著者(英)Lkhagvasuren Ichinkhorloo, Yuki Konagayajournal orpublication titleSenri Ethnological Reportsvolume72page range1-418year2007-08-28URLhttp://doi.org/10.15021/00001396 ХХ зууны Монголчууд /2/ : Социалист　Монголын улс т?рийн амьдрал

ХХ зууны Монголчууд /2/ : С оциалист Монголын улс т?

рийн амьдрал

著者(英) Lkhagvasuren Ichinkhorloo, Yuki Konagaya journal or

publication title

Senri Ethnological Reports

volume 72

page range 1‑418

year 2007‑08‑28

URL http://doi.org/10.15021/00001396

Þìæààãèéí Àþóø

1 Óíàñàí ãàçàð, óãààñàí óñ ìèíü.

2 Àõòàéãàà óóëçñàí ìèíü.

3 Áè õîòûí õ¿í áîëëîî.

4 Ìîñêâàä.

5 ŅÕîðøîîäûí õîëáîîņ ň íä.

6 Ãàäààä õóäàëäàà áîë ìèíèé ìýðãýæèë.

7 Áè Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàìíû îðëîã÷

ñàéä áîëîâ.

8 Ìàíàéõ.

9 Áýðãýí ýã÷ À.È. Ôèëàòîâà.

1 Óíàñàí ãàçàð, óãààñàí óñ ìèíü.

Êîíîãàÿ Þ¿êè (öààøèä ÊÞ): Òàíòàé óóëçàæ áàéãààäàà áè èõ áàÿðòàé áàéíà. Ýíý óäààãèéíõàà ÿðèëöëàãûã òàíû áàãà íàñíû äóðñàìæààñ ýõýëáýë ÿìàð âý? Òà õýäýí îíä, õààíà òºðñºí, ººðèéí ààâ ýýæ, àõ, ýã÷, ä¿¿ íàðûí òóõàé áèäýíä ÿðüæ ºãíº ¿¿?

Þìæààãèéí Àþóø (öààøèä ÞÀ): Çà òýãüå. Áè 1926 îíä îäîîãèéí Óâñ àéìãèéí Äàâñò ñóìàíä òºðñºí õ¿í. Ìàíàé ãýð ºâºë溺í äýýðýý áàéõàä áè òºðñºí þì ãýíý áèëýý. Áè ýýæýýñýý èõýð òºðñºí þì ãýíý áèëýý. Ìèíèé èõðèéí ºðººñºí íü òºðñíèéõºº äàðàà íýã õîíîîä íàñ áàðñàí þì ãýíý áèëýý. Ìàíàé ýýæ áîë àðâàí õî¸ð óäàà òºðñºí þì. Áè àðâàí íýãäýõ õ¿¿õýä íü þì.

Ìàíàéõàí õàâàð óóëàíäàà æààõàí ºãñºæ õàâàðæààíäàà áóóãààä, òàðèàãàà òàðü÷èõààä, çóñëàíäàà ãàðäàã áàéñàí þì. Çàðèìäàà áèä Óâñ íóóðûí õºâººãººð õàâàðæäàã áàéëàà. Ìàíàé çóñëàíãèéí ãàçàð óóëàí äýýð áàéíà ø¿¿ äýý. Çóíû öàãò íàì äîð ãàçàð ÿëàà èõòýé, õàëóóí ó÷èð ìàíàéõàí äàíäàà óóëàíäàà ãàð÷ çóñäàã áàéñàí þì. Ìàíàé çóñëàíä Õàíäãàéòûí ãîëîîð äýýøýý ºãñºæ î÷äîã þì. Ìàíàé çóñëàí áîë çóíû öàãò èõ ñàéõàí ñýð¿¿õýí, ºâñ íîãîîíû ãàðö ñàéòàé ãàçàð þì ë äàà.

Èõ Òàãíûí óóëíààñ îëîí ãîë ýõ àâäàã þì. Òýäíèé õî¸ð ñàéõàí ãîë íü ìàíàé ñóìûí íóòàã äýýã¿¿ð ºíãºðäºã þì. Íýã íü Õàíäãàéòûí ãîë, íºãºº íü Òàðõàíûí ãîë þì.

Ìàíàé íóòãèéí óóëíóóä äàâñ èõòýé þì. Æàìö äàâñ ø¿¿ äýý. Ìàíàé òýíäõèéí á¿õ óóëàíä äàâñ áàéäàã þì. Ìàø èõ äàâñòàé ŅÄàâñò óóëņ ãýæ ñàéõàí óóë áàéäàã þì. 1966 îíä Ìîíãîë, Ǻâëºëòèéí çàñãèéí ãàçàð õîîðîíä õèëèéí òóõàé ãýðýý áàéãóóëàãäñàí þì. Ýíý ãýðýýãýýð òýð óóëûí íýã õýñýã íü ÇÕÓ-ûí íóòàã áîë÷èõñîí þì. Íààä òàëûí õýñýã íü ìàíàéäàà áàéãàà þì. Îðîñóóä ººðòºº îðñîí òàëààñ íü äàâñ àâäàã áîëñîí þì.

Ìàíàéõàí ÷ íààä òàëûí õýñãýýñ íü óðüäûí àäèë äàâñ àâñààð ë áàéãàà þì.

ХХ зууны Монгол÷ууд /2/ — Социалист Монголын улс тºрийн амьдрал Senri Ethnological Reports 72: 253–284 (2007)

Áèä íàð î÷îîä ãàçðûã íü æààõàí óõààä, ñ¿õýýð öîõèõîä òîì äºðâºëæèí õýëáýðòýé äàâñ õàãàð÷ èðäýã þì. Ìàíàéõàí èíãýæ àâñàí äàâñàà á¿òýí æèë õýðýãëýäýã áàéëàà ø¿¿ äýý. Ìàø ñàéí ÷àíàðûí äàâñ áàéäàã þì.

Ê Þ: Òàíàéõ ÿìàð òàðèà òàðüäàã áàéâ äàà?

Þ À: Ņß÷ìåíüņ ãýæ îðîñîîð íýðëýäýã òàðèà þì ø¿¿ äýý. Ýíý áîë óëààí àðâàé þì. Àéë á¿ðèéí òàðèà òàðüäàã òàëáàé íü òîì, æèæèã ÿíç á¿ð ë áàéíà ø¿¿ äýý. Íýã ãàçàðò îéðõîí, îéðõîí îëîí àéëûí òàðèàí òàëáàé áàéäàã þì. Õàâàð òàðèàãàà òàðü÷èõààä, çóñëàíäàà ãàðñíû äàðàà õîðü õîíîã òóòàìä àéëóóä ýýëæýýð èðæ, òàëáàéãàà óñàëäàã áàéëàà. Òàðèàí òàëáàé ðóóãàà óñàëãààíû øóóäóó òàòñàí áàéäàã þì. Òýð øóóäóóã íü àðèã ãýæ íýðëýäýã þì.

Òýð ¿åä àéë á¿ð òýýðìèéí ÷óëóóòàé áàéëàà. Òýð áîë äóãóé õýëáýðòýé õî¸ð ÷óëóó þì. Òýð õî¸ð ÷óëóóã äàâõàðëàæ òàâèàä, äýýä òàëûí ÷óëóóã íü ýðã¿¿ëýýä áàéäàã þì. Õî¸ð ÷óëóóíûõàà õîîðîíä íü òàðèàãàà õèéíý ø¿¿ äýý. Èíãýæ ãóðèë õèéäýã þì. Ñàéõàí ãóðèë ãàðíà ø¿¿ äýý. Ìàíàéõ ãîëäóó òàðèà òàðüæ àìüäàðäàã àéë áàéëàà. Ìàë áîë áàéñàí ë äàà. Ìàëûí õàæóóãààð òàðèà òàðüæ àìüäàðäàã áàéëàà. Ãàíöõàí ìàíàéõ ÷ áèø ìàíàé íóòãèéí àéëóóä ãîëäóó ë òàðèà òàðüæ àìüäàð÷ áàéñàí þì. Ìàíàé ñóìûí çýðãýëäýý áàéäàã Ñàãèë ñóìûíõàí áàñ ë òàðèà òàðüæ àìüäàðäàã áàéëàà.

Ê Þ: Òàíàéõ îëîí ìàëòàé áàéñàí óó?

Þ À: Ìàíàéõ õîíü ÿìàà çóóí òàâü îð÷èì, ¿íýý 4-5, òýãýýä 3-4 øàðòàé àéë áàéñàí þì. Ìàíàé íóòàãò àéëóóä ãýðèéíõýý ýä õîãøëûã øàð ¿õýðò à÷ààä, ò¿¿íèéã ñóë òàâüæ òóóãààä ÿâäàã þì. Ýíý àðãûã ÷èíü Ņñóë à÷èõņ ãýäýã þì.

Øàð ¿õýð öººíòýé àéë áîë ººð àéëààñ íýã, õî¸ð øàð ¿õðèéã íü ãóéæ àâäàã áàéñàí þì. Îëîí õ¿¿õýäòýé àéëûí àìüäðàë áîë ÿäóóâòàð áàéíà ø¿¿ äýý.

Òèéì àéë ººð àéëààñ øàð ¿õýð àâ÷ õýðýãëýõ íü ýëáýã áàéñàí þì. Îëîí ìàëòàé áàÿí àéëóóä ìàíàé íóòàãò íèëýýä áàéñàí þì.

Òàðèàã áàÿí àéë ÷ òàðèíà, ÿäóóâòàð àéë ÷ òàðüäàã ë áàéëàà. Àéë á¿ãä ë òàðèàòàé áàéëàà ø¿¿ äýý. Õàâàð òàðèà òàðèõ, íàìàð òàðèà õóðààõàä õèéõ àæèë èõ áàéäàã þì. Èéì ¿åä ìàíàé íóòãèéíõàí áèå áèåíäýý ñàéí äóðààðàà òóñàëäàã þì. Íóòãèéí õ¿ì¿¿ñ èðæ àæèëä íü òóñëàõ ¿åä òýð àéë ÿìàà, ýñâýë õîíü òºõººð÷, ñàéõàí õîîë õèéæ, òýäíèéã äàéëäàã óëàìæëàëòàé þì.

Ìàíàé íóòàãò òàðüñàí òàðèàãàà ãàð àðãààð õàäàæ àâäàã þì. Òýãýýä

ò¿¿íèéã õýñýã õýñãýýð íü Ẻãí¿¿ëæ òàâèàä áàéäàã þì. Èíãýæ õóðààñàí

òàðèàãàà õàòààäàã þì. Òàðèà õàòñàíû äàðàà ò¿¿íèéã öàéðóóëàõ àæèë

ýõýëíý. Òàðèà öàéðóóëäàã òóñãàé ãàçàð áàéäàã þì. Öàéðóóëñàí òàðèàãàà

áàñ õýñýã õýñãýýð íü îâîîëäîã þì. Òýãýýä ò¿¿íèéã ñàëõè èõòýé ¿åä õ¿ðçýýð áàãà áàãàà𠺺ä íü öàöààä, áóöààæ îâîîëíî. Èíãýæ òàðèàãàà õàòñàí ºâñ, õîãíîîñ íü öýâýðëýäýã þì.

Ìàíàé íóòãèéí áàðóóí òàëààð îðøèí ñóóäàã óðèàíõàé íàð äºðâºä õýëýýð ñàéí ÿðüäàã þì. Òýä íàð áàñ òàðèà òàðüäàã áàéëàà. Òýä íàð ìàíàé íóòàãò èðýýä, àéëóóäààð îðîîä øèìèéí àðõè óóãààä áóöäàã áàéëàà. Òýä íàðûí àìüäðàë ìàíàéõààñ îíöûí ÿëãàà áàéõã¿é ë äýý. Åð íü èæèë ø¿¿ äýý.

Òýä íà𠺺ðñ人 áàñ òîãîî íýðæ øèìèéí àðõè õèéíý ø¿¿ äýý. Ààðóóë áàñ õèéíý. Ãýõäýý óðèàíõàé íàð ìàíàé íóòãèéí àðäóóäûã áîäâîë ìàë áàãàòàé áàéñàí þì.

Ìàíàé ñóì áîë çàñàã çàõèðãààíû õóó÷èí õóâààðèàð ĺðâºä Äàëàé õàí àéìãèéí Çîðèãò õààíû õîøóó þì. Ìèíèé ýöýã òýãæ ÿðüäàã áàéñàí þì.

Óã íü áîë äºðâºä çîí îäîîãèéí Ñýëýíãý àéìãèéí Õèàãò õàâèàð íóòàãëàæ áàéñàí þì øèã áàéãàà þì. Áè ñàéí ìýäýõã¿é ë äýý. Òýãýýä ĺðâºä äàëàé õààí òýäíèéã í¿¿ëãýæ Óâñ íóóðûí õîéä òàëààð íóòàãëóóëñàí þì ãýíý áèëýý. Òýíä òàðèà íîãîî òàðèàëàõ áîëîìæ ñàéòàé áàéñàí ó÷èð äºðâºä çîíûã í¿¿ëãýñýí þì øèã áàéãàà þì. ĺðâºä çîí õóó÷èí íóòàãòàà áàéõäàà áàñ òàðèà íîãîî òàðüæ áàéñàí áàéæ ìàãàäã¿é. ĺðâºä çîí òèéøýý ÷óõàì õýäèéä í¿¿æ èðñíèéã áè ìýäýõã¿é ë äýý. Áàðàã çóó ãàðàí æèëèéí ºìíº í¿¿ñýí áàéæ ìàãàäã¿é.

Ìàíàé ýýæ àõ, ä¿¿ ãóðâóóëàà þì. Ìàíàé ýýæ õàìãèéí òîì ýã÷ íü þì.

Ò¿¿íèé äàðàà÷èéí ýðýãòýé ä¿¿ã íü ×èìýäöýðýí, õàìãèéí áàãà îõèí ä¿¿ã íü Äýâýý ãýäýã áàéñàí þì. Ìàíàé ýýæèéí ä¿¿ íàð íü ìàíàéõòàé îéðõîí íóòàãëàæ ÿâäàã áàéñàí þì. ×èìýäöýðýíãèéíõ ãàíöõàí õ¿¿õýäòýé àéë áàéñàí þì. Òýäíèéõ ìèíèé äýýä òàëûí àõûã ºðãºæ àâñàí þì. Ìàíàéõ àõ ä¿¿ îëóóëàà ø¿¿ äýý.

1920-îîä îíû ñ¿¿ë÷ýýð áàÿí ÷èíýýëýã õ¿ì¿¿ñèéí õºðºíãèéã õóðààñàí ø¿¿ äýý. Òýð ¿åä ìèíèé ýýæèéí ä¿¿ ×èìýäöýðýíã áàðèâ÷èëñàí þì.

Òýäíèéõ îëîí ìàëòàé áàÿí àéë áàéñàí ó÷èð áàðèâ÷èëñàí ãýäýã þì.

Ò¿¿íèéã ŅÓëààíãîìûí øîðîíņ-ä õîðüæ áàéñàí þì áèëýý. Òýãýýä Óëààíãîìûí îéðîëöîî ãàçàð áóóäàæ àëñàí áàéãàà þì. Òýäíèé á¿õ ìàëûã íü õóðààãààä àâ÷èõñàí þì. Ò¿¿íýýñ õîéø ×èìýäöýðýí àõûí ñ¿¿ë÷èéí ýõíýð íü íàñ áàðñàí þì. Èíãýýä ìàíàéõààñ ºðãºæ àâñàí ìèíèé àõ ãýðòýý ýðãýýä èðæ áàéñàí þì. Òýãýýä òýð õýäýí æèëèéí äàðàà öýðãèéí àëáàíä òàòàãäñàí þì. Öýðãýýñ õàëàãäñàíû äàðàà Óëààíáààòàðò àìüäàð÷ áàéãààä ñàÿõàí íàñ áàðëàà.

Ìèíèé ààâ áîë áàñ àõ, ä¿¿ ãóðâóóëàà þì. Òýð äýýðýý íýã ýã÷òýé, äîîðîî íýã ä¿¿òýé õ¿í. Òýä íàð á¿ãä íóòàãòàà ìàëàà ìàëëààä àìüäàð÷

ÿâëàà. Ìàíàé íóòàãò îëîí õ¿¿õýäòýé àéë áîë ººðèéí õ¿¿õäèéã ººð àéëä

ºðã¿¿ëýõ ÿâäàë íèëýýä áàéñàí þì. ªºðèéí àõ, ä¿¿ òºðºë ñàäàíãèéí àéëäàà

ãîëäóó õ¿¿õäýý ºðã¿¿ëäýã áàéëàà. Öººõºí õ¿¿õýäòýé àéë ë ººð àéëààñ õ¿¿õýä ºðãºæ àâíà ø¿¿ äýý. Àõ, ä¿¿ òºðºë ñàäàíãèéí õîëáîî áàéõã¿é ÷ ãýñýí õ¿¿õäèéã íü ºðãºæ àâàõ õ¿ñýëòýé àéë áàéâàë ºðã¿¿ë÷èõäýã þì.

Áè ººðèéí àõ Öýäýíáàëûã åðººñºº ìýääýã¿é áàéëàà ø¿¿ äýý. Òýð íàìàéã òºðæ áàéõ ¿åä ë Óëààíãîìä áàãà ñóðãóóëèéí õî¸ðäóãààð àíãèéã òºãñººä Õîâä ðóó ÿâñàí þì áèëýý. Òýíä áàãà ñóðãóóëèéí äºðºâä¿ãýýð àíãè òºãññºí þì áèëýý. Òýíäýýñ Óëààíáààòàðò ñóðãóóëüä ÿâæýý. Ò¿¿íèéã Óëààíáààòàðò èðýõýä íü ººð àéìãààñ èðñýí îëîí õ¿¿õýäòýé õàìòààð øóóä ë Îðîñ óëñàä ñóðãóóëüä ÿâóóëæýý. Ýõëýýä Óëààí-¯äýä ñóð÷ áàéñàí þì øèã áàéãàà þì. Òýãýýä äàðàà íü Ýðõ¿¿ õîòîä î÷ñîí þì áàéõ. Òýíä èõ îëîí ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéñàí þì øèã áàéãàà þì. Õ¿í ýìíýëýãèéí òåõíèêóìä ñóð÷ áàéñàí ãýäýã ÿðèà ÷ áàéäàã þì. Òýãýýä Ýðõ¿¿ õîòîä Ñàíõ¿¿ãèéí äýýä ñóðãóóëüä îðñîí þì øèã áàéãàà þì. Èíãýýä íèéòäýý 10 æèë îð÷èì òýð àëãà áîë÷èõñîí þì ø¿¿ äýý. Áèäýíä çàõèäàë ÷ áàéõã¿é, ÿìàð ÷ õýë ìýäýý èðäýãã¿é áàéëàà ø¿¿ äýý. Àõûí òóõàé áèäýíä ýýæ ë ÿðüäàã áàéëàà.

Ìàíàé ààâ 1930-ààä îíû ñ¿¿ë÷ýýð íàñ áàðñàí þì. Òýð ìàíàé ñóìûí õºðø çýðãýëäýý Ñàãèë ñóì ðóó ÿâæ, íýã õ¿íýýñ õóó÷èí ºðºº íýõñýí þì øèã áàéãàà þì. Òýíäýýñ ýðãýæ èðýýä ë áèå íü ìóóäààä áàéñàí. Òýãýýä õî¸ð õîíîîä ë íàñ áàð÷èõñàí þì. Îäîî áîäîîä áàéõàä ìóõàð îëãîé òóññàí þì øèã áàéãàà þì.

2 Àõòàéãàà óóëçñàí ìèíü.

Ê Þ: Òà ººðºº õýçýý ñóðãóóëüä îðñîí þì áý?

Þ À: Íàìàéã 12-13 îð÷èì íàñòàé áàéõàä ìàíàé ñóìûí òºâ äýýð íýã ò¿ð ñóðãóóëü áàéãóóëàãäñàí þì. Òýíä ãîëäóó îëîí õ¿¿õýäòýé àéëûí õ¿¿õä¿¿ä î÷èæ ñóðäàã áàéëàà. Áè òýíä õî¸ð çóí î÷èæ ñóðñàí øèã ñàíàãäààä áàéíà.

Òýãýýä ìîíãîë áè÷ãýýð áè÷äýã, äºðâºí àðãûí òîîã áîääîã áîëñîí þì. Òýð

¿åä áè÷èã ¿ñýã ìýääýã, äºðâºí àðãûí òîî áîääîã õ¿ì¿¿ñèéã äàé÷ëààä ìàë òîîëëîãîíä ÿâóóëäàã áàéëàà. Áè áàñ ìàë òîîëëîãûí àæèëä äàé÷ëàãääàã áîëëîî.

Ýíý ¿åä ìèíèé àõ Öýäýíáàëûí ñóðàã àíõ óäàà ãàðñàí þì. ¯¿íýýñ ºìíº

ò¿¿íèé òóõàé áèä íàð þó ÷ ìýääýãã¿é áàéëàà. Áèä íàð ŅÌàíàé àõ õýçýý

ãýðòýý èðýõ þì áîë äîî?ņ ãýýä ë ÿðüäàã áàéëàà. Òýð Ýðõ¿¿ õîòíîî äýýä

ñóðãóóëü òºãñººä, Óëààíáààòàð õîòîä Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóìûí õè÷ýýëèéí

ýðõëýã÷ýýð òîìèëîãäñîí þì áàéæ. Ìàíàé àõ òýíä õàãàñ æèë îð÷èì

àæèëëàñàí þì øèã áàéãàà þì. 1939 îíû ¿åä áèë¿¿ äýý, áè ñàéí ñàíàõã¿é

áàéíà, ìàíàé àõ áèäýíä õ¿íýýð ìºí㺠ÿâóóëæ áàéñàí þì. Áàñ ŅÓäàõã¿é

ãýðòýý õàðèíà!ņ ãýæ õ¿íýýð õýë¿¿ëñýí áàéñàí þì.

Òýð ¿åä ààâ íàñ áàðñàí áàéëàà. Ãýñýí ÷ òýð ãýðòýý èðýýã¿é þì. Äàéí ýõëýýä èðæ ÷àäààã¿é þì áèëýý. 1939 îíä Ìîíãîë-ßïîíû äàéí ýõëýõýýñ ºìíºõºí àõûã ãýíýò Ìîíãîë áàíêíû äàðãààð òîìèëñîí þì áàéæ. Äàéí ýõëýíã¿¿ò ìàíàé çàñãèéí ãàçàð äàéíû àð òàëûí àëáûã àõàä õàðèóöóóëñàí þì áàéæ. Äàéíä îðæ áàéãàà öýðã¿¿äèéã õîîë õ¿íñ, õóâöàñ õóíàðààð õàíãàõ àð òàëûí á¿õ ë àæëûã õàðèóöóóëñàí þì áàéíà ë äàà.

Òýð ¿åä Ǻâëºëò Õîáîîò Óëñ (ÇÕÓ)-ààñ Ìîíãîë óëñàä ñóóãàà ýë÷èí ñàéä Â.Èâàíîâ ãýäýã õ¿í áàéæ. Ìàíàé àõ ýíý õ¿íòýé õàìò äàéíû àð òàëûí àëáàíû àæëààð Ñ¿õáààòàð, Õýíòèé, Äîðíîä àéìãóóäààð ÿâäàã áàéæ.

Ìàíàé àõ ýíý àéìãóóäààñ öýðãèéí õ¿íñ àâäàã áàéñàí þì øèã áàéãàà þì.

Öýðãèéí çýâñýã, òåõíèê íü ÇÕÓ-ààñ èðñýí þì áîëîâ óó äàà. Áàñ ÇÕÓ-ûí öýðýã ÷ èðñýí áîëîëòîé þì áèëýý. Àõ òýíä æèë îð÷èì àæèëëàñàí áàéõ.

Òèéì èõ óäààã¿é ë þì øèã áàéãàà þì.

Èíãýýä áàéëäààíû àæèëëàãàà çîãñæýý. Áè ýíý á¿ãäèéã õîæèì ìýäñýí þì. Èíãýæ áàéòàë Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàì (ÌÀÕÍ)-ûí 10-ð èõ õóðàë õóðàëäñàí þì áèëýý. Ýíý õóðëààð àõûã ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû (ÒÕ)-íû Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãààð ñîíãîñîí þì áàéæ.

Ê Þ: Ýíý õýäýí îí áý?

Þ À: Ýíý áîë 1940 îí ø¿¿ äýý. Ìàíàé àõ Ìîíãîë áàíêíû çàõèðàëààð òîìèëîãäîîä, äàðàà íü Ñàíãèéí ÿàìíû îðëîã÷ ñàéäààð òîìèëîãäñîí þì áàéæ. Òýãýýä ŅÍýã óäàà õºäºº àæëààð ÿâæ áàéãààä ýðãýýä èðñýí ÷èíü Ñàíãèéí ÿàìíû æèíõýíý ñàéäààð òîìèëñîí áàéñàí!ņ ãýæ àõ ÿðüäàã þì.

1940 îíä ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãààð ñîíãîãäñîíû äàðàà àõ ãýðòýý èðñýí þì. Àõ ãýðòýý ýðãýæ èðäýã òýð ºäºð áè õîíèî õàðèóëæ ÿâæ áàéãààä îðîé õîíèî ãýðèéíõýý îéðîëöîî àâààä èðòýë ìàíàé ãàäàà ãî¸ õàð ìàøèíòàé õ¿ì¿¿ñ èð÷èõñýí áàéñàí þì. Áè ÿìàð õ¿ì¿¿ñ ìàíàéä èðñíèéã ìýäýýã¿é òóë ãýðòýý áàðàã ã¿éõ øàõàì ÿâñààð èðëýý. Ãýòýë ìèíèé àõ èðñýí áàéæ. Òýð ºäºð õîíèî õîë ÿâæ õàðèóëñàí òóë íèëýýä ÿäàð÷ èðñýí áàéõ ë äàà, àìàðõàí óíò÷èõñàí þì. Áè èíãýæ àíõ óäàà àõòàéãàà óóëçñàí þì. Áè 14 íàñòàé áàéñàí. Áè òýð ¿åä Óëààíáààòàðò èðñýí áîë àõòàéãàà óóëçàõ ë áàéñàí áàéõ. Ìàíàé àõ ÷èíü àðâàí æèë ÿìàð ÷ õýë, ñóðàãã¿é áàéæ áàéãààä ãýðòýý ýðãýæ èðñýí þì ø¿¿ äýý. ÇÕÓ-ä ñóð÷ áàéõäàà Óëààíáààòàðò èðýýä áàñ æààõàí àæèë õèéæ áàéãààä áóöäàã áàéñàí þì øèã áàéãàà þì. Ìàíàé ýýæ ë ŅÀõ ÷èíü ÇÕÓ-ä ñóðãóóëüä ÿâñàí þì ø¿¿!ņ ãýæ ÿðüäàã áàéëàà. Áèäýíä áîë ÿìàð ÷ çàõèà, õýë ñóðàã èðäýãã¿é áàéëàà. Èõ õýö¿¿ ¿å ø¿¿ äýý. Òýð ¿åä øóóäàí, õàðèëöàà õîëáîî áàéõã¿é áàéëàà ø¿¿

äýý. Ǻâõºí ìîðèí ºðòºº ë àæèëëàäàã áàéëàà. Ìîðèí ºðòºº Óëààíáààòàð

õ¿ðòýë ÿâæ áàéñàí þì óó? ¯ã¿é ÷ þì óó? Á¿¿ ìýä Òýð ¿åä ýíý òàëààð ìýäýõ

þì îãò áàéõã¿é áàéëàà.

Íàìàéã àíõ õàðàõàä ìàíàé àõ êîñòþìòàé áàéñàí þì. Òýð ¿åä êîñòþìûã Ņîðîñ õóâöàñņ ãýäýã áàéëàà ø¿¿ äýý. Òýð ¿åä ìàðøàë Õ.×îéáàëñàí áàñ àëáàí àæëààð áàðóóí àéìãóóäààð ÿâàõààð áîëñîí þì áèëýý. Àõ ãýðòýý èðýýä õî¸ð, ãóðàâ õîíîæ áàéòàë Õ.×îéáàëñàí ìàíàé ãýðò õ¿ðýýä èðëýý. Õ.×îéáàëñàíòàé õàìò èõ îëîí õ¿í ÿâæ áàéñàí þì.

Ìàíàé ãàäàà àðâààä ìàøèí èðñýí áàéõ. Áè õîíèî õàðèóëààä, îðîé ãýðòýý ýðãýæ èðòýë ìàíàé ãàäàà ýðýýí ìàéõàí áàðü÷èõñàí, îëîí ìàøèí èð÷èõñýí áàéëàà. ŅÌàðøàë Õ.×îéáàëñàí, ÇÕÓ-ûí ýë÷èí ñàéä íàð èðñýí!ņ ãýýä ë õ¿ì¿¿ñ ÿðüæ áàéëàà. Òýä íàð íàìàéã õîíèî õàðèóëàõààð ÿâñíû äàðààõàí ºã뺺 íèëýýä ýðò ìàíàé ãàäàà èðñýí þì øèã áàéãàà þì. Òýãýýä ìàíàé áàãèéí àðäóóäûã öóãëóóëààä ÌÀÕÍ-ûí 10-ð èõ õóðëààñ ãàðãàñàí øèéäâýðèéí òàëààð ÿðüæ ºãñºí þì áèëýý.

Òýä íàð ìàíàé ýýæèä æààçàíä õèéñýí ìàíàé àõûí íýã ñàéõàí çóðãèéã áýëýãëýñýí þì. Ìàðøàë Õ.×îéáàëñàí òýð çóðãèéã ìàíàé ýýæèä ãàðäóóëæ ºãºõ人 ŅÒà áîë ÌÀÕÍ-ûí Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãûã òºð¿¿ëæ ºãñºí èõ ãàâúÿàòàé õ¿í ø¿¿. Òàíä òàíàé õ¿¿ãèéí ÷èíü çóðãèéã ºã÷ áàéíà!ņ ãýæ õýëñýí þì. Òýä íàðòàé õàìò ìàíàé ãýðò ìàíàé àéìãèéí äàðãà èðñýí þì. Õ.×îéáàëñàíòàé õàìò ìàíàéä èðñýí îëîí õ¿ì¿¿ñ ºã뺺 íàìàéã áîñîõîä á¿ãä ÿâ÷èõñàí áàéëàà.

Ê Þ: Òà àõòàéãàà àíõ óäàà óóëçààä þó ÿðèâ äàà?

Þ À: ¯ã¿é, ¿ã¿é áè þì ÿðèàã¿é ø¿¿. Áè òýð ¿åä õ¿¿õýä áàéëàà ø¿¿ äýý.

Þóãàà ÷ ÿðèõ þì áèëýý äýý. Áè ÷èíü òýð ¿åä õîíü õàðèóëäàã ë õ¿¿õýä áàéëàà. Òýð ¿åä ìàíàé àõ, ýýæ õî¸ðûí õîîðîíä íýã ÿðèà áîëñîí þì øèã áàéãàà þì. ×óõàì õýí íü ýõëýæ òýð ÿðèàã õèéñíèéã áè ìýäýõã¿é. ŅÝíý ä¿¿ãýý ñóðãóóëüä ñóðãàõ þìñàí!ņ ãýñýí ÿðèà áîëñîí þì øèã áàéãàà þì.

Ýýæ ýõëýæ ÿðüñàí þì áîëîâ óó äàà. Òýãýýä íýã ºã뺺 àõ ŅÎäîî Õîâä àéìàã îðíî!ņ ãýæ õýëýýä, íàìàéã ººðèéí ìàøèíä ñóóëãààä ë àâààä ÿâñàí þì.

Áèä íàð Óâñ àéìãèéí òºâ äýýð íýã õîíîîä, öààø ÿâààä Õîâäîä èðñýí þì. Ãýòýë òýíä Õ.×îéáàëñàí áàñ õàìò ÿâàà õ¿ì¿¿ñòýéãýý èðëýý.

Èíãýæ áèä íàð òýíä öóãëàñàí þì. Òýãýýä Õîâäîîñ á¿ãäýýðýý õàìòààðàà Óëààíáààòàðûí ç¿ã õºäºë뺺. Ãýòýë çàìäàà áèä íàð ìàø óäààí ÿâëàà.

Çàìäàà òààðàëäñàí ñóì áîëãîíä ë àðäóóäòàé óóëçàëò, ÿðèà çîõèîæ ÿâëàà.

ßðüäàã þì íü ÌÀÕÍ-ûí 10-ð èõ õóðëûí òóõàé ë áàéñàí þì. Áèä íàð áàðàã õî¸ð äîëîî õîíîã ÿâààä íààäìûí ºìíº Óëààíáààòàð õîòîä îðæ èðæ áàéëàà ø¿¿ äýý.

Òýð ¿åä ìàíàé àõ ýõíýð àâ÷ ãýðëýýã¿é áàéëàà. Òýð Ìîíãîë áàíêíû

õî¸ð äàâõàð áàéøèíãèéí 2-ð äàâõàðò ãàíöààðàà àìüäàðäàã áàéëàà. Áè

ò¿¿íòýé õàìò àìüäðàõààð áîëëîî. Àõ òýð ¿åä õºäºº èõ ÿâäàã áàéëàà.

Èíãýæ ÿâàõàä íü ò¿¿íòýé õàìò íýã êîìèññàð ÿâäàã þì. Òýð êîìèññàð íü áóóòàé áàéíà ë äàà. Èíãýýä æîëîî÷òîéãîî íèéëýýä ãóðâàí õ¿í áîëíî ø¿¿ äýý. Òýä íàð íýã óäàà ÿâàõäàà áàðàã ë õîðü îð÷èì õîíîã ÿâíà ø¿¿

äýý. Çàðèìäàà áàðàã ñàð áîëíî äîî. Àõûã èíãýýä àæëààð õºäºº ÿâàõàä áè ãýðòýý ãàíöààðàà ¿ëääýã áàéëàà.

Áè çóí íààäàì áîëîõ ãýæ áàéõàä Óëààíáààòàðò îðæ èðñýí ø¿¿ äýý.

Íàìàð áîëòîë áè èéì àìüäðàëààð àìüäàð÷ áàéëàà. Õîîë, óíäàà ººðºº ë õèéæ èäíý ø¿¿ äýý. Áàñ àõ ÿâàõäàà õîîë, õ¿íñýíä õýðýãëýõ ìºí㺠ºãñºí þì.

Òýãýýä áè òýð ìºí㺺ð íü ãóàíçàíä îðîîä õóóøóóð àâ÷ èääýã áàéëàà. Òýð

¿åä íýã òºãðºãºíä 10 øèðõýã õóóøóóð ºãäºã áàéëàà ø¿¿ äýý. ̺íãºíèé õàíø áîë ñàéí áàéñàí áàéãàà þì ø¿¿. Îäîî áîë íýã õóóøóóð 130-140 òºãðºã áîëñîí áàéíà. Áè òýð àðâàí õóóøóóðûã íü áàðàõã¿é ø¿¿ äýý. Áè 3 õóóøóóð èäýýä ë öàä÷èõäàã þì. ¯ëäñýí õóóøóóðóóäàà ãýðòýý àâ÷ èðýýä òàâü÷èõíà. Òýãýýä ºã뺺 îðîéä íü ò¿¿íèéãýý èääýã áàéëàà.

Áè àõûã õºäºº ÿâñíû äàðàà ãàíöààðàà èõ óéäíà ø¿¿ äýý. Òýãýýä íýãä¿ãýýð äàâõàðò áàéãàà Ìîíãîë áàíêàí äýýð î÷äîã áîëëîî. Òýíä îëîí õ¿í àæèëëàäàã áàéëàà. Òýãýýä òýíäõèéí çàëóó÷óóäòàé, îõèäóóäòàé òàíèëöëàà. Òýíä ºäºð áîëãîí ë îðäîã áàéëàà. Èíãýýä òýäýíòýé ñàéí òàíèëöààä èðýõ ¿åä òýä íàð íàäàä ÿìàð íýãýí áè÷è㠺㺺ä Ņ¯¿íèéã òýð õ¿íä àâàà÷ààä ºã!ņ ãýýä ÿíç á¿ðèéí áè÷èã ºãäºã áîëëîî. Áè õèéõ àæèëã¿é, çàâòàé õ¿í áîëîõîîð èéì áè÷èãí¿¿äèéã èéø òèéø íü 纺äºã áîëëîî.

Èíãýýä ºäºðò íü Ìîíãîë áàíêàí äîòîð áè÷èã, öààñ èéø òèéø íü ñàéí äóðààðàà 纺äºã àæèëòàé áîëëîî. Öàã õóðäàí ºíãºð÷ óéäàõã¿é áîëëîî.

3 Áè õîòûí õ¿í áîëëîî.

Ê Þ: Òà àíõ Óëààíáààòàð õîòîä îðæ èðýõýä ÿìàð ñàíàãäàæ áàéâ äàà?

Þ À: ªº, ìýäýõã¿é. Áè õºäººíºñ îðæ áàéãàà áîëîõîîð ìýäýõ þì îãò áàéõã¿é ø¿¿ äýý. Íýã ë èõ îëîí õ¿íòýé ë õîò áàéñàí øèã ñàíàãäàæ áàéíà.

1940 îíä áóþó Ǻâëºëò-Ãåðìàíû äàéíû óðä æèë áè Óëààíáààòàðò îðæ

èðñýí þì ø¿¿ äýý. Èéìýðõ¿¿ áàéäëààð àìüäàð÷ áàéòàë ìàíàé àõ Öýäýíáàë

íýã ºäºð ŅÁè ººðèéí àæèëëàæ áàéñàí òåõíèêóìä ÷àìàéã îðóóëíà!ņ ãýæ

áàéíà ø¿¿. Áè ÷ þì õýëñýíã¿é. Òýãýýä óäàëã¿é òý𠺺𺺠äàõèàä õºäºº

ÿâ÷èõëàà. Òýãòýë íýã ºäºð àõûí æîëîî÷ íü èðýýä ŅÎäîî õî¸óëàà àõûí ÷èíü

ñóðãóóëü äýýð î÷íî!ņ ãýæ áàéíà. Èíãýýä áè ò¿¿íèé ìàøèíä íü ñóóãààä

àõûí ñóðãóóëü ðóó ÿâëàà. Àõûí ººðèéí àæèëëàæ áàéñàí ñóðãóóëü íü

Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóì ø¿¿ äýý. Ìîíãîë áàíêíààñ Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóì

õ¿ðòýë íèëýýä õîë þì. Òýíä î÷òîë õè÷ýýëèéí ýðõëýã÷ íü áàéñàíã¿é. Èíãýýä

áèä õî¸ð ò¿¿íèéã æààõàí õ¿ëýýëýý. Òýð èðñýíã¿é. Òýãýýä õî¸óëàà ìàíàé ãýð ë¿¿ áóöëàà. Èíãýýä áóöàæ ÿâæ áàéãààä ŅÁºìáºãºð íîãîîí òåàòðņ õ¿ðýýä áè òýð æîëîî÷èä ŅÁè ýíý ñóðãóóëüä ñóð÷ ÷àäàõã¿é þì áàéíà. Ýíý ñóðãóóëü ìàíàé ãýðýýñ èõ õîë þì áàéíà ø¿¿ äýý. Áè Áºìáºãºð íîãîîí òåàòð, Ìîíãîë áàíêíû áàéøèíãààñ ººð ãàçàð ìýäýõã¿é. Áè õºäººíèé õ¿í.

Èéì îëîí áàéøèíãóóäûã ñ¿ëæýýä ÿâæ ÷àäàõã¿é!ņ ãýæ õýëëýý. Èíãýýä òýð ºäðººñ õîéø õýä õîíîëîî.

Òýð ¿åä ìàíàé àõ ãóðâàí æîëîî÷òîé áàéñàí þì.Íýã ºäºð ººð íýã æîëîî÷ èðýýä ŅÇà, îäîî ÷àìàéã áè àâààä ÿâíà. Õî¸óëàà ººð ñóðãóóëü äýýð î÷íî!ņãýæ áàéíà.Èíãýýä áàñ ë ò¿¿íèé ìàøèíä íü ñóóãààä ÿâëàà. Áèä íàð ÿâñààð áàéãààä íýã óóëûí áàðàã îðîé äýýð íü ãàðëàà.Òýíä î÷îîä íýã áàéøèíä îðëîî.Õ¿ì¿¿ñ íü ¸ñëîîä ë íýã ë ººð áàéíà ø¿¿. Áèä íàð öýðãèéí ñóðãóóëü äýýð èðñýí þì áàéæ.Òýíä íàäààð äºðâºí àðãûí òîî áîäóóëëàà.

Áàñ ìîíãîë áè÷ãýýð þì áè÷¿¿ëæ áàéíà. Íàäààñ øàëãàëò àâñàí þì áàéæ.

Òýíä áèä õî¸ð èõ óäñàí þì.Òýãýýä ë òýíäõèéí áàãø íàðòàé óóëçàæ ýõýëëýý.

Îëîí ÷ áàãøòàé óóëçëàà.Òýãýýä ŅÎäîî ë äóóññàí áàéõ!ņãýæ áîäîîä õààëãà ðóó ÿâàõ ãýòýë íýã õ¿í Ņßâàõ áîëîîã¿é ø¿¿! Òýð õàíàíä î÷îîä çîãñîæ áàé!ņ ãýæ õýëëýý. Òýãýýä ò¿¿íèé çààñàí õàíàíä íü î÷îîä ë çîãñëîî. Òýãòýë òýð õàíàíä óëààí òóóç òàòñàí áàéíà. Òýð òóóçàíä ìèíèé ºíäºð, íàì òààðàõ

¸ñòîé þì áàéæ ë äýý. Ãýòýë ò¿¿íä ìèíèé íóðóó õ¿ðäýãã¿é. Òýãòýë íºãºº áàãø ŅÝíý íºõðèéí íóðóó íü òààðàõã¿é áàéíà ø¿¿ äýý. Áîëü¸, áîëü¸!ņ ãýæ õýëëýý. Èíãýýä áè òýð öýðãèéí ñóðãóóëüä ãîëîãä÷èõëîî. Ýíý ºäðººñ õîéø ìàíàé àõ ŅÌîíãîë áàíêíû áàéøèíãèéí îéðîëöîî ÿìàð ñóðãóóëü áàéãààã ñóäëàæ ¿çýýä ò¿¿íä îðóóë!ņ ãýñýí äààëãàâàð ºãñºí þì áàéíà ë äàà.

Ìîíãîë áàíê áîë îäîîãèéíõîî ýíý ë áàéøèíäàà áàéñàí þì ø¿¿ äýý.

Íýã ºäºð àõûí áàñ íýã æîëîî÷ íü èðëýý. Áè ò¿¿íèé ìàøèíä ñóóãààä ë ÿâëàà. Ìîíãîë áàíêíû áàéøèíãààñ áàðóóí òèéø èõ îéðõîí ãàçàðò Ņªíäºð õîðøîîņ ãýæ íýðëýäýã èõ äýëã¿¿ð áàéñàí þì. Òýð ªíäºð õîðøîîíû õàæóóãààð ãàðààä ÿâæ áàéòàë çàìûí óðä òàëä íü ŅÕóäàëäààíû òåõíèêóìņ ãýñýí õàÿã õàðàãäëàà. Áè æîëîî÷èéã çîãñîîãîîä ŅÝíä îðæ ¿çüå!ņ ãýæ õýëëýý. Èíãýýä áèä õî¸ð òýð áàéøèíä îðëîî. Òýíä îðîîä áàñ øàëãàëò ºã뺺. Áè íàéìäóãààð ñàðûí 25-íû îð÷èì òýð øàëãàëòûã íü ºãñºí þì øèã áàéãàà þì.

Õè÷ýýë áîë 9-ð ñàðûí 1-íä ë ýõýëíý ø¿¿ äýý. Íàäòàé õàìò ÿâñàí æîëîî÷ ŅÝíý áîë Õîðøîîäûí õîëáîîíû õàðúÿà ñóðãóóëü áàéíà!

Õîðøîîäûí õîëáîî áîë Ìîíãîë óëñûí á¿õ õóäàëäààã õàðèóöäàã ãàçàð

ø¿¿!ņ ãýæ õýëæ áàéíà. Áèä õî¸ð òýð ºäºð øàëãàëòàà ºã÷èõººä òýíäýýñ

ÿâëàà. Ìàðãààø íü äàõèàä èðëýý. Òýíä Ņßìàð àíãèä îðîõ âý?ņ ãýæ àñóóæ

áàéíà. Ìàíàé æîëîî÷ Ņßìàð àíãè áàéíà?ņ ãýæ àñóóëàà. Ãýòýë áàðààíû

àíãè ãýõ ìýòýýð îëîí àíãè íýðëýæ áàéíà. Áè õºäºº áàéõäàà ñàíïèíãààð

õ¿ì¿¿ñ òîîöîî áîäîæ áàéõûã ìýäýõ þì. Ìàë òîîëëîãûí ¿åýð õºäºº íóòàãò ñàíïèí èõ õýðýãëýäýã þì. Áè ìàë òîîëëîãûí àæèëä äàé÷ëàãäààä ÿâæ áàéñàí ø¿¿ äýý. Ìàë òîîëëîãûí àæëààð èðñýí ìàíàé ñóìûí íÿãòëàí áîäîã÷ íàð ñàìïèíã øàæèãíóóëààä ë òîîöîî õèéíý ø¿¿ äýý. Áè ººðºº òýð

¿åä ñàìïèíãààð òîîöîî õèéæ ñóðààã¿é ë äýý, ãýõäýý ñàìïèíãààð òýäýí øèã òîîöîî õèéæ ñóðõûã áîääîã áàéñàí þì áîëîâ óó äàà, ìýäýõã¿é. Òýãýýä áè ŅÑàìïèí öîõèäîã àíãèä îðú¸!ņ ãýæ õýëëýý. Áàãø íàð íü èíýýëäýæ áàéíà.

Èíãýýä òýð ñóðãóóëü íàìàéã àâàõààð áîëëîî.

Áóñàä õ¿¿õä¿¿ä àðâàí æèëèéí ñóðãóóëü òºãñººä èðñýí áàéíà. Áè áîë àðâàí æèëèéí ñóðãóóëü òºãñººã¿é ø¿¿ äýý. Íóòàãòàà áàéõäàà ò¿ð ñóðãóóëüä ë õî¸ð çóí ÷ áèë¿¿ äýý, ñóðñàí þì. Òèéì ó÷ðààñ íàìàéã ¿íäñýí àíãèä îðóóëñàíã¿é, áýëòãýë àíãèä îðóóëëàà. Èíãýýä íýã æèë áýëòãýë àíãèä ñóðààä, ¿íäñýí àíãèäàà äºðâºí æèë ñóðààä òºãññºí þì. 1944 îíû õàâàð ñóðãóóëèà òºãñººä Õîðøîîäûí õîëáîîíä àæèëä îðëîî. Áè äàíñíû áàéöààã÷ ãýäýã àæèë õèéæ áàéñàí þì. Òýíä áè 3 æèë àæèëëàà.

4 Ìîñêâàä.

Þ À: 1946 îíû íàìàð Õîðøîîäûí õîëáîîíû øóãàìààð 3 õ¿íèéã Ìîñêâàä Õóäàëäààíû äýýä ñóðãóóëüä ÿâóóëñàí þì. Òýäíèé òîîíä íàìàéã áàãòààëàà.

Èíãýýä Ìîñêâà ÿâëàà. Ìîñêâàä î÷îîä Ìîíãîëûí ýë÷èí ñàéäûí ÿàìàí äýýð õýä õîíîëîî. Òýãýýä Ìîñêâàãèéí Õóäàëäààíû äýýä ñóðãóóëüä ñóðàõààð áîëëîî.

Ãýòýë íýã àñóóäàë áîñîæ èðëýý. Íàìàéã ŅÀðâàí æèëèéí áîëîâñðîë ýçýìøýýã¿é õ¿í áàéíà. ¯íäñýí àíãèä îðæ áîëîõã¿é!ņ ãýñýí õàðèó èðëýý.

Òýð ñóðãóóëèéí îéðõîí ÇÕÓ-ûí Õîðøîîäûí õîëáîîíû òºâ áàéð áàéñàí þì. Áè òýíä Ìîíãîëûí Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû õ¿íòýé õàìò î÷ëîî.

Òýíä ñóðãóóëèéí àñóóäàë õàðèóöñàí õ¿íòýé óóëçëàà. Òýð õ¿í ŅÒà íàð æààõàí õ¿ëýýæ áàéíà óó? Áè õýä õîíîãèéí äàðàà õàðèó ºãíº!ņ ãýæ áàéíà. Èíãýýä òýíäýýñ øèéäâýð èðýõèéã õ¿ëýýãýýä õýä õîíîëîî. Òýãæ áàéòàë ņÕóäàëäààíû òåõíèêóìûí áýëòãýë àíãèä ñóðàëöóóëíà!ņ ãýñýí øèéäâýð èðëýý. Èíãýýä Ìîñêâàãààñ õîðü ãàðóé êì-ò áàéäàã Õóäàëäààíû òåõíèêóìûí áýëòýãýë àíãèä ñóðàëöàõààð áîëëîî.

Íàäòàé õàìò èðñýí íýã õ¿í íóòàãòàà áàéõäàà ò¿¿õèéí ýäèéí ìýðãýæèëòýí áàéñàí þì. Òýð õ¿í ŅÇààâàë ò¿¿õèé ýäèéí àíãèä îðíî.

ªºð àíãèä îðîõã¿é!ņ ãýñýí àñóóäàë òàâüñàí þì. Ãýòýë áèäíèé î÷ñîí òýð

ñóðãóóëüä ò¿¿õèé ýäèéí àíãè óãààñàà áàéõã¿é þì áàéæ. Èíãýýä òýð õ¿í

ò¿¿õèé ýäèéí àíãèòàé ñóðãóóëüä ñóðàõààð Ýðõ¿¿ õîò ðóó ÿâ÷èõëàà. ͺ㺺

íýã õ¿í íü ñàíõ¿¿ãèéí ìýðãýæèëòýí áàéñàí þì. Òýð õ¿í áàñ ŅÇààâàë

ñàíõ¿¿ãèéí àíãèä îðíî!ņ ãýæ ç¿òãýëýý. Õýñýã õóãàöàà ºíãºðñíèé äàðàà

ñóðãóóëèéí çàõèðãàà ò¿¿íèéã ñàíõ¿¿ãèéí àíãèä îðîõûã çºâøººð뺺.

Èíãýýä á¿õ þì æèãäýð÷ èðëýý. Èíãýýä áèä íàð òóñ òóñûí ñóðãóóëüäàà ñóðàëöàæ áàéòàë íºãºº ñàíõ¿¿ãèéí àíãèä îðñîí õ¿íèé áèå íü ìóóäààä íóòàã áóöëàà. Èíãýýä áè Ìîñêâàä ãàíöààðàà ¿ëäñýí þì. Òýð ¿åä áè Õóäàëäààíû òåõíèêóìûí ñóðàëöàãñäàä çîðèóëñàí áàéðàíä ñóðãóóëèéíõàà îéðõîí ãàçàðò àìüäàð÷ áàéñàí þì. Òýíäýýñ áè áàéñõèéãýýä ë Ìîíãîëûí Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìàí äýýð î÷äîã áàéëàà. Õàãàñ æèë îð÷èì ñóð÷èõëàà. Òýð

¿åä íýã óäàà Ìîíãîëûí Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìàí äýýð î÷ñîí þì. Òýãòýë Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Ņ×è îäîî òýð òåõíèêóìä ñóðàëöààä õýðýãã¿é. ªºðèéí õóâöàñ, íîìîî àâààä Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìàí äýýð õóðäàí èð!ņ ãýæ áàéíà. Áè ÷ õóðäàí áàéðàíäàà áóöàæ î÷îîä, ººðèéí á¿õ þìàà àâààä èðëýý. Òýãòýë Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Ņ×è îäîî ýíý áàéðàíä àìüäàð÷ áàé!ņ ãýýä íýã àéëûí áàéð íàäàä ºã÷ áàéíà. Òýð áàéðàíä áàéñàí àéë íü õààøàà ÿâñàí þì áý? Á¿¿ ìýä Ìîíãîë ðóó áóöñàí áàéæ ìàãàäã¿é. Èíãýýä áè òýð áàéðàíä ãàíöààðàà àìüäàðäàã áîëëîî. Òýíä áè äàðàà æèëèéí íàìàð õ¿ðòýë àìüäàðñàí þì.

Äàðàà æèëèéí íàìàð 8-ð ñàðûí ýõýýð ë áàéõ, íýã ºäºð Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà ŅÎäîî õî¸óëàà Õóäàëäààíû äýýä ñóðãóóëü äýýð î÷íî!ņ ãýæ áàéíà. Èíãýýä áè ò¿¿íèéã äàãààä ÿâëàà. Òýíä î÷îîä áèä õî¸ð ñóðãóóëèéí çàõèðàëòàé íü óóëçëàà. Íàìàéã òýð ñóðãóóëüä ýëñ¿¿ëæ àâàõûã õ¿ññýí áè÷ãèéã áèä õî¸ð Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíààñ àâ÷ î÷ñîí þì.

Çàõèðàë òýð áè÷ãèéã óíøèæ ¿çýæ áàéíà. Òýãýýä ŅÒà íàð æààõàí õ¿ëýýæ áàéãààðàé. Áèä óäàõã¿é õàðèó ºãíº!ņ ãýæ õýëæ áàéíà. Èíãýýä ò¿¿íýýñ õîéø õýäýí ºäðèéí äàðàà Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà ŅÎäîî óäàõã¿é Õóäàëäààíû äýýä ñóðãóóëèéí ýëñýëòèéí øàëãàëò ýõëýõ þì áàéíà.

Òýð ñóðãóóëüä ÇÕÓ-ûí á¿õ Á¿ãä íàéðàìäàõ óëñóóäààñ õ¿¿õä¿¿ä èðäýã þì.

×è òýäýíòýé õàìò ýëñýëòèéí øàëãàëò ºãíº ø¿¿!ņ ãýæ áàéíà. Èíãýýä áè øàëãàëòàíä áýëòãýõ õýðýãòýé áîëëîî. Áè ÷èíü åðººñºº íàéìäóãààð àíãè

÷ òºãñººã¿é õ¿í ø¿¿ äýý. Òýð ¿åä ÇÕÓ-ûí Ìîñêâà õîòîä äýýä ñóðãóóëüä ñóðàëöàõààð èðñýí ìîíãîë õ¿¿õä¿¿ä çààâàë Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìàí äýýðýý èðäýã áàéëàà. Òýäíýýñ ãàíö õî¸ð õ¿¿õýäòýé òàíèëöàæ àâëàà. Òýä íàð á¿ãä 10-ð àíãè òºãññºí õ¿¿õä¿¿ä ø¿¿ äýý. Èíãýýä òýäíèé çàðèìààð íü òîî áîäëîãûí õè÷ýýë çààëãàäàã áîëëîî.

Òýãòýë Õóäàëäààíû äýýä ñóðãóóëü ººðºº ýëñýëòèéí øàëãàëòàíä îðîõ õ¿¿õä¿¿äýä çîðèóëñàí äàâòëàãà-ñåìèíàð çîõèîí áàéãóóëæ ýõýëëýý. Íàìàéã òýð ñåìèíàðò Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà îðóóëæ ºã뺺.

Òýð ñóðãóóëü äýýð ýëñýëòèéí øàëãàëòûã ÿìàð, ÿìàð õè÷ýýëýýð àâàõûã óðüä÷èëààä çàðëàñàí áàéíà. Áè ººðºº ÿìàð, ÿìàð øàëãàëò ºãºõ ¸ñòîéãîî ìýäýæ àâëàà. Èíãýýä èæèë øàëãàëò ºãºõ õ¿¿õä¿¿äòýéãýý òàíèëöàæ àâëàà.

Òýä íàð ÇÕÓ-ûí á¿ðýëäýõ¿¿íä áàãòäàã Á¿ãä íàéðàìäàõ óëñóóäàñ èðñýí

õ¿¿õä¿¿ä ø¿¿ äýý. Èíãýæ ÿâñààð áàéãààä áè ãîë, ãîë øàëãàëòóóäàà àìæèëòòàé ºã÷èõ뺺.

Èíãýýä õàìãèéí ñ¿¿ëä ÇÕÓ-ûí Êîììóíèñò íàìûí ò¿¿õèéí øàëãàëò ºãºõººð áîëëîî. Áóñàä õ¿¿õä¿¿ä ýíý øàëãàëòûã íóòàãòàà áàéõäàà ºãñºí þì áàéíà. Èíãýýä øàëãàëò àâàõààð òîãòîîñîí ºäºð íü èðëýý. Áàãø íàäààñ õýäýí àñóóëò àñóóæ áàéíà. Áè õàðèóëëàà. Òýãòýë áàãø:

-×è õóâèéí ìàëòàé þó? ãýæ àñóóæ áàéíà.

-Áè ººðºº õóâèéí ìàëã¿é. Ìàíàé ààâ, ýýæ õóâèéí ìàëòàé! ãýæ áè õàðèóëëàà. Ãýòýë òýð áàãø:

-Êòî òû òàêîé? ãýæ àñóóæ áàéíà. Áè ýíý àñóóëòàíä õàðèóëàõ ãýýä

÷àäñàíã¿é. Íàäààñ Ņ×è õóâèéí àæ àõóéòàí ìºí ¿¿? ãýæ àñóóæ áàéãàà þì áîëîâ óó? Õóâèéí àæ àõóéòíûã ýíý ñóðãóóëü àâäàãã¿é þì áîëîâ óó?ņ ãýæ áè äîòðîî áîäëîî. ŅÕóâèéí àæ àõóéòàíņ ãýäýã ¿ãèéã ŅÅäèíîëè÷íèêņ ãýæ îð÷óóëæ áîëäîã ø¿¿ äýý. Òýãòýë ººð íýã áàãø äàõèàä:

-Êòî òû òàêîé? ãýæ àñóóæ áàéíà. Òýãýýä áè õýëýõ ¿ãã¿é áîëîîä çîãñîæ áàéëàà.

Òýãòýë íàäòàé õàìò òýð øàëãàëòàíä îðñîí íýã îõèí ŅÌàðêñèñò!ņ ãýýä 纺ëõºí õýëýõèéã íü ñîíñëîî. Òýãýýä áè:

-ß ìàðêñèñò! ãýýä ÷àíãà õýëëýý. Òýãòýë:

-Î, ìîëîäåö! ãýýä ìèíèé Ņçà÷¸òíàÿ êíèæêàņ-ã àâààä øóóä ä¿í òàâüæ áàéíà.

Áè ŅÅäèíîëè÷íèêņ ãýýä õàðèóë÷èõñàí áîë ÿàõ ÷ áàéñàí þì áèëýý? Á¿¿ ìýä.

Íàäààñ Ņ×è îäîî ÿìàð ¿çýë ñóðòëààð õ¿ì¿¿æèæ áàéíà?ņ ãýæ àñóóñàí þì øèã áàéãàà þì.

Òýð ¿åä ìàíàé ñóðãóóëüä á¿ð Îðîñ óëñ õààíò çàñàãòàé áàéõ ¿åèéí áàãø íàð áàãøèëäàã áàéñàí þì. Òèéì õ¿ì¿¿ñ ë õóäàëäààã æèíõýíý óòãààð íü îéëãîíî, áàñ ìýäíý ø¿¿ äýý. Äýëõèéí õóäàëäààíû àñóóäëûã Àíãëè óëñûí õóäàëäààíû æèøýýí äýýð òàéëáàðëàäàã áàéëàà. Îëîí óëñûí çàõ çýýë äýýð áàðààíû ¿íý õýðõýí òîãòîæ áàéäàã òóõàé áàñ ÿðèíà.

ŅÁàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý Àíãëèéí àëòíû ¿íýíýýñ õàìààðàëòàé áàéäàã.

Íåôüòèéí ¿íý ÷ áàñ ò¿¿íýýñ õàìààðäàã. պ人 àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé

¿íý ÷ àëòíû ¿íýíýýñ õàìààð÷ òîãòäîã þì! Àíãëèéí ôóíò ñòåðëèíã áîë äýëõèéí õàìãèéí õ¿íä àëòàí áàðüöààòàé ìºí㺠þì!ņ ãýýä ë ÿðèíà ø¿¿

äýý. Ìàíàé áàãø íàð Àíãëè äàõü àëòíû ¿íèéí òàëààð ãàð÷ áàéãàà ìýäýýëë¿¿äèéã áèäýíä ºãäºã áàéëàà.

Äàéí äóóñààä óäààã¿é áàéñàí áîëîõîîð áèäíèéã Ìîñêâàä ñóð÷ áàéõàä àìüäðàë èõ õ¿íä áàéñàí þì. Èõ ñóðãóóëèéí îþóòàí õ¿íä äýëã¿¿ðò 500 ãðàìì ë òàëõ ºãäºã áàéëàà. Ò¿¿íýýñ èë¿¿ ºãºõã¿é. Èéì íîðì òîãòîî÷èõñîí áàéñàí þì. Áèä íàð Ņõ¿íñíèé êàðòņ-òàé áàéëàà.

Òýð ¿åä ÇÕÓ-ä õ¿íñíèé ç¿éëèéí õ¿ðýëöýý ìóó áàéñàí ó÷èð çºâõºí

áèä íàð áèø á¿õ õ¿í õ¿íñíèé êàðòòàé áàéëàà. Òýð êàðòààð íýã õ¿íä

ºãºõ õ¿íñíèé ç¿éëä õýìæýý òîãòîî÷èõñîí áàéñàí þì. Íàäòàé õàìò òýð ñóðãóóëüä äºðâºí ìîíãîë õ¿í ñóð÷ áàéëàà. Òýäíèé õî¸ð íü äàéíààñ ºìíº òýíä ñóð÷ áàéãààä, äàéí ýõëýõýýð íóòàã áóöñàí þì áàéíà. Òýãýýä äàéí äóóñàõààð ýðãýæ èðýýä ñóðãóóëüäàà îðñîí þì. Ìàëûí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýä ýêñïîðòîîð ãàðãàäàã ìàíàé ŅÖàãààí ýðýã äàìæëàãà áààçņ ãýæ áàéñàí þì. Áèä íàð Öàãààí ýðãèéí äàìæëàãà áààçààñ íýã áî÷êà ìàñëî àâñàí þì.

Ò¿¿íèéãýý âàãîíîîð çºãººä Ìîñêâàä àâàà÷ñàí þì. Áèä íàð òýð ìàñëàà îþóòíû áàéðíûõàà öîíõîí äýýð òàâü÷èõäàã áàéëàà. Òýãýýä íºãºº 500 ãðàìì òàëõàà àâààä, ìàñëî ò¿ðõýýä èäíý ø¿¿ äýý. 500 ãðàìì òàëõ ãýäýã áîë èõ æààõàí ë äàà. Ãýõäýý ººð õ¿íñíèé ç¿éë áàéõã¿é áîëîõîîð ò¿¿ãýýðýý ë àìüäàð÷ áàéëàà. Ñ¿¿ëäýý õ¿íñíèé ç¿éëèéí õ¿ðýëöýý àðàé äýýð áîëîîä õ¿íñíèé êàðò áàéõã¿é áîëñîí þì.

Áèä íà𠺺ðèéíõºº Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìàí äýýð î÷îîä îþóòíû òýòãýëýã àâäàã áàéëàà. Íýã îþóòàí 500 ãàðóé ðóáëü àâ÷ áàéñàí øèã ñàíàãäàæ áàéíà. Òýð ¿åä Ìîñêâàä íèéòäýý 30 îð÷èì õ¿í ë ñóð÷ áàéñàí áàéõ.

Ì.Â.Ëîìîíîñîâûí íýðýìæèò Ìîñêâàãèéí Èõ Ñóðãóóëü, Ãàäààä õýëíèé äýýä ñóðãóóëü, Ãàäààä õóäàëäààíû äýýä ñóðãóóëüä ìîíãîë õ¿í ñóð÷ áàéñàí þì. Ìèíèé ñóð÷ áàéñàí Õóäàëäààíû äýýä ñóðãóóëèàñ ãàäíà áàñ Ãàäààä õóäàëäààíû äýýä ñóðãóóëü ãýæ áàéñàí þì. Ãàäààä õóäàëäààíû ñóðãóóëüä äàíäàà ãàäààä õóäàëäààíû ÷èãëýëèéí õè÷ýýë ¿çäýã áàéñàí áàéõ. Ìàíàé Õóäàëäààíû äýýä ñóðãóóëü çºâõºí äîòîîäûí õóäàëäààíû àñóóäëûã ¿çäýã áàéëàà. Ãýõäýý ýíý õî¸ð ñóðãóóëüä îíöûí ÿëãàà áàéãààã¿é þì ë äàà. ¯çäýã õè÷ýýë¿¿ä íü åðºíõèé人 èæèëä¿¿ áàéñàí þì. Ņßàæ ìºí㺠îëîõ âý? Îëñîí ìºíãèéã ÿàæ çàðöóóëàõ âý?ņ ãýäýãò ë ãîë àíõààðëàà õàíäóóëíà ø¿¿ äýý.

Èéì õè÷ýýë¿¿äèéã Îðîñ óëñ õààíò çàñàãòàé áàéõ ¿åèéí ë ïðîôåññîðóóä ãîëäóó çààíà ø¿¿ äýý. Çàðèì íü èõ ºíäºð íàñòàé áîë÷èõñîí áàéæ áèëýý.

Òýä íàð áîë çàõ çýýëèéí õàðèëöààã ç¿ãýýð íýã îíîëîîð áèø ººðñäèéíõºº àìüäðàëààð ìýäýõ õ¿ì¿¿ñ þì ë äàà. Çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíû îíîëûã ÷ ãýñýí òýä íàð æèíõýíý óòãààð íü ñóäàëñàí õ¿ì¿¿ñ áàéñàí þì.

Òýä íàð áîë ¿íý, õàíøèéí àñóóäëûã ñàéí ìýääýã þì. Òýä íàð ÷èíü êàïèòàëèçìàà ÷ ñàéí ìýääýã, îäîîãèéíõîî ñîöèàëèçìàà ÷ ñàéí ìýääýã õ¿ì¿¿ñ þì.

È÷èíõîðëîîãèéí Ëõàãâàñ¿ðýí (öààøèä ÈË): Òà íàðò ãîë íü ñîöèàëèñò õóâüñãàëààñ ºìíºõ ¿åèéí çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèöààíû àñóóäëûã çààäàã áàéñàí óó?

Þ À: ¯ã¿é, äàíäàà òèéì áèø. Òýä íàð îäîî òàâèãäàæ áàéãàà øèíý

çîðèëòóóäûí òóõàé ÷ çààäàã áàéñàí þì. Òýãýõýýð áèäýíä øèíý, õóó÷èí

ýäèéí çàñãèéí õî¸ð ñèòåìèéã õî¸óóëàíã íü çààäàã áàéñàí ãýæ îéëãîæ

áîëíî. Ìàíàé áàãø íàð á¿ãä àíãëè õýëýýð ñàéí ÿðüäàã áàéëàà. Áèäýíä áàñ àíãëè õýë çààäàã áàéñàí þì.

5 ŵÕîðøîîäûí õîëáîîŶ - íä.

Þ À: Áè ñóðãóóëèà òºãñºæ èðýýä àðàâ ãàðàí æèë åð人 ãàäààäòàé õàðèëöààòàé àæèë õèéãýýã¿é þì. Áè èðýýä Õîðøîîäûí õîëáîîíä àæèëëàñàí þì. Ýíä Ìîíãîëûí äîòîîäûí á¿õ õóäàëäààíû àñóóäëûã õàðèóöàæ áàéëàà. Èíãýýä 1960 îíä ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû á¿ãä õóðàë õóðàëäààä ãàäààä õóäàëäààíû àñóóäëûã õàðèóöñàí áèå äààñàí Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàìûã áàéãóóëàõ øèéäâýð ãàðãàñàí þì. Ìàíàé Õîðøîîäûí õîëáîî çºâõºí äîòîîä õóäàëäààãàà õàðèóöàõààð áîëñîí þì. Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàìíû ýêñïîðòûí àñóóäàë ýðõýëñýí îðëîã÷ ñàéäààð Ë.Ãàíæóóðæàâ ãýäýã õ¿í òîìèëîãäñîí þì. Ýíý õ¿í íàìàéã ººðèéí ÿàìàíä àæèëä îðóóëñàí þì. Íàìàéã Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàìíû èìïîðò õàðèóöñàí ãàçðûí äàðãààð òîìèëñîí þì. Èíãýæ áè Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàìàíä èðñýí þì.

Áè ýíä àæèëëàæ áàéõäàà íýã óäàà Õàòãàëûí áîîìòîä òîìèëîëòîîð àæèëëàñàí þì. Ýíý áîîìòîîð ìàíàéõààñ ÇÕÓ-ä ìàëûã õºëººð íü ãàðãàäàã áàéëàà ø¿¿ äýý. Ýíä õýä õîíîã àæèëëàæ áàéãààä Óëààíáààòàðò èðòýë ìèíèé ýëýã èõ ºâääºã áîëëîî. Òýãýýä áè Óëààíáààòàðò ýëãýý ýì÷ë¿¿ëýýä íèëýýä çàñàðëàà. Òýãòýë ò¿¿íèé äàðàà æèë íü ìèíèé ýëýã äàõèàä ºâäºæ ýõýëëýý. Ýì÷ íàð íàäàä Ņ×åõñëîâàê óëñàä áàéäàã Êàðëîâû Âàðû ãýäýã ðàøààíûã ãóðâàí æèë äàðààëàí óóõ õýðýãòýé!ņ ãýñýí çºâëºë㺺㠺ãäºã áîëñîí þì. Ýíý ¿åä ìàíàéõààñ Óíãàð óëñàä ñóóæ áàéãàà Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû õóäàëäààíû çºâëºõººð íýã õ¿í àæèëëàæ áàéñàí þì. Òýð õ¿íèé òýíä àæèëëàõ õóãàöàà íü äóóñààä áóöààä èðëýý. Èíãýýä íàìàéã ò¿¿íèé îðîíä õóäàëäààíû çºâëºõººð òîìèëëîî. Èíãýýä áè Áóäàïåøòýä 5 æèë àìüäàðñàí þì. Òýíä áàéõäàà ×åõñëîâàê óëñûí Êàðëîâû Âàðû ãýäýã àëäàðòàé ðàøààí ñóâèëàëûí ãàçàðò ãóðâàí æèë äàðààëàí àìàð÷, ðàøààí óóëàà. Íýã î÷èõäîî õî¸ð äîëîî ë õîíîæ áàéñàí áàéõ. Ìèíèé ýëýãíèé ºâ÷èí á¿ðýí ýäãýðëýý.

Ìèíèé ýëýã îäîî áîëòîë äàõèæ ºâ人ã¿é þì ø¿¿.

È Ë: Òàíä òýð ðàøààí èõ ñàéí ýì÷èëãýý áîëñîí áàéíà ø¿¿ äýý.

Þ À: Òýãñýí þì ø¿¿. Ìàø ñàéí ýì÷èëãýý áîëñîí þì. Ýõëýýä òýíäõèéí ýì÷

íàð ìèíèé áèåèéã ¿çýýä ŅÒà ºäºð á¿ð ðàøààí óóæ áàéõ øààðäëàãàòàé þì

áàéíà!ņ ãýæ çºâëºñºí þì. Òýãýýä áè ºäºð á¿ð ë óóäàã áàéëàà. Òýíäõèéí

ðàøààíóóä åð íü èõ ñîíèí ø¿¿ äýý. 13 òºðëèéí ðàøààí äýýøýý îëãîéäîæ

áàéäàã þì.

È Ë: Òýð ðàøààíóóäûí àìò íü ÿìàð áàéíà? ªºð, ººð áàéäàã óó?

Þ À: Åð íü àìò áàéõã¿é. Çàðèìäàà íýã ë ãàøóóâòàð àìò àìòàãääàã þì. ªºð àìò åðººñºº áàéõã¿é. Ç¿ãýýð ë óñíû àìòòàé áàéäàã þì. Áè òýð ðàøààíààñ ºã뺺, ºäºð, îðîé óóäàã áàéëàà.

È Ë: 1960 îíä Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàì áàéãóóëàãäàõààñ ºìíº Õîðøîîäûí õîëáîî ãýäýã ãàçàð ãàäààä, äîòîîä õóäàëäààã õî¸óëàíã íü õàðèóöàæ áàéñàí þì óó?

Þ À: Òèéì ø¿¿. 1960 îíä Õîðøîîäûí õîëáîî ººðèéí ìýäýëä áàéñàí á¿õ äàìæëàãà áààçóóäàà áèå äààñàí Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàìàíä øèëæ¿¿ëæ ºãñºí þì. Òýð ¿åä Öàãààí íóóð, Õàòãàë ãýýä òîì, òîì äàìæëàãà áààçóóä àæèëëàæ áàéëàà ø¿¿ äýý. Òýð áààçóóäààð ìàíàé ìàë ÇÕÓ-ä ãàðäàã áàéëàà.

Äîðíîä àéìàãò Òºâ áàðàà áààç áàéñàí þì. Ìîíãîë óëñûí äîòîðõè õóäàëäààã Õîðøîîäûí õîëáîî õàðèóöàõààð áîëñîí þì. Òýãæ áàéòàë Õîðøîîäûí õîëáîîã òàòàí áóóëãààä, ò¿¿íèé îðîíä Õóäàëäàà, áýëòãýëèéí ÿàì áàéãóóëàãäñàí þì. Ýíý ÿàì óëñûí á¿õ õóäàëäààíû àñóóäàë, ò¿¿õèé ýäèéí áýëòãýëèéí àñóóäëûã õàðèóöäàã áîëñîí þì.

È Ë: Òýð ¿åä Ìîíãîë óëñ ÿìàð, ÿìàð îðîíòîé ãàäààä õóäàëäààíû õàðèëöààòàé áàéñàí áý?

Þ À: Òýð ¿åä ìàíàé Ãàäààä õóäàëäàíû ÿàìàíä õàðúÿàëàãääàã Õóäàëäààíû òàíõèìûí äàðãà íü Íàâààí-Þíäýí ãýäýã õ¿í áàéñàí þì. Òýð õ¿í á¿ð áàãà áàéõäàà Ãåðìàíä äýýä ñóðãóóëü òºãññºí þì ãýíý áèëýý. Ãåðìàíààð ìàø ñàéí ÿðüäàã õ¿í áàéñàí þì. Áè Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàìíû èìïîðòûí ãàçðûí äàðãà áàéëàà ø¿¿ äýý. Ìàíàé ŅÌîíãîë ýêñïîðòņ íýãòãýëä ìàëûí íîîñíû ìýðãýæèëòýí íýã ñàéí çàëóó áàéñàí þì. Áè îäîî íýðèéã íü ñàíàõã¿é áàéíà. Áèä ãóðàâ òýð ¿åä äàíäàà áàðóóíû õºðºíãºòºí îðíóóäààð ÿâæ õóäàëäàà õèéäýã áàéëàà.

Òýð ¿åä Øâåéöàðûí íóòàã äýýð, Ãåðìàíû õèëä îéðõîí ŅÑàíäîçņ ãýäýã òîì êîìïàíè áàéñàí þì. Ýíý êîìïàíè äýðãýäýý ìàø òîì ¿éëäâýðòýé áàéñàí þì. Ýíý êîìïàíè àðüñ øèðèéã áîëîâñðóóëàõàä ìàø ÷óõàë à÷

õîëáîãäîëòîé õèìèéí áîäèñûã ¿éëäâýðëýäýã þì. Äýëõèéí îëîí îðîí

ýíý ôèðìýýñ àðüñ øèð áîëîâñðóóëàõàä õýðýãòýé áîäèñ àâäàã þì. Áèä

ãóðàâ õàìãèéí àíõ ýíý êîìïàíè äýýð î÷ëîî. Êîìïàíèéí óäèðäëàãóóäòàé

íü óóëçëàà, ¿éëäâýð¿¿äèéã íü ¿çëýý. Òýãýýä àðüñ øèð áîëîâñðóóëàõàä

õýðýãëýäýã òýð õèéìèéí áîäèñîîñ íü õóäàëäàæ àâàõ ãýðýý áàéãóóëëàà. Áèä

íàð èíãýæ àíõ óäàà ýíý êîìïàíèòàé 200 òîíí õèìèéí áîäèñ àâàõ ãýðýý

õèéæ áàéñàí þì. Ìîíãîë óëñûí àðüñ øèðíèé ¿éëäâýð¿¿ä ýíý ôèðìèéí õèéìèéí áîäèñèéã îäîî áîëòîë àâ÷ áàéíà. Ýíý êîìïàíè áîë Øâåéöàðèéí êîìïàíè þì. Ìàíàé óëñ Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàìòàé áîëñíîîñîî õîéø äýëõèéí 30 ãàðóé îðîíòîé ãàäààä õóäàëäààíû õàðèöààòàé áîëñîí þì. Ýíý

¿åýñ ýõëýýä õºðºíãºòºí îðíóóäòàé ãàäààä õóäàëäààíû õàðèëöààòàé áîëñîí þì.

Ìàíàéõ õºðºíãºòºí îðíóóäàä ÿìààíû íîîëóóð, õîíèíû íîîñ ýêñïîðòîîð ãàðãàäàã áàéëàà. Ìàíàé õîíèíû íîîñûã àâàõ èõ äóðòàé áàéäàã þì. Ó÷èð íü áàðóóíû îðíóóäûí íýõìýëèéí ¿éëäâýð¿¿ä õèìèéí àðãààð ãàðãàæ àâñàí ñèíòåòèê ìàòåðèàëòàéãàà õîíèíû íîîñûã õîëüæ øèíý òºðëèéí óòàñ ãàðãàæ àâäàã þì. Òóõàéëáàë ìèíèé àæèëëàæ áàéñàí Óíãàð óëñ ìàíàéõààñ àâñàí õîíèíû íîîñûã ñèíòåòèê ìàòåðèàëòàé õîëèîä ñàéõàí óòàñ ãàðãàæ àâààä, ò¿¿ãýýðýý ýðýãòýé õ¿íèé êîñòþì õèéõ ìàòåðèàë

¿éëäâýðëýäýã áàéñàí þì. Òýð ìàòåðèàëàà öààø íü áàðóóíû îðíóóä ðóó õàòóó âàëþòààð çàðäàã áàéñàí þì.

È Ë: Îäîî ìîíãîë õîíèíû íîîñûã àâàõ ãàçàð áàéõã¿é ó÷èð ìàë÷èä íîîñîî áàðàã ë õàÿæ áàéíà ø¿¿ äýý. Ìàø áàãà ¿íýýð çàðèìäàà Õÿòàäûí íàéìàà÷èä àâäàã áîëñîí áàéíà.

Þ À: Óã íü áîë ¯éëäâýð õóäàëäààíû ÿàìíû øóãàìààð õîíèíû íîîñûã ýêñïîðòëîõ àæëûã ñàéí çîõèîí áàéãóóëàõ ¸ñòîé þì. Õîíèíû íîîñ àâäàã óëñ, êîìïàíèóä îëîí áèé þì ø¿¿ äýý. ͺ㺺 òàëààð 1990-ýýä îíîîñ õîéø ìàíàé ìàë õóâüä î÷ñîí ø¿¿ äýý. Èéì áîëîõîîð íîîñ àâàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõàä áýðõøýýëòýé áîëñîí áàéæ ìàãàäã¿é.

Áèäíèéã Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàìàíä àæèëëàæ áàéõàä ò¿¿íèé õàðúÿàíä èìïîðòûí ãóðàâ, ýêñïîðòûí íýã, íèéòäýý äºðâºí òîì ¿éëäâýð-õóäàëäààíû íýãäýë àæèëëàæ áàéñàí þì. ŅÌîíãîë ýêñïîðò íýãäýëņ-èéí øóãàìààð ìàíàé áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í ãàäààäàä ãàðäàã áàéëàà. ŅÀðüñ, øèð, íîîñíû íýãäýëņ ãýæ ìàø òîì íýãäýë áàéëàà. ŅÌîíãîë òåõíèê èìïîðò íýãäýëņ ãýæ ìàø õ¿÷òýé íýãäýë áàéëàà. Ìîíãîë óëñ ººðèéí õýðýãöýýíèé á¿õ òåõíèê, áàãàæ òºõººðºìæèéã ýíý íýãäëèéí øóãàìààð çàõèàëæ àâäàã áàéëàà ø¿¿

äýý. ªðãºí õýðýãëýýíèé áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã èìïîðòîîð îðóóëæ èðýõ àñóóäàë õàðèóöñàí ŅÌàòåðèàë èìïåêñņ ãýæ áàéëàà. Áàñ øàòàõ òîñëîõ ìàòåðèàëûã èìïîðòîîð îðóóëæ èðýõ àñóóäàë õàðèóöñàí íýã íýãäýë áàéñàí þì. 1990-ýýä îíîîñ õîéø èéì ¿éëäâýð-õóäàëäààíû íýãäë¿¿ä á¿ãä áàéõã¿é áîëæýý.

Áè Óíãàð óëñàä õóäàëäààíû òºëººëºã÷ººð àæèëëàæ áàéõ ¿åäýý

Óíãàð óëñûí Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàìíààñ çîõèîí áàéãóóëñàí õ¿ëýýí

àâàëòàíä íýã óäàà îðñîí þì. Òýíä Óíãàðûí ãàäààä õóäàëäààíû ÿàìíû íýã

ìýðãýæèëòýíòýé îéð çóóðûí þì ÿðèàä çîãñîæ áàéëàà. Áè óã íü ò¿¿íèéã òàíüäàã þì. Òýð õ¿í:

-Òàíàéä ãàäààäàä ºëºí ãýäýñ ãàðãàõ òºëºâëºãºº áàéíà óó? ãýæ àñóóæ áàéíà.

-Òèéì õ¿ñýë, ñàíàà áîë áàéãàà, ãýõäýý îäîîõîíäîî ìàíàéõààñ èéì á¿òýýãäýõ¿¿í àâàõ õ¿ñýëò ãàðãàñàí óëñ àëãà áàéíà! ãýæ áè ò¿¿íä õýëñýí þì.

Òýãòýë òýð õ¿í:

-Òýãâýë áè òàíûã íýã õ¿íòýé òàíèëöóóëæ ºãüå. Òýð õ¿í ºëºí ãýäýñíèé ìýðãýæèëòýí þì. Òýð õ¿í ýíý àñóóäëûã èõ ñîíèðõîæ áàéãàà þì! Óã íü Øâåéöàð õ¿í þì ë äàà! ãýæ áàéíà ø¿¿.

-ªº, òýãüå. Òýð õ¿íòýé ÷èíü áè óóëçúÿ! Òýð õ¿í ÷èíü Áóäàïåøòýä èðäýã þì óó? ãýæ áè àñóóëàà.

-Èðäýã þì. Ñàðä õî¸ð óäàà èðäýã þì! ãýæ áàéíà.

Èíãýýä ë ýíý ÿðèà äóóññàí þì. Òýð ÿðèàíààñ õîéø íýã èõ óäàëã¿é òýð õ¿í íàä ðóó óòàñäàæ áàéíà. ŅØâåéöàðààñ íºãºº ºëºí ãýäýñíèé ìýðãýæèëòýí èðýýä Ãåëåñ óóëàí äýýð áàéäàã çî÷èä áóóäàëä áóóñàí. Òà õýçýý óóëçàæ ÷àäàõ âý?ņ ãýæ áàéíà.

Óíãàðò áàéãàà ìàíàé Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû áàéð Ãåëåñ óóëàíä áàéðëàäàã þì. Ò¿¿íèé îéðîëöîî íýã òîì çî÷èä áóóäàë áàéäàã þì.

Øâåéöàðààñ èðñýí òýð õ¿í ìàíàé ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû îéðõîí áóóñàí þì øèã ñàíàãäààä áàéëàà. Èíãýýä íýã ºäðèéí äàðàà ¿äèéí öàéíû öàãààð áè ò¿¿íèé áóóñàí çî÷èä áóóäàëä î÷ëîî. Áè íýã ãåðìàí õýëíèé îð÷óóëàã÷òàé î÷ñîí þì. Èíãýýä íºãºº õ¿íòýé òàíèëöààä, õàìò ¿äèéí õîîëîíä îðîîä, íèëýýä ÿðüëàà. Òýð õ¿í Ņªëºí ãýäýñíèé àñóóäëààð Ìîíãîëä î÷èõ ñîíèðõîëòîé áàéíà!ņ ãýæ ÿðüæ áàéíà. Èíãýýä ýíý óóëçàëòûí äàðàà áè Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàìòàé õîëáîî áàðèëàà. Ãýòýë ìàíàé ÿàìíû ýêñïîðòûí àñóóäàë ýðõýëñýí îðëîã÷ ñàéä Ãàíæóóðæàâ ãóàé:

-Òýð õ¿íèé á¿õ çàðäëûã ìàíàé òàë õàðèóöíà. Õýçýý Ìîíãîëä èðæ ÷àäàõûã íü àñóóãààä ÿàðàëòàé õàðèó èð¿¿ë! ãýæ áàéíà ø¿¿. Èíãýýä áè ò¿¿íòýé äàõèí õîëáîî áàðüëàà. Òýãòýë òýð õ¿í:

-Õýçýý ÷ áîëíî! Îäîî ÷ ÿâñàí áîëíî! ãýæ áàéíà. Èíãýýä áèä ò¿¿íèéã Ìîíãîëä î÷óóëàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëëàà. Áóäàïåøòýýñ Ìîñêâà î÷óóëààä, òýíäýýñýý Óëààíáààòàðò èðëýý. Áèä ýíý àæëûã ìàø õóðäàí çîõèîí áàéãóóëñàí þì. Áè ººðºº õàìò èðëýý. Èíãýýä ò¿¿íä ìàíàéõàí Óëààíáààòàðûí Ìàõ êîìáèíàòûã ¿ç¿¿ëýâ. Òýíä î÷îîä òýð õ¿í ìîíãîëûí ìýðãýæèëòí¿¿äýä ìàø èõ çºâëºë㺺 ºã뺺. ªëºí ãýäñèéã ÿàæ ÿëãàæ àâàõ òàëààð ñàéõàí çºâëºë㺺 ºãñºí þì. Èíãýýä òýð õ¿í æèëä õî¸ð óäàà Ìîíãîëä èðäýã áîëëîî. Áèä íàð 1964 îíîîñ 2000 îí õ¿ðòýë õàìòàð÷

àæèëëàñàí þì ø¿¿ äýý. Ò¿¿íèéã Øòîóí ãýäýã þì. Ìàíàé ºëºí ãýäýñ èíãýæ

ýêñïîðòîíä ãàð÷ ýõýëñýí þì.