第
7
章 有限要素法のプログラミング
畔上 秀幸
名古屋大学 情報科学研究科 複雑系科学専攻
§7.1
はじめに
(目標) 2 次元 Poisson 問題を有限要素法で解くためのプログラムの構成につ いて理解する.
§7.2
有限要素法プログラムの構成
有限要素法プログラムの具体例をみてみよう.授業のウェブページにあるファ イル femfp.c は,文献 [1] のプログラムを基にして作成された.図のような関数 で構成されている. main( ) input( ) output( ) assem( ) ecm( ) f( ) solve( ) gs{solve( )§7.3
ファイル入出力関数
fopen()
#include <stdio.h>
FILE *fopen(char *fname, char *mode);
• fname のファイルを mode (下表) にしたがって開く. • 返却値は,成功したときファイルの番号,失敗したとき NULL となる. mode 作用 mode 作用 r テキストの読み込み rb バイナリの読み込み r+ テキストの読み書き rb+ バイナリファイルの読み書き w テキストの書き込み wb バイナリの書き込み w+ テキストの読み書き wb+ バイナリの読み書き a テキストの追加書き込み ab バイナリの追加書き込み a テキストの読み書き ab+ バイナリの読み書き
fclose()
#include <stdio.h> int fclose(FILE *fp); • fopen で開いたファイル fp を閉じる. • 返却値は,成功したとき 0,失敗したとき EOF となる.fprintf()
include <stdio.h>int fprintf(FILE *fp, char *fmt,...);
• ファイル fp に対して,書式付き文字列 fmt を書き込む.
fputs()
#include <stdio.h>
int fputs(char *string, FILE *fp);
• ファイル fp に対して,文字列 string を書き込む. • 返却値は,成功したとき 0,失敗したとき EOF となる.
fgets()
#include <stdio.h>
char *fgets(char *string, int n, FILE *fp); • ファイル fp に対して,文字列 string を読み込む. • 返却値は,成功したとき 0,失敗したとき EOF となる.
§7.4
有限要素法プログラム
具体的な記述をみてみよう.main()
/* The Finite Element Method for the Poisson Equation */ /* Full Matrix Version */
/* The Gauss Elimination Method */ #include <stdio.h>
#include <stdlib.h> #include <math.h> #define NDIM1 200 #define NDIM2 400
void input(int *nnode, int *nelmt, int *nbc, int ielmt[][3], double x[],
double y[], int ibc[]);
void assem(int nnode, int nelmt, int nbc, int ielmt[][3], double x[], double y[], int ibc[],
double am[][NDIM1], double fm[]);
void ecm(int ielmt[][3], double x[], double y[], int ie, double ae[][3], double fe[]);
void solve(int m, double a[][NDIM1], double f[]); void gs_solve(int m, double a[][NDIM1], double f[]);
void output(double fm[], int nnode, double x[], double y[]); double f(double x, double y);
/* Main Program */ int main()
{
int nnode, nelmt, nbc, ielmt[NDIM2][3], ibc[NDIM1]; double am[NDIM1][NDIM1], fm[NDIM1], x[NDIM1], y[NDIM1]; input(&nnode, &nelmt, &nbc, ielmt, x, y, ibc);
assem(nnode, nelmt, nbc, ielmt, x, y, ibc, am, fm); solve(nnode, am, fm);
//gs_solve(nnode, am, fm); output(fm, nnode, x, y); return(EXIT_SUCCESS); }
文献 [1] からの修正:
• void output(double fm[], int nnode, double x[], double y[]); • output(fm, nnode, x, y);
input()
/* Input */void input(int *nnode, int *nelmt, int *nbc,
int ielmt[][3], double x[], double y[], int ibc[]) {
int j;
FILE *fpin, *fpout;
if((fpin=fopen("indata.txt","r")) == NULL){ printf("入力データファイルが見つかりません.\n"); exit(EXIT_FAILURE); } if((fpout=fopen("outdata.txt","w")) == NULL){ fclose(fpin); printf("出力データファイルが作成できません.\n"); exit(EXIT_FAILURE); }
/* Input of Data */
printf("Input (nnode, nelmt, nbc): "); fscanf(fpin, "%d%d%d", nnode, nelmt, nbc); printf("\nInput(x,y) of node i: \n"); for(j=0; j<*nnode; j++){
printf(" for i=%d: \n", j+1);
fscanf(fpin, "%lg%lg", &(x[j]), &(y[j])); }
printf("Input(1st, 2nd, 3rd) nodes of element i: \n"); for(j=0; j<*nelmt; j++){
printf(" for i=%d: \n", j+1);
fscanf(fpin, "%d%d%d", &(ielmt[j][0]), &(ielmt[j][1]), &(ielmt[j][2]));
if(*nbc>0){
printf("Input nodes with zero Dirichlet data"); printf(" for i=1 to %d: ", *nbc);
for(j=0; j<*nbc; j++) fscanf(fpin, "%d", &(ibc[j])); } printf("\n"); printf("Nodes of elements \n"); for(j=0; j<2; j++) printf(" i i1 i2 i3 "); printf("\n"); for(j=0; j<*nelmt; j+=2){ printf("*%4d*%4d%4d%4d ", j+1, ielmt[j][0], ielmt[j][1], ielmt[j][2]); if(j<*nelmt-1) printf("*%4d*%4d%4d%4d", j+2, ielmt[j+1][0], ielmt[j+1][1], ielmt[j+1][2]); printf("\n"); }
if(*nbc>0){
printf("Nodes with zero Dirichlet data \n"); for(j=0; j<*nbc; j++) printf("%4d", ibc[j]); printf("\n");
} }
文献 [1] からの修正: • FILE *fpin, *fpout; ...
• 入力ファイル名: indata.txt, 出力ファイル名: outdata.txt • fscanf(fpin, ...
assem()
/* The Direct Stiffness Method */
void assem(int nnode, int nelmt, int nbc, int ielmt[][3], double x[], double y[], int ibc[],
double am[NDIM1][NDIM1], double fm[]) {
int i, j, ie, ii, jj; double ae[3][3], fe[3]; /* Initial Clear */ for(i=0; i<nnode; i++){
fm[i]=0.0;
for(j=0; j<nnode; j++) am[i][j]=0.0; }
/* Assemblage of Total Matrix and Vector */ for(ie=0; ie<nelmt; ie++){
ecm(ielmt, x, y, ie, ae, fe); for(i=0; i<3; i++){
ii=ielmt[ie][i]-1; fm[ii]+=fe[i]; for(j=0; j<3; j++){ jj=ielmt[ie][j]-1; am[ii][jj]+=ae[i][j]; } } }
/* The Homogeneous Dirichlet Condition */ if (nbc!=0){ for(i=0;i<nbc; i++){ ii=ibc[i]-1; fm[ii]=0.0; for(j=0; j<nnode;j++){ am[ii][j]=0.0; am[j][ii]=0.0; } am[ii][ii]=1.0; } } }
ecm()
/* Element Coeffcient Matrix and Free Vector */ void ecm(int ielmt[][3], double x[], double y[],
int ie, double ae[][3], double fe[]) {
int i, j, k;
double d, s, xe[3], ye[3], b[3], c[3]; for(i=0; i<3;i++){ j=ielmt[ie][i]-1; xe[i]=x[j]; ye[i]=y[j]; } d=xe[0]*(ye[1]-ye[2])+xe[1]*(ye[2]-ye[0]) +xe[2]*(ye[0]-ye[1]); s=fabs(d)/2.0;
/* Calculation of Element Coefficient Matrix */ for(i=0; i<3; i++){
j=i+1; if(i==2) j=0; k=i-1; if(i==0) k=2; b[i]=(ye[j]-ye[k])/d; c[i]=(xe[k]-xe[j])/d; }
for(i=0; i<3; i++){
for(j=0; j<3; j++) ae[i][j]=s*(b[j]*b[i]+c[j]*c[i]); }
/* Calculation of Element Free Vector */ for(i=0; i<3; i++) fe[i]=s*f(xe[i], ye[i])/3.0; }
solve()
/* The Gauss Elimination Method */
void solve(int m, double a[][NDIM1], double f[]) /* m=number of unknowns */
{
int i, j, k; double aa;
/* Forward Elimination */ for(i=0; i<m-1; i++){
for(j=i+1; j<m; j++){ aa=a[j][i]/a[i][i]; f[j]-=aa*f[i]; for(k=i+1; k<m; k++) a[j][k]-=aa*a[i][k]; } }
/* Backward Substitution */ f[m-1]/=a[m-1][m-1]; for(i=m-2; i>=0; i--){
for(j=i+1; j<m; j++) f[i]-=a[i][j]*f[j]; f[i]/=a[i][i];
} }
文献 [1] からの修正: gs solve() を追加
gs solve()
/* The Gauss Seidel Method */
void gs_solve(int m, double a[][NDIM1], double f[]) {
int i, j, k; double aa = 0.0;
double u[NDIM1],u_old[NDIM1]; double max_delta=0.0, max_delta_old; double max_u=0.0;
int count = 0; for(i=0; i<m; i++){
u[i] = 0.0; }
do{
max_delta_old = max_delta; for(i=0; i<m; i++){
u_old[i] = u[i]; }
for(i=0; i<m; i++){ aa = 0.0; for(j=0; j<m; j++){ if(i != j){ aa += a[i][j]*u[j]; } } u[i]=(f[i] - aa)/a[i][i]; }
max_delta = fabs(u[0] - u_old[0]); for(i=1; i<m; i++){
if(max_delta < fabs(u[i] - u_old[i])){ max_delta = fabs(u[i] - u_old[i]); }
}
max_u = fabs(u[0]); for(i=1; i<m; i++){
if(max_u < fabs(u[i])){ max_u = fabs(u[i]); }
count++;
}while(fabs((max_delta - max_delta_old)/max_u) >= 1.0E-5); printf("count = %d\n",count);
for(i=0; i<m; i++){ f[i] = u[i]; }
output()
/* 0utput of Approximate Nodal Values of u */
void output(double fm[], int nnode, double x[], double y[]) { int j,m; FILE *fpout; if((fpout=fopen("outdata.txt","a")) == NULL){ printf("出力データファイルが作成できません.\n"); exit(EXIT_FAILURE); }
fprintf(fpout, "\nNodal values of u\n"); fprintf(fpout, " i u \n"); for(j=0; j<nnode; j++)
fprintf(fpout, "%4d%12.3e\n", j+1, fm[j]); fprintf(fpout, "\nMathematica 6 Data\n"); fprintf(fpout, "ListPlot3D[{\n");
for(j=0; j<nnode-1; j++){
fprintf(fpout, "{%f, %f, %f},\n", x[j], y[j], fm[j]); }
fprintf(fpout, "{%f, %f, %f}\n}, Mesh -> All]\n", x[j], y[j], fm[j]);
fclose(fpout); }
f()
/* Function for Free Term */ double f(double x, double y) {
return(1.0); }
§7.5
入出力データ
indata.txt
9 8 5 0 0 0 0.5 0 1 0.5 0 0.5 0.5 0.5 1 1 0 1 0.5 1 1 1 4 5 1 5 2 2 5 6 2 6 3 4 7 8 4 8 5 5 8 9 5 9 6 1 2 3 4 7outdata.txt
Basic data nnode = 9 nelmt = 8 nbc = 5 x,y-coordinates of nodes i x(i) y(i) 1 0.0000 0.0000 2 0.0000 0.5000 3 0.0000 1.0000 4 0.5000 0.0000 5 0.5000 0.5000 6 0.5000 1.0000 7 1.0000 0.0000 8 1.0000 0.5000 9 1.0000 1.0000 Nodes of elements i i1 i2 i3 1 1 4 5 2 1 5 2 3 2 5 6 4 2 6 3 5 4 7 8 6 4 8 5 7 5 8 9 8 5 9 6Nodes with zero Dirichlet data 1 2 3 4 7 Nodal values of u i u 1 0.000e+000 2 0.000e+000 3 0.000e+000 4 0.000e+000 5 1.771e-001 6 2.292e-001 7 0.000e+000 8 2.292e-001 9 3.125e-001 Mathematica 6 Data ListPlot3D[{ {0.000000, 0.000000, 0.000000}, {0.000000, 0.500000, 0.000000}, {0.000000, 1.000000, 0.000000}, {0.500000, 0.000000, 0.000000}, {0.500000, 0.500000, 0.177083}, {0.500000, 1.000000, 0.229167}, {1.000000, 0.000000, 0.000000}, {1.000000, 0.500000, 0.229167}, {1.000000, 1.000000, 0.312500} }, Mesh -> All]
Mathematica を立ち上げ,outdata.txt の ListPlot3D[...] を貼り付け,Shift + Enter により,近似関数を可視化できる.
§7.6
演習問題
1 教材のプログラムを用いて 2 次元 Poisson 問題の数値解を計算し, Mathematica を用いて結果を図示せよ.ただし,図のような要素分割を用 いよ.基本境界条件と自然境界条件は任意に設定してよい.
2 授業のウェブページにあるファイル indata 105.txt は,メッシュ作成プログ ラムによって,図のようなメッシュを作成し,femfp.c の入力形式に合わせ たデータである.femfp.c で解析し,結果を確認せよ.
§7.7
まとめ
2 次元 Poisson 問題を有限要素法で解くためのプログラムの構成についてみて きた. 1 C 言語で書かれたプログラムは,コンパイル,リンクの手続きにより実行可 能なプログラムが作成される. 2 C プログラムの一般形式は関数で構成される. 3 有限要素法プログラムは,入力,要素係数行列の作成,全体係数行列の作 成,既知項ベクトルの作成,連立 1 次方程式のソルバー,出力の関数で構成 される. 4 有限要素法プログラムの入力データ形式に合わせて入力ファイルを作成し, 有限要素法プログラムの実行ファイルを走らせて,数値解が得られることを 確認した.参考文献
[1] 菊地文雄.
有限要素法概説: 理工学における基礎と応用.