著者(英)Lkhagvasuren Ichinkhorloo, Yuki Konagayajournal orpublication titleSenri Ethnological Reportsvolume72page range1-418year2007-08-28URLhttp://doi.org/10.15021/00001396 ХХ зууны Монголчууд /2/ : Социалист　Монголын улс т?рийн амьдрал

(1)

ХХ зууны Монголчууд /2/ : С оциалист Монголын улс т?

рийн амьдрал

著者(英) Lkhagvasuren Ichinkhorloo, Yuki Konagaya journal or

publication title

Senri Ethnological Reports

volume 72

page range 1‑418

year 2007‑08‑28

URL http://doi.org/10.15021/00001396

(2)

Ñàíïèëûí Æàëàí-Ààæàâ

1 ŅÌèíèé òºðñºí íóòàã ...ņ 2 Øîõîéí ¿éëäâýðèéí àæèë÷èí.

3 Áè íàì, óëñûí òºâ ñóðãóóëüä îðëîî.

4 Áè ººðèéí òºðºëõ ñóðãóóëüäàà áàãø áîëîâ.

5 Õóóëü Ñóäëàõ.

6 Ìîíãîë óëñûí Åðºíõèé ïðîêóðîð.

7 Ñàéä Íàðûí Çºâëºëèéí õóóëèéí õîðîîíû äàðãà.

8 ŅÌîíãîë òåëåâèçņ áàéãóóëàãäëàà.

9 Óëñ Òºð.

10 Þ. Öýäýíáàëûí òàëààð ìèíèé õýëýõ

¿ã.

11 Õýëìýãä¿¿ëýë.

1 ŵÌèíèé òºðñºí íóòàã ...Ŷ

Êîíàãàÿ Þ¿êè (öààøèä ÊÞ): Çà, ºíººäºð Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàì (ÌÀÕÍ)-ûí Òºâ Õîðîî (ÒÕ)-íû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî (ÓÒÒ)-íû ãèø¿¿í, íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí îðëîã÷ äàðãà (äýä åðºíõèéëºã÷ňðåä.) çýðýã ºíäºð àëáàí òóøààëóóäûã îëîí æèë íýð òºðòýé õàøèæ ÿâñàí Ñàíïèëûí Æàëàí-Ààæàâ òàíòàé óóëçàæ áàéãààäàà áèä èõ áàÿðòàé áàéíà. Ìîíãîë óëñûí øèíý ¿åèéí ò¿¿õ áè÷èãäýæ ýõýëæ áàéõ òýð ¿åä òà òºðæ áàéæýý. Òà õî¸ð ¿å òýíãèéíõýí áàéíà ø¿¿ äýý.

Ñàíïèëûí Æàëàí-Ààæàâ (öààøèä ÑÆ): Òèéì ø¿¿. Òýãýæ õýëæ áîëíî.

Ê Þ: ªíººäðèéí ÿðèëöëàãûã òàíû áàãà íàñíû äóðñàìæààñ ýõýëáýë ÿìàð âý? Òà õààíà, õýäýí îíä òºðñºí, ººðèéí ààâ, ýýæ, àõ, ýã÷, ä¿¿ íàðûí òóõàé áèäýíä ÿðüæ ºãíº ¿¿?

Ñ Æ: Òýãüå. ªíººäðèéí ýíý ÿðèëöëàãûã ìèíèé áàãà íàñíû äóðñàìæààñ ýõýëúå. Áè Õàíòàéøèð óóëûí àéìàã, Îòãîí õàéðõàí óóëûí õîøóó áóþó îäîîãèéí Çàâõàí àéìãèéí Àëäàðõààí ñóìûí íóòàãò 1923 îíä òºðñºí õ¿í.

Áîãäûí ãîëûí õºâººíä Õýðýìòèéí àì ãýäýã ãàçàð ìàíàé ãýðººâºëæººíäºº áàéõàä áè òºðñºí ãýäýã þì. Òýð ¿åä îð÷èí ¿åèéí ýìíýëýã áàéñàíã¿é, á¿õ õ¿¿õä¿¿ä ãýðòýý òºðäºã, òýäíèéã îäîîãèéíõòîé èæèë á¿ðòãýæ àâäàãã¿é áàéëàà. Áè ÷ ìºí òèéì ë áàéäëààð òºðñºí áàéõ.

Ìèíèé òºðñºí íóòàã Çàâõàí àéìàã áîë Ìîíãîëûí áàðóóí õýñýãò Óëààíáààòàðààñ 1150 êì-èéí çàéä îðøäîã, õàíãàé, ãîâü õîñîëñîí, ãîë ìºðºí, îé ìîä èõòýé íóòàã þì. 1990 îíîîñ ºìíº Ìîíãîë óëñ 18 àéìàãòàé áàéëàà. 1992 îíä çàñàã çàõèðãààíû ººð÷ëºëò õèéæ 21 àéìàãòàé áîëñîí þì. 1921 îíû Àðäûí õóâüñãàëààñ ºìíº áîë 4 àéìàã, øàâü òàâòàé, äàë

ХХ зууны Монгол÷ууд /2/ — Социалист Монголын улс тºрийн амьдрал Senri Ethnological Reports 72: 285–332 (2007)

(3)

ãàðóé õîøóóòàé áàéëàà. 1921 îíîîñ õîéø Ìîíãîë óëñ çàñàã çàõèðãààíû ººð÷ëºëòèéã îëîí óäàà õèéñýí þì ø¿¿ äýý. Îäîî áàñ ë çàñàã çàõèðãààíû ººð÷ëºëò õèéõ þì øèã áàéíà. Õýçýý ÿàæ õèéõ íü òîäîðõîé áóñ áîëîâ÷ óëñ òºðèéí õ¿ðýýíä ýíý àñóóäàë ÿðèãäààä ýõýëñýí áàéíà.

Ìèíèé òºðñºí Àëäàðõààí ñóìàíä Ìîíãîëûí õî¸ð äàõü ºíäºð óóë Îòãîíòýíãýð Áîãä Î÷èðâààíü õàéðõàí îðøäîã þì. Òýð äàëàéí ò¿âøíýýñ 4.300 ãàðóé ìåòðò ºðãºãäñºí ó÷èð îðîé íü ºâºë ÷, çóí ÷ áàéíãà ìºíõ öàñòàé áàéäàã þì. Ýíý óóë áîë ìîíãîë÷óóä áèäíèé õàìãèéí èõ áýëýãøýýæ, òàõèæ, ø¿òýæ áàéäàã èõ õàéðõàíóóäûí íýã þì. Ýíä Îòãîíòýíãýð óóëûí òàõèëãà æèë á¿ð áîëäîã. Ýíý òàõèëãàä Ìîíãîëûí á¿õ àéìãààñ àðä îëîí õóðàí öóãëàðäàã þì. Îòãîí òýíãýð óóë ýðãýí òîéðîíäîî òàíñàã ñàéõàí

¿íýðòýé àðöààð õó÷ààñòàé áàéäàã áèëýý. Ýíý óóëûí õîðìîéä Õºõ íóóð, Öàãààí íóóð ãýñýí 2 ñàéõàí íóóð áèé. Áàñ Îòãîíòýíãýðèéí ðàøààí ãýæ àëäàðòàé ñàéõàí ðàøààí áèé. Õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä òóéëûí ñàéí ýíý ðàøààíûã áàðóóí àéìãèéí á¿õ àðä ò¿ìýí óóæ, ò¿¿íä îðæ õýðýãëýäýã þì.

Ýíä ìàø îëîí òºðëèéí ºâ÷íèéã àíàãààõ ÷àäàëòàé òºðºë á¿ðèéí ðàøààí áàéäàã þì. Áèäíèéã õ¿¿õýä áàéõ ¿åä õýí, õýçýý õèéñíèéã íü ìýäýõã¿é, í¿äíèé ðàøààí, õºë, ãàð, ¿å ìº÷íèé ðàøààí ãýõ ìýòýýð ìîíãîëîîð áè÷èæ, àíãëèàð îð÷óóëñàí õóó÷èí õàÿãòàé áàéëàà. Àíãëè õýëèéã ñàéí ìýääýã, ýðäýìòýí õ¿í ýíý òàéëáàðûã õèéñýí áàéæ ìàãàäã¿é.

Àëèâàà õ¿íä õàéðòàé þì îëîí ë áàéäàã áàéõ, òýãýõäýý òºðñºí íóòàã, òºð¿¿ëñýí ýõýýñ èë¿¿ õàéðòàé þì åð íü áàéäàã áîëîâ óó? Ìîíãîëûí ñàéõàí îðíûã ìàíàé èõ çîõèîë÷ Ä.Íàöàãäîðæ ÷èí ¿íýíýýð íü ãàéõàìøèãòàé ñàéõíààð ìàãòàí äóóëñàí þì. Ä.Íàöàãäîðæèéí ŅÌèíèé íóòàãņ ø¿ëýã áîë, Ìîíãîë íóòãàà ìîíãîë õýëýýðýý ÿðóó ñàéõíààð ìàãòàí äóóëñàí ãàéõàìøèãòàé á¿òýýë þì. Áèäíèé ºâºã äýýäýñ èéì ñàéõàí ýõ îðíûã, èéì ñàéõàí õýë, ñî¸ëûã áèäýíä ºâë¿¿ëæ ¿ëäýýñýí þì ø¿¿. Ýíý ñàéõàí íóòàãò ìîíãîë÷óóä áèä ¿åèéí ¿åýñýý àìüäàð÷, àæ òºðæ ºíººäºðòýé çîëãîæýý. Áè èéì ë íóòàãò òºðñºí õ¿í. Áè ¿¿ãýýðýý áàõàðõàæ, áàÿðëàæ ÿâäàã õ¿í.

Ìèíèé ýýæèéí ààâ áóþó ìèíèé ºâºº ààâ áîë Ñ¿ðýí òîéí ãýäýã íýðòýé òàéæ õ¿í áàéñàí þì. ×èíãèñ õààíû Àëòàí óðãèéí öàãààí ÿñòàé õ¿íèéã òàéæ ãýäýã ø¿¿ äýý. Ãýõäýý áóóðàë ààâ áîë õàìæëàãàã¿é òàéæ áàéëàà.

Ñ¿ðýí òîéíû îõèí Äàøöýâýã áîë ìèíèé ýýæ þì. Ìèíèé ýýæ äºðâºí õ¿¿

òºð¿¿ëñíèé õàìãèéí òîì íü áè áèëýý. Áè 15 íàñ õ¿ðòëýý ºâºº ààâ, ýýæ õî¸ðûíõîî õàéð èâýýë äîð íóòàãòàà ºñºæ áîéæëîî. Ìèíèé áóóðàë ààâûíõ 100 ãàðóé àäóóòàé, 20-30 ¿õýðòýé, 2-3 çóóí õîíüòîé, äóíä çýðãèéí õºðºíãº,

÷èíýýòýé àéë áàéëàà. Ìàíàéõàí çóíû óëèðàëä Õàíãàé ãàçàð çóñààä, ºâºë

íü ãîâü ðóó í¿¿æ ºâºëæäºã áàéëàà. Èíãýæ í¿¿õýä òàëäàà 300 øàõóó êì

çàìûã òóóëäàã áàéëàà.

(4)

Ê Þ: Òà õýçýý, õààíà àíõ áàãà ñóðãóóëüä îðñîí áý?

Ñ Æ: Áè åð íü áàãà, äóíä ñóðãóóëüä ñóðààã¿é õ¿í þì ø¿¿ äýý. Íàìàéã áàãà íàñòàé õ¿¿õýä áàéõ ¿åä ìîíãîë÷óóä, Ìîíãîë îðîí òàâàí õîøóó ìàëàà ìàëëàæ, ò¿¿íèéõýý áóÿí õèøãèéã õ¿ðòýæ ìºð á¿òýí, ãýäýñ öàòãàëàí, äóòàãäàæ ãà÷èíäàõ ç¿éëã¿é àìãàëàí òàéâàí, àç æàðãàëòàé ñàéí ñàéõàí àìüäàð÷ áàéñàí ãýæ áè áîäîæ ÿâäàã þì. Ìàíàé íóòàãò àõóé àìüäðàëûí õóâüä ÿäóóâòàð õóâü õ¿í, àéë ºðõ áàéñàí áîëîâ÷ ãóéëãà ãóéäàã, ãýð îðîíã¿é òýí¿¿÷èëæ ÿâäàã õ¿í îãò áàéñàíã¿é.

Áèä òèéì àìüäðëûã îãò ìýääýãã¿é áàéëàà. Ìàë îëîíòîé àìüäðàë íü õàíãàëóóí àéë ºðõ, ìàë öººíòýé àìüäðàë íü òàð÷èãäóó àéë ºðõ, õóâü õ¿ì¿¿ñèéãýý àä ¿çäýãã¿é, õàðèí ÷ îéðòîí íÿãòàð÷ áèå áèåíäýý òóñëàæ, îéð äîòíî õàðèëöààòàé áàéõûã õè÷ýýäýã áàéñàí áèëýý. Åð íü ìîíãîë÷óóä ýðò äýýð ¿åýñ ñààõàëò àéë, õîò àéëûí õýëáýðýýð áèå áèåíòýéãýý îéðòîæ, õàðèëöàí òóñëàæ, àæèë òºðëºº õàìòûí õ¿÷ýýð õèéæ áàéñàí ÿâäàë íü íèéãýì, ýäèéí çàñàã, óëñ òºðèéí àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé, ºâºðìºãö òîãòîëöîî áàéñàí ãýæ áè áîääîã þì. Íàìàéã õ¿¿õýä àõóé áàéõàä ìàíàé íóòàãò õóëãàé, äýýðýì õèéõ, áóñäûã çàëèëàí ìýõëýõ, àðõèäàí ñîãòóóðàõ, òàíõàéðàõ, áóñäûí ýðõ ÷ºëººíä õàëäàõ, õ¿íèé àìü áèå, ýð¿¿ë ìýíäèéí ýñðýã, ÿìàð íýãýí ãýìò õàëäëàãà õèéõ çýðýã ¿éëäë¿¿äèéí íýã íü ÷ îãò áàéñàíã¿é, áè èéì ¿éëäë¿¿äèéí òóõàé îãò äóóëààã¿é, ñîíñîîã¿é ÿâæýý.

Á¿õ õ¿í áèå áèåíäýý àõ, ä¿¿ñãýýð íàéðñàã õàíääàã, áèå áèåíèéãýý õàéðëàæ õ¿íäýëäýã, àìãàëàí òàéâàí àìüäàð÷ áàéñàí áèëýý.

Òýð ¿åä ìàíàé íóòàãò õ¿ðýý, õèéä íèëýýä îëîí áàéëàà. 1921 îíä Àðäûí õóâüñãàë ÿëæ áàéõ ¿åä Ìîíãîë îðîíä íèéò 700-ãààä ñ¿ì, õèéä, 100 ãàðàí ìÿíãàí ëàì, õóâðàã áàéñàí ãýñýí ìýäýý áàéäàã þì. Òýäíèé íýëýýä íü ìàíàé Çàâõàí àéìàãò áàéæýý. Ìîíãîëä 5-6 òîìîîõîí õóòàãò, õóâèëãààíóóä áàéñíû èõýíõ íü ìàíàé Çàâõàí àéìãààñ ãàðàëòàé þì áàéæ. Õóòàãò, õóâèëãààí ãýäýã áîë Ìîíãîëûí Áóðõíû øàøíû ºíäºð öîë õýðãýì ø¿¿

äýý. Ìîíãîëûí òîìîîõîí õóòàãòûí íýã Äàíçàíðàâæàà ãîâü íóòàãò àìüäàð÷

áàéæ. Òýð ŅÃîâèéí íî¸í õóòàãòņãýäýã íýðýýð Ìîíãîë äàÿàð àëäàðøñàí áàéíà. Äàíçàíðàâæàà áîë ò¿¿õ÷, çîõèîë÷, ø¿ëýã÷ áàñ æ¿æãèéí çîõèîë÷ õ¿í áàéæ.

Òýð ¿åä ìàíàéõàí õàäëàí õàäàæ àâäàãã¿é áàéëàà. Öàñ èõ îðñîí ¿åä öàñ áàãàòàé ãàçàð ðóóãàà í¿¿íý. Ìîíãîëûí í¿¿äýë÷äèéí íýã îíöëîã íü ýíý þì ø¿¿ äýý. Öàñ èõ îðîîä, ìàë èäýõ ºâñã¿é áîëîîä èðâýë öàñ áàãàòàé, ìàë èäýõ ºâñ ñàéòàé íóòàã ðóóãàà í¿¿äýã þì. Ìàíàé í¿¿äýë÷, ìàë÷èä öàñ îðîõ, ñàëõè øóóðãà äýãäýõèéã îäîîãèéí öàã, óóðûí ìýðãýæèëòí¿¿äýýñ èë¿¿

ñàéí ìýääýã áàéñàí ãýæ õýëæ áîëíî. Ìàë÷èä, í¿¿äýë÷èä õýçýý öàã àãààð

õ¿éòðýõèéã óðüä÷èëæ ìýäýýä, í¿¿äýë ñóóäëàà çîõèöóóë÷èõäàã þì. Ìàëàà

(5)

îíä ìýíä ñàéí îðóóëàõûí òóëä í¿¿õ àæëàà õîéø íü òàâèíà ãýñýí îéëãîëò îãò áàéãààã¿é þì.

Ìèíèé áóóðàë ààâ Ñ¿ðýí òîéí áîë íóòàã îðîíäîî íýðä ãàðñàí ñàéí ìàë÷èí, òºðºëõèéí óõààíòàé, òóéëûí àæèëñàã, ñàéõàí çàíòàé, õ¿íëýã õ¿í áàéëàà. Òýð àéë, ñààõàëòûíõàà õ¿ì¿¿ñò ò¿øèã òóëãóóð áîëæ, áàéíãà òóñëàæ, äýìæèæ áàéäãààðàà îëîí ò¿ìíèé õàéð õ¿íäýòãýëèéã õ¿ëýýæ ÿâñàí áóÿíòàé áóóðàë áàéæýý.

Áóóðàë ààâ ìààíü ºäºð áîëãîí ìàëäàà ÿâäàã áàéñàí ó÷èð íóòãèéí àéëóóäûí ìàë õààíà áýë÷èæ áàéãàà, òàðãà òýâýýðýã íü ÿìàð áàéãàà, õºäºº õýýðèéí áýë÷ýýðò õààíà ÿìàð ìàë ýçýíã¿é, õàðèóëàãàãã¿é ÿâæ áàéãàà òàëààð áîëîí íóòàã îðíû áýë÷ýýð óñ, öàã àãààðûí õóâüñàëò, ººð÷ëºëòèéí òàëààð ìàø èõ ºðãºí ìýäýýëýëòýé, ìýäëýãòýé õ¿í áàéñàí þì. Òèéì ó÷ðààñ áóóðàë ààâààñ àëäñàí ìàëàà àñóóæ ñóðàãëàõ, íóòàã îðíû áýë÷ýýð, óñíû áàéäàë, öàã àãààðûí òàëààð àñóóæ ìýäýõ, íóòàã îðîíä áîëæ áàéãàà ¿éë ÿâäëóóäûí òàëààð ñàíàà áîäëîî ñîëèëöîõ çîðèëãîòîé îëîí õ¿í ìàíàéä öóãëàäàã áàéëàà. Áè áóóðàë ààâûãàà äàãàæ ìàë ìàëëàõ àðãà óõààíààñ íü ñóðàëöàæ, íàñàíäàà òîõèðñîí àæëóóäûã ìóóã¿é õèéæ ÷àääàã áîëñîí áèëýý.

Òýð ¿åä ìàíàé íóòàãò áè÷èã, ¿ñýã ìýääýã õ¿í ìàø õîâîð áàéëàà.

Ìàíàé áóóðàë ààâ îõèíûãîî áóþó ìèíèé ýýæèéã áàãà íàñòàé áàéõàä íü ìîíãîë áè÷èã ìýääýã õ¿íä øàâü îðóóëæ áàéæýý. Ìèíèé ýýæ èíãýæ ìîíãîë áè÷èã ñóð÷, óíøèæ, áè÷èæ ÷àääàã, äºðâºí àðãûí òîî áîääîã áîëñîí áàéíà.

1922 îíä Õàíòàéøèð óóëûí àéìàã øèíýýð áàéãóóëàãäàõàä ìèíèé ýýæ àéìãèéí çàõèðãààíä áè÷ýý÷èéí àæèëä îðæ áàéæ. Ìèíèé ýýæ íàäàä ìîíãîë áè÷èã ººðºº çààæ ñóðãàñàí þì. Áàñ íýìýõ, õàñàõ, ¿ðæ¿¿ëæ, õóâààõ 4 àðãààð òîî áîäîõûã çààæ ºãñºí þì. Èíãýæ áè ýýæýýðýý Ìîíãîë áè÷èã, Äºðâºí àðãûí òîî çààëãàñàí ìààíü öààøèä ýðäýì íîìûí ìºð õººõ çàìûí ìèíü ýõëýë íü áîëñîí þì.

Òýð ¿åä ìàíàé Àëäàðõààí ñóìûí íóòàãò, ßðóóãèéí ãîë, ×èãýñòýéí ãîëûí ñàâä Õºõ õîøóó õýìýýõ ãàçàð àíõíû áàãà ñóðãóóëü áàéãóóëàãäàæ, òýíä Ä.×èìýä áàãø ãýæ îëîíä õ¿íäëýãäñýí çàëóóõàí á¿ñã¿é àæèëëàæ áàéëàà. Òýð øºâãºð õàð ãýæ ìàíàé íóòãèéíõàí íýðëýäýã ñàâõèí ãóòàë ºìñºæ, ãýçãýý òàéð÷ õàëèìàã áîëãîîä, äóãóé öàãààí ìàëãàéã õàçãàéäóó òàâüæ ÿâäàã íü èõ ë ñîäîí, äýãæèí õàðàãääàã áàéæ áèëýý. Ä.×èìýä áàãø áîë àðä ò¿ìíèé ¿ð õ¿¿õäèéã ñóðãàæ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ àæëûã ýõë¿¿ëæ, ìàíàé íóòàãò îð÷èí öàãèéí ñî¸ë, áîëîâñðîëûí ¿íäñèéã òàâüæ ºãñºí ìºíõèéí ãàâüÿàòàé õ¿í áèëýý.

Òýð áàãà ñóðãóóëèéí îéðîëöîî, ãàíöõàí ºðººòýé æèæèãõýí öàãààí

áàéøèíä Ëîäîí ãýäýã áàãà ýì÷ àðä îëîíä øèíæëýõ óõààíû ýìíýëýãèéí

òóñëàìæèéã ¿ç¿¿ëæ ýõýëñýí þì. Ìàíàé íóòàã äàõü àíõíû ýíý Õ¿í

ýìíýëýãèéí ñàëáàð íü Ëîäîíãèéí öàãààí áàéøèí íýðýýð àðä îëíû äóíä

(6)

àëäàðøñàí þì. Ò¿¿íèé ÿã äýðãýä øàõóó îëîí çóóí ëàì, õóâðàãóóäòàé, àâàðãà òîì áàðèëãà áàéãóóëàìæòàé, îëîí ìÿíãà ìàë, àðâèí èõ õºðºíãèéã íü õàðèóöñàí õ¿÷èðõýã æàñòàé, àðä îëíû äîòîð ¿ëýìæèéí èõ íýð õ¿íäòýé àëäàðò ßðóóãèéí õèéä îðøèæ áàéñàí ÷ ãàíö ýì÷òýé, ãàíöõàí ºðººòýé Ëîäîíãèéí öàãààí áàéøèíä î÷èæ ºâ÷òýé áèåý ¿ç¿¿ëäýã, ºâ÷èí çîâëîíãîîñîî ñàëæ, õàãàöäàã õ¿íèé òîî ºäðººñ ºäºðò ºñºí íýìýãäýæ, Ëîäîí äîêòîð àðä îëíû äîòîð õóðäàí õóãàöààíä ºíäºð èõ íýð õ¿íäèéã îëæ áàéñàí áèëýý. Õîæèì Ëîäîíãèéí öàãààí áàéøèíãèéí áàãà ýì÷ Ëîäîí ìýäðýëèéí ºâ÷íèé òýðã¿¿ëýõ ýì÷, øèíæëýõ óõààíû äîêòîð, ïðîôåññîð Ìîíãîë óëñ äàÿàð íýð àëäàð íü ò¿ãñýí ýì÷ áîëñîí áàéæ áèëýý.

È÷èíõîðëîîãèéí Ëõàãâàñ¿ðýí (öààøèä ÈË): Òà áàãà áîëîí äóíä ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéãààã¿é þì áàéíà. Òýð ¿åä õºäººíººñ çàëóó÷óóä ãîëäóó ë òåõíèêóìä ñóðàëöàõ çîðèëãîîð àíõ Óëààíáààòàðò îðæ èðñýí áàéäàã þì áèëýý. Àíõ ÿìàð çîðèëãîîð Óëààíáààòàð õîòîä èðæ áàéñàí áý?

Ñ Æ: Íàìàéã àðàâ îð÷èì íàñòàé áàéõàä áóóðàë ààâ ìààíü åðòºíöèéí ìºíõ áóñûã ¿ç¿¿ëæ, ýýæ áèä íàðûí àìüäðàë èõ ººð÷ëºëò îðñîí þì. Ìàíàéõ áóóðàë ààâûí ¿åä îëîí ìàëòàé, ÷èíýýëýã, íýð õ¿íäòýé, ñàéõàí àéë áàéñàí áîëîâ÷, áóóðàë ààâààñ õîéø çóäàíä ìàëàà ¿õ¿¿ëýýä, àìüäðàë ìààíü èõýä äîîøëîæ èðñýí þì. Ýýæ ìààíü ãàíöààðäààä õ¿¿õä¿¿ä áèä íàð íàñ áèå ã¿éöýýã¿é, õýö¿¿ ¿å áàéëàà. Ìîíãîë õ¿í ìàëã¿é áîë÷èõâîë àìüäðàë íü õýö¿¿ áàéäàëä îðíî ø¿¿ äýý.

Ìèíèé ýýæ ºðõ òîëãîéëæ ýõýëñýí ýíý ¿åä, ìàíàéõ Øàðàâ òîéíûõòîé àéë áóóæ, õýäýí æèë õàìò í¿¿æ, áóóäàã áîëñîí þì. Øàðàâ òîéí áîë ìèíèé áóóðàë ààâûí òºðñºí ä¿¿ þì. Òýäíèéõ îëîí ìàëòàé, õºðºíãº ñàéòàé, äîòðîî ãî¸ìñîã òàâèëãà á¿õèé òîì ãýðòýé, öýâýð öýìöãýð àéë áàéæ áèëýý.

Øàðàâ òîéí, ò¿¿íèé ýõíýð Íàìæèë àâãàé õî¸ð íÿãò íÿìáàé, ìàø àæèëñàã, õîò, õ¿ðýýíèé äýýã¿¿ð àëáàíû áóþó ºíäºð çèíäààíû õ¿ì¿¿ñòýé õàðèëöàà õîëáîî ñàéòàé õ¿ì¿¿ñ áàéñàí þì. Øàðàâ òîéí áîëîí ò¿¿íèé ýõíýð Íàìæèë àâãàé õî¸ð áîë ººðñäèéí ë ìàë õºðºíãèéã óëàì àðâèí áîëãîæ, áàÿæèõ áîäîëòîé áàéñíààñ ýýæ, áèä íàðò òóñëàõ áîäîëã¿é õ¿ì¿¿ñ áàéëàà.

Ìàíàé ìàë öººð÷ àìüäðàë ìààíü äîðäîõ òóñàì òýäíèé áèäýíäòýé

õàðüöàõ õàðüöààíä èõ ººð÷ëºëò îðæ áàéëàà. Ìàíàéõ Øàðàâ òîéíûõòîé

õàìò áóóñíààñ õîéø áè òýäíèé àäóóã ìàëëàäàã áîëæ, ò¿¿íèéã ºâºë, çóíã¿é

øºíèéí öàãò ìàíàæ õîíîäîã áàéæ áèëýý. Áè òýäíèé àäóóã ìàëëàäàã

áîëñíîîñ õîéø 5-6 æèëèéí äîòîð òýäíèé àäóó ìàø õóðäàí ºññºæ, àéìàã,

ñóìàíäàà àëäàðòàé õóðäàí, æîðîî ìîðüíóóäòàé áîëñîí áèëýý. Áè áàñ

òýäíèé õîíèéã õàðèóëäàã, íîîñ, ¿ñèéã íü õÿðãàæ àâäàã, ýñãèé õèéõýä íü

îðîëöäîã, óñ, ò¿ëýýã íü çººæ ºãäºã ººðººð õýëáýë á¿õèé ë õàð, áîð àæëûã

(7)

õèéäýã áîëñîí áèëýý.

Ýíý á¿õ àæëûã íàñíû áàãà áàéõàä õèéõýä õýö¿¿ áàéñàí áîëîâ÷ íàìàéã àæèë õèéæ ñóðãàñàí, õàòóóæèë ñóóëãàñàí ãýæ áîääîã þì. Òýð ¿åä ìàíàéõ ººðèéí ìàë öººòýé áîëñîí òóë ýñãèé õèéæ ãýðèéíõýý á¿ðýýñèéã ñîëüæ

÷àääàãã¿é áàéëàà. Ìàíàé ãýðèéí ýñãèé ààæìààð ýíä òýíäýý öîîð÷, çóíû öàãò íàð, ñàð õàðàãääàã áîëæ, áîðîîíû óñ òýð ÷èãýýðýý óðñàí îðæ èðäýã áîëñîí áèëýý. Øàðàâ òîéí, Íàìæèë àâãàé õî¸ð áèäíèé ýíý áàéäëûã ìýääýã áàéñàí áîëîâ÷ îãòõîí ÷ òóñëààã¿éãýýð áàðàõã¿é, Ņõîíü ìàëã¿é òà íàð þóãààð ýñãèé õèéõ þì áý?ņ ãýæ òàâëàæ áàéñíûã áè ìàðòääàãã¿é þì.

Òýð ¿åä Ņáè áóøóóõàí òîì áîëæ, ýýæäýý ñàéõàí ãýð áàðüæ ºãíº äºº!ņ ãýæ áîäîæ áàéñíàà ñàéí ñàíàæ áàéíà. ŅÝýæèéíõýý à÷ûã ÿàæ õàðèóëàíà äàà, ýýæèéãýý õýçýý íýãýí öàãò çààâàë áàÿðëóóëíà äàà!ņ ãýñýí áîäîë ÷óõàìõ¿¿

òýð öàã ìº÷ººñ íàìàéã ýçýìäñýí áàéõ.

Ìàíàéõ Øàðàâ òîéíûõòîé õàìò Áîðõûí ãîë, Äîíîéí õºíäèé ãýäýã ãàçðóóäààð õàâàðæààä, çóí áîëîõ ¿åä Õàíãàé ººä í¿¿æ, ×èãýñòýéí ãîëûí õîéä òàëààð çóñààä, íàìàð áîëîõîä áóñàä àéëóóäûí õàìòààð ãîâü ðóó í¿¿æ íàìàðæààä, òýíäýý ºâºëæäºã áàéëàà. Íýã íàìàð àéëóóä óëàìæëàëò ¸ñîîð ãîâü ðóó í¿¿õ äºõºæ áàéõàä ìèíèé ýýæ, ä¿¿ áèä õî¸ðò õàíäàæ:

-Ýíý æèë ãóðâóóëàà àéìãèéí òºâ îðæ ºâºëæèíº! Ýýæ íü õî¸ð õ¿¿ãýý ñóðãóóëüä ñóóëãàæ, ýðäýì íîì ñóðãàíà! ¯¿íýýñ õîéø ìàíàéõ Øàðàâ òîéíûõòîé õàìò í¿¿õã¿é! Òà õî¸ð þó ãýæ áîäîæ áàéíà? ãýæ àñóóñàí þì.

ŅÌàíàéõ Øàðàâ òîéíûõòîé äàõèí õàìò í¿¿õã¿é!ņ ãýñýí ¿ãèéã äóóëààä äîòðîî ìàø èõ áàÿðëàæ áàéñàí áîëîâ÷ ýýæäýý:

-Òà ººðºº ë ìýä! ãýæ õýëæ áèëýý.

Ìèíèé ä¿¿ Ï¿ðýâæàâ ýýæèéí õýëñýí ¿ãèéã ñîíñîîä, áîñîí õàðàéæ ã¿éãýýä ýýæèéã ¿íñýæ:

-ßìàð ñàéõàí þì áý? Ýýæýý. Áè ñóðãóóëüä îðíî òèéìýý? ãýæ õýëæ áàéñíûã áè òîäõîí ñàíàäàã þì. Òýð îðîé ýýæ, ä¿¿, áèä ãóðàâ áàðàã õýçýý

÷ áàéãààã¿é òèéì èõ áàÿðòàé, õºãæººíòýé ñàéõàí áàéæ áèëýý. Ìèíèé ýýæèéí ýíý øèéäâýð õ¿¿õä¿¿äèéíõýý èðýýä¿éã áîäñîí ìàø çºâ øèéäâýð áàéñàí þì.

Øàðàâ òîéíû ýõíýð Íàìæèë àâãàéí õýòýðõèé íÿãò, íÿìáàé ÷àíàð, õàòóó ¿ã òóõàéí ¿åäýý ìèíèé äóðã¿éã õ¿ðãýäýã, õîð øàðûã õºäºëãºäºã, õýö¿¿ áàéñàí áîëîâ÷ íàìàéã àæèëä ñóðãàæ, ìèíèé öààøäûí àìüäðàë èðýýä¿éä òóñ áîëñíûã áè îéëãîæ ÿâäàã áèëýý. Íàäààð îëîí æèë ìàëàà ìàëëóóëæ, ãýð àõóéí õàìàã õ¿íä õ¿÷èð àæëàà õèéëãýæ áàéñíû øàí õºëñºíä íàìàéã òýäíèéõýýñ ñàëæ á¿ð ìºñºí ÿâàõ ¿åä íýã äààãà, òàâàí òºãðºã ºã÷

áàéæ áèëýý. Áè ò¿¿íèéã íü ÷àìëàäàãã¿é þì.

Ä¿¿ áèä õî¸ð Çàâõàí àéìãèéí òºâ Óëèàñòàé õîòûí åðºíõèé

áîëîâñðîëûí äóíä ñóðãóóëüä ãàíöõàí æèë ñóðàëöààä, àìüäðàëûí

(8)

áîëîìæã¿é áàéäëààñàà áîëîîä öààøèä ¿ðãýëæë¿¿ëýí ñóðàëöàæ ÷àäààã¿é þì. Åð íü ìèíèé åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüä ñóðñàí ìààíü åðäºº ýíý ë þì.

Ìàíàé íóòàãò Õºõ õîøóó ãýäýã ãàçàð áàéäàã òóõàé äýýð ºã¿¿ëñýí ø¿¿

äýý. Òýð íóòàã áîë èõ ìîäòîé, áàñ ñàéõàí ãîëóóäòàé, ò¿¿íèéã íü äàãààä áóðãàñ èõ óðãàäàã þì ë äàà. Òýíä ìàíàé íóòãèéí õ¿ì¿¿ñ ìîäîîð ãýðèéí ÿñ ìîä, ãýðèéí äîòîðõè ýä õîãøèë áîëîí õ¿íèé õýðýãöýýò áóñàä ç¿éë¿¿äèéã õèéæ, ò¿¿íèéã íü Õîâä, Áàÿíõîíãîð, Óâñ, Ãîâü-Àëòàé çýðýã ìîä áàãàòàé àéìãèéí õ¿ì¿¿ñ èðæ, õóäàëäàæ àâäàã áàéëàà. Ìèíèé ýýæ àìüäðàëûí õ¿íä õýö¿¿ áàéäëûã õ¿¿õä¿¿ä áèäýíä èëýí äàëàíã¿é òàéëáàðëàí îéëãóóëæ, ìàíàéõ Õºõ õîøóóíä í¿¿æ î÷èõîîð øèéäñýí þì. Òýíä î÷îîä ýýæ, áèä õî¸ð ìîäîîð àðàã, øýýçãèé áîëîí óíü, õàíà, òîîíî çýðýã ãýðèéí ÿñ ìîä õèéõ àðãóóäûã ñàéí õ¿ì¿¿ñýýð çààëãàæ ñóðñàí þì. Áèä õî¸ð ýíý àæëûã áàñ

÷èã ìóóã¿é ñóðñàí áàéõ, õîëîîñ èðñýí õ¿ì¿¿ñ áèäíèé õèéñýí ç¿éë¿¿äèéã õóäàëäàæ àâààä ÿâäàã áîëñîí þì. Òýð ¿åä öààñàí ìºíãº ã¿éëãýýíä ñàéí îðîîã¿é áàéëàà. Ýýæ áèä õî¸ðûí õèéñýí ç¿éë¿¿äèéã õ¿ì¿¿ñ àâààä îðîíä íü öàãààí èäýý ºãäºã áàéëàà. Áè èéì ìîä÷èíãèéí àæëûã õî¸ð æèë îð÷èì õèéñýí þì.

Òýð ¿åä Óëààíáààòàð õîò áîëîí òºâèéí á¿ñèéí àéìãóóäààð æèæèãõýí áîëîâ÷ ¿éëäâýðèéí ãàçðóóä àøèãëàëòàíä îðæ ýõýëæ áàéñàí áàéõ. Àæ

¿éëäâýðèéí êîìáèíàò ÷ àøèãëàëòàíä îðæ áàéñàí áàéõ. ßã èéì ¿åä Òºâ àéìãèéí Ýðäýíý ñóìûí íóòàãò áàéäàã Öàãààí áóëàã äàõü øîõîéí

¿éëäâýðýýñ õ¿ì¿¿ñ èðýýä, ìàíàé íóòãààñ àæèë÷èí ýëñ¿¿ëæ ýõýëñýí þì.

Òýä íàð Óëèàñòàé õîòîä áàéðëàæ áàéãàà ãýäãèéã äóóëààä, ýýæ áèä õî¸ð òýíä î÷èõîîð øèéäëýý. Òýä íàð ìèíèé ýýæèéã àæèë÷íààð ýëñ¿¿ëæ àâàõààð áîëëîî. Èíãýýä ýýæ, ìèíèé õîéä ààâ áîëæ áàéñàí Ñàíïèë àõ õî¸ð Óëààíáààòàð ÿâñàí þì. Áè ýýæèéãýý õîë ãàçàð ÿâóóëàõàä õýö¿¿ áàéñàí áîëîâ÷ ººðºº çààâàë õîéíîîñ íü î÷èõ áîäîëòîéãîîð ¿ëäýæ áàéëàà. Áè ýýæèéíõýý õîéíîîñ õóðäàí î÷èõûã ë ¿ðãýëæ áîäîæ ÿâäàã áàéñàí áàéõ.

Ìàíàéõòàé àéë áàéñàí, íàìàéã ñàéí òàíèõ, íóòãèéí àõ Í.×èìýäðýãçýí Çàâõàí àéìãèéí çàõèðãààíä àæèëëàæ áàéñàí þì. Áè ò¿¿íòýé íýã óäàà óóëçàõäàà, íàìàéã Óëààíáààòàð õîòîä ÿìàð íýãýí ñóðãóóëüä ÿâóóëæ ºãºõèéã ãóéëàà. Èíãýýä õýä õîíîæ áàéòàë Í. ×èìýäðåãçýí àõ íýã ºäºð íàìàéã ººðèéí ãýðò èðýõèéã óðüæýý. Íàìàéã òýäíèé ãýðò ÿàðàí î÷èõîä òýð:

-×àìàéã Óëààíáààòàð õîòûí ŅÕ¿í ýìíýëýãèéí òåõíèêóìņ ÿâóóëàõààð áîëëîî. ×è ìàðãààø àéìãèéí çàõèðãààí äýýð î÷èæ çàìûíõàà çàðäëûí ìºíãèéã àâààðàé! ãýæ õýëñýí þì. Òýð ¿åä Óëààíáààòàð õîò ðóó ñóðãóóëüä ÿâæ áàéãàà õ¿íä çàìûí çàðäëûã íü àéìãèéí çàõèðãààíààñ ºãäºã áàéëàà.

Í.×èìýäðýãçýí àõ Çàâõàí àéìàãò èðñýí Õ¿í ýìíýëýãèéí òåõíèêóìûí

(9)

ãàíöõàí õóâààðèéã íàäàä àâ÷ ºãñºí þì áèëýý.

Èíãýæ áè Óëààíáààòàð ÿâàõ áîëëîî. Òýð ¿åä Çàâõàí àéìãèàñ Óëààíáààòàð õ¿ðòýë øóóäàíãèéí ìàøèíààñ ººð ÿâàõ óíàà áàéãààã¿é þì. Îäîîãèéíõòîé èæèë íèñýõ îíãîö áàéñàíã¿é. Èíãýýä áè øóóäàíãèéí ìàøèíä ñóóãààä, çàìäàà 18 õîíîã ÿâæ Óëààíáààòàðò èðæ áàéëàà. Ìèíèé ñóóñàí ìàøèí Óëààíáààòàð õîòûí Ìîíãîë òýýõèéí áóóäàëä èðýõýä, îëîí õîíîã íàìàéã õ¿ëýýãýýä, èõ ÿäàðñàí ýýæ ìèíü óãòàæ àâ÷ áàéñàí þì. Ýýæ áèä õî¸ð èíãýæ äàõèí óóëçàæ ÷àäñàíäàà òóéëûí èõ áàÿðëàëäàæ áàéæ áèëýý.

Ê Þ: Ýíý õýçýý áîëñîí ¿éë ÿâäàë âý? Òà Õ¿í ýìíýëýãèéí òåõíèêóìä ñóðàëöààä ýì÷ áîëñîí óó?

Ñ Æ: Ýíý áîë 1937 îíû íàìàð áîëñîí ¿éë ÿâäàë ø¿¿ äýý. Ýýæ áèä õî¸ð õýä õîíîãèéí äàðàà Õ¿í ýìíýëýãèéí òåõíèêóì äýýð î÷ëîî. Òýð ñóðãóóëü îäîîãèéí Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì áàéãàà ãàçðûí îéðîëöîî áàéñàí þì. Áè ñóðãóóëèéí çàõèðàë äýýð íü îðëîî. Çàâõàí àéìãààñ ãàðàõàä Àéìãèéí çàõèðãààíààñ íàäàä ñóðãóóëèéí áè÷èã ºãñºí þì. Ò¿¿íèéãýý çàõèðàëä

¿ç¿¿ëëýý. Òýãòýë çàõèðàë:

-Çà, îéëãîëîî. Äîòóóð áàéðàíä îðíî äîî! Õóâöàñàà ñîëü, óñàíä îð!

Ñóðãóóëü óäàõã¿é ýõëýíý! Òýð áîëòîë èéì áýëòãýë õèéãýýä áàéæ áàé! ãýñýí óòãàòàé ç¿éë õýëæ áàéíà. Áè çàõèðàëä:

-Çà. ãýæ õýë÷èõýýä ºðººíººñ íü ãàðëàà. Ãàäàà ìèíèé ýýæ õ¿ëýýæ áàéñàí þì.

Òýãýýä áè ýýæäýý:

-Ýýæýý, áè ýíý ñóðãóóëüä îðîõã¿é! Òàíòàé õàìò Öàãààí áóëàã äàõü øîõîéí

¿éëäâýðò àæèëä îðú¸! Òà òýíä ãàíöààðàà àæèëëààä, èõ öàëèí àâ÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà ø¿¿ äýý! ãýæ õýëëýý. Ýýæ íàäàä þì õýëñýíã¿é, äóóã¿é ë áàéëàà.

Ýýæ äóðã¿é áàéíà ãýæ áè îéëãîëîî. Èíãýýä ýýæ áèä õî¸ð ýíý òàëààð óäààí ÿðèëöëàà. Ýöýñò íü áè äèéëëýý. Òýð ¿åä áè àðâàí òàâàí íàñ äºíãºæ õ¿ð÷

áàéñàí þì ø¿¿ äýý. ŅÍàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õýä àæèëä àâàõã¿é áàéõ!ņ ãýæ ýýæ àéãààä áàéñàí þì áàéæ. Íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õäèéã óëñûí ¿éëäâýðèéí ãàçàð àæëóóëàõûã õóóëèàð õîðüäîã áàéñàí þì áàéæ. Áè ¿¿íèéã õîæèì îéëãîñîí þì. Èíãýýä õýä õîíîãèéí äàðàà áèä íàð Öàãààí áóëàã äàõü øîõîéí ¿éëäâýð áàéäàã Ýðäýíý ñóìàíä èðëýý. Ñàíïèë ãóàé áèä õî¸ð õàìò ÿâæ øîõîéí ¿éëäâýð äýýð èðæ äàðãàòàé íü óóëçëàà. Òýð ¿éëäâýðèéí äàðãà Ñ.Äàãâàäîðæ ãýäýã õ¿í áàéñàí þì. Áè òýð õ¿íä àæèëä îðîõûã õ¿ññýí ºðãºäºëºº ºãëºº. Ñ.Äàãâàäîðæ äàðãà ìèíèé ºðãºäëèéã óíøèæ ¿çýýä:

-×è õºäºëìºðèéí íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿í áàéíà. Íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿íèéã

àæèëä àâäàãã¿é þì ø¿¿ äýý! Òýãýýä ÷ ÷è èéì õ¿íä àæèë õèéæ ÷àäàõ þì

(10)

óó? Ýíä óóë íóðààäàã àæèë õèéäýã þì ø¿¿ äýý! ãýæ áàéíà. Áè ò¿¿íä þó

÷ õàðèóëæ ÷àäñàíã¿é. Ãýòýë Ñàíïèë ãóàé:

-Ìàíàé Æàëàí-Ààæàâ ýíý àæëûã õèéæ ÷àäàõ áàéõ àà. Õºäºº áàéõäàà ìàë ñàéí ìàëëàäàã õ¿¿õýä áàéñàí þì. Áàñ ìîä÷èí õèéæ áàéñàí õ¿í ø¿¿! ãýõ ìýòýýð ìèíèé òàëààð ìàãòààëûí õýäýí ¿ã õýëëýý. ¯éëäâýðèéí äàðãà ò¿¿íèé

¿ãèéã àíõààðàëòàé ñîíñîæ áàéãààä:

-Àà, òèéì ¿¿. Òýãâýë íýã àðãà áàéíà. Íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿í ó÷èð ÷àìàéã òóñëàõ àæèë÷èíààð ë àâ÷ áîëîõ þì áàéíà. ×è ºäºðò 6 öàã ë àæèëëàíà ø¿¿

äýý! Áóñàä õ¿íòýé èæèë 8 öàã áèø. ×èíèé àæèëëàõ áðèãàäûã áèä îäîîõîí øèéäíý! ãýæ õýëëýý. Èíãýæ ìèíèé õ¿ñýë áèåëýæ Øîõîéí ¿éëäâýðèéí àæèë÷èí áîëñîí þì.

2 Øîõîéí ¿éëäâýðèéí àæèë÷èí.

Ê Þ: Òà óëñ, ýõ îðîíäîî õºäºëìºðëºñºí õºäºëìºðèéíõºº ãàðààã Øîõîéí

¿éëäâýðèéí àæèë÷èí áîëæ ýõëýæ áàéæýý. Õàðèí ÿàæ õóóëü÷ ìýðãýæèëòýé áîëñîí òóõàéãàà ÿðüæ ºãíº ¿¿?

Ñ Æ: Öàãààí áóëàã äàõü Øîõîéíû ¿éëäâýð áîë Óëààíáààòàð õîòûã øîõîéãîîð õàíãàäàã, ìàíàé áàðèëãûí ìàòåðèàëûí òîìîîõîí ¿éëäâýð áàéñàí þì.

Ñ.Äàãâàäîðæ äàðãà ìèíèé àæèëëàõ áðèãàäûã ¿íýõýýð òýð ºäºðò íü øèéäñýí áàéæ. Áè Ò.Àìèð äàðãàòàé, ãîëäóó êàçàõ, ÷àíòóó íàðààñ òîãòñîí áðèãàäàä àæèëëàõ áîëëîî. Ìàíàé áðèãàäûí äàðãà Ò.Àìèð ãóàé áîë ìîíãîëîîð ìàø öýâýðõýí ÿðüäàã ÷àíòóó õ¿í áàéëàà. Íàìàéã àæèëä îðñîí ºäºð Ò.Àìèð ãóàé íàäàä ìèíèé õºäºëìºðèéí áàãàæ çýâñýã áîëîõ õ¿ðç, çýýò¿¿, òîì ëàíòóó, õóðö èðòýé ö¿¿ö, äîòðîî äàðüòàé öàãààí èøí¿¿ð, òºìºð ëààçòàé äàðü ºã÷ áèëýý. Èíãýýä áè Æàìáàà ãýäýã ìîíãîë çàëóóòàé õàìò àæèëëàõààð áîëëîî. Ìàíàé áðèãàäàä áèä õî¸ðîîñ ººð ìîíãîë õ¿í áàéñàíã¿é.

Òýð ¿åä áèä íàð øîõîéãîî Îðîñûí ŅÓðàë Çèñ-5ņ ãýäýã ìàøèíä à÷äàã áàéëàà. Ñ¿¿ëä ïàð, ïàð ãýñýí äóóòàé íàìõàí õàð ìàøèíä à÷äàã áîëñîí þì.

Ýíý áîë Õàëõ ãîëûí äàéíä ßïîí÷óóäààñ îëçëîæ àâñàí ìàøèí áàéñàí þì ãýíý áèëýý. ×óõàì ÿìàð çàìààð ýíý ¿éëäâýðò èðñýí þì áý? Á¿¿ ìýä.

Òýð ¿åä Óëààíáààòàð õîò äºíãºæ ë áàðèëãàæèæ ýõýëæ áàéëàà. Áè òýð ¿éëäâýðò ÷óëóó÷èí õèéæ ýõýëñýí þì. Øîõîéí ÷óëóóí õàäûã áèä íàð íýã ìåòð îð÷èì äèàìåòðòýé, 70-80 ñì-òýé ã¿íçãèé í¿õëýýä, òýð í¿õíèéõýý

¸ðîîëä íü äîòðîî äàðüòàé èøí¿¿ðèéíõýý ¿ç¿¿ðèéã áàéðëóóëààä, ò¿¿íèéã

íîéòîí øîõîéãîîð áóëäàã þì. Èíãýýä èøí¿¿ðèéíõýý íºãºº ¿ç¿¿ðèéã

ø¿äýíçýýð àñààäàã þì. Ãàë ÿâñààð äàðüòàé èøí¿¿ðò õ¿ð÷ äýëáýðäýã þì.

(11)

Áèä íàð äýëáýðýëò áîëîõîîñ ºìíº ººðñäºº òýíäýýñ õîë çàéëñàí áàéõ

¸ñòîé þì. ¯¿íèé òóëä áèä íàð èøí¿¿ðèéí èë áàéãàà ¿ç¿¿ðò ø¿äýíç çóðæ àñààìàãö, õàð õóðäààðàà ã¿éæ õîë çàéëäàã áàéëàà.

Ìàíàé áðèãàäûí äàðãà Ò.Àìèð ãóàé ººðºº ìàø ñàéí àæèëëàäàã, ººðèéíõºº áðèãàäûí àæèë÷äàä ìàø ºíäºð øààðäëàãà òàâüäàã õ¿í áàéëàà.

Áè àæëàà õóðäàí ñóð÷, Æàìáàà áèä õî¸ð ŅÑàéí àæèëëàæ áàéíà!ņ ãýæ ò¿¿íä ìàãòóóëäàã áîëëîî.

Áè íàñàíä õ¿ðýýã¿é áàéñàí áîëîõîîð ¿éëäâýðèéí äàðãûí õýëñýí ¸ñîîð ºäºðò 6 öàã àæèëëàõ ¸ñòîé áàéñàí þì. Ãýòýë àæèëäàà äàñààä, àæëàà ñàéí õèéæ ÷àääàã áîëîîä èðýõýýð 8 öàã àæèëëàäàã áîëëîî. Çàðèìäàà 10 öàã àæèëëàõ ÷ ¿å ãàðäàã áîëëîî. Çàðèì ¿åä øîõîé øàòààõ àæèëä øºíèéí öàãààð ãàðäàã áîëîâ. Ìèíèé àæëûí öàãèéã õÿíàäàã õ¿íã¿é áîëëîî.

Èíãýæ àæèëëàñààð áàéòàë àíõíû öàëèí àâàõ áîëëîî. Áè àíõ óäàà ìàø ºíäºð öàëèí àâ÷ ¿çëýý. Áè èéì èõ ºíäºð öàëèí àâñàíäàà ìàø èõ ãàéõàæ, áàñ ìàø èõ áàÿðëàæ áàéæ áèëýý. Íàäàä ¿íäñýí öàëèíãààñ ãàäíà èë¿¿ öàã àæèëñíû õºëñèéã íýìýýä, íèéòäýý 800 òºãðºã ºãñºí þì. Áè öàëèíãàà àâààä øóóä äýëã¿¿ðò õàð õóðäààðàà ã¿éæ î÷îîä, õºõ öýíõýð ºíãºòýé òîðãîíîîñ íýã äýýë õèéõ õýìæýýãýýð, áîð íîãîîí ºíãºòýé òîðãîíîîñ íýã äýýë õèéõ õýìæýýãýýð àâààä, òºìºð ëààçòàé îðîñ ÷èõýð áàñ íýìæ àâààä, ¿ëäñýí ìºíãºíèéõºº õàìò ýýæäýý àâ÷ èðæ ºã÷ áàéëàà. Áèäíèé àæëûí áàéðíààñ õîëã¿é ìàíàé ¿éëäâýðèéí àæèë÷äàä çîðèóëñàí äýëã¿¿ð áàéñàí þì. Òýð äýëã¿¿ðò ãîëäóó Ãåðìàíû áàðàà çàðäàã áàéëàà.

Ìèíèé ýýæ òýð ºäºð ìàø èõ áàÿðëàæ áèëýý. Ìèíèé ýýæ íàäàä ñàéõàí áóóç õèéæ ºãººä ŅÝð õ¿í ºñºæ, ýñãèé ñóíàíà ãýäýã ÷èíü ýíý ø¿¿ äýý!ņ ãýæ äàõèí, äàõèí õýëæ áàéæ áèëýý. 800 òºãðºã ãýäýã áîë òýð ¿åèéí õàíøààð ìàø èõ ìºíãº áàéñàí þì. Íýã ñàéí ìîðèéã 20 òºãðºãººð, íýã õîíèéã 6 òºãðºãººð àâ÷ áàéñàí ¿å ø¿¿ äýý. ŅÕ¿í áîëñíûõ ýýæèéãýý áàÿðëóóëæ ÿâàõ õýðýãòýé!ņ ãýæ ìèíèé áóóðàë ààâ íàäàä á¿ð áàãààñ îéëãóóëäàã áàéñàí þì ë äàà. Ò¿¿íèé ñóðãàäàã îëîí ñóðãààëü áèé. ŅÍ¿ãýë õèéæ áîëîõã¿é! Äàíäàà áóÿí õèéæ áàéõ õýðýãòýé! Õ¿íä äàíäàà òóñ áîëæ ÿâàõ õýðýãòýé! ßìàð ÷ õ¿íèéã, õýçýý ÷ ìóó õýëæ áîëîõã¿é!ņ ãýæ òýð ñóðãàäàã áàéëàà.

Ìîíãîë õ¿íèé ñýòãýë ç¿éä íýã îíöëîã þì áèé. Ýíý áîë ýöýã, ýõèéí à÷èéã õàðèóëàõ, ýöýã, ýõèéãýý áàÿðëóóëæ, à÷èéã íü õàðèóëàõ ýðìýëçýë þì.

ŅÌîíãîë õ¿í áîëãîíä èéì ýðìýëçýë áàéäàã!ņ ãýæ áè áîääîã þì. ßëàíãóÿà

ýýæèéãýý áàÿðëóóëæ, à÷èéã íü õàðèóëàõ ýðìýëçýë ìàø èõ õ¿÷òýé áàéäàã

þì. Ìàíàé àðäûí áîëîí çîõèîëûí äóó, ø¿ëãýíä ýõèéí òóõàé ñýäýâ ìàø

òîì áàéð ñóóðèéã ýçýëæ áàéäãèéã òà íàð àæèãëàñàí áàéõ. ŅÝöýã, ýõèéí

à÷ áóÿí áîë þóòàé ÷ ç¿éðëýøã¿é ìàø èõ àðâèí ó÷èð ÿìàð ÷ õ¿í ýöýã,

ýõèéíõýý à÷èéã á¿ðýí ä¿¿ðýí õàðèóëæ ÷àääàãã¿é þì! Òèéì ó÷ðààñ õ¿í

ººðèéí ýöýã, ýõèéã áàãà ÷ ãýñýí ÿìàãò áàÿðëóóëæ ÿâàõ ¸ñòîé þì!ņ ãýñýí

(12)

¿çýë áàéäàã þì. Áîðîî îðñíû äàðàà ºâñºí äýýð òîãòîñîí æèæèãõýí óñàí äóñëóóäûã ìîíãîë÷óóä Ņø¿¿äýðņ ãýæ íýðëýäýã ø¿¿ äýý. Òèéì ø¿¿äýðèéí óñûã öóãëóóëàõ íü ìàø èõ õýö¿¿ àæèë áºãººä õ¿í ÿàæ ÷ õè÷ýýãýýä íýã àÿãà ä¿¿ðýí ø¿¿äðèéí óñ öóãëóóëæ áàðäàãã¿é þì ãýíý áèëýý. Ýöýã, ýõèéí à÷, áóÿíûã õàðèóëàõûã ìîíãîë÷óóä ø¿¿äðèéí óñ öóãëóóëàõòàé àäèëòãàñàí áàéäàã þì.

Öàãààí áóëàã äàõü Øîõîéí ¿éëäâýðò áè õî¸ð æèë èéìýðõ¿¿ ìàÿãààð àæèëëàà. Ìàíàé ¿éëäâýðèéí äàðãà Ñ.Äàãâàäîðæ ãóàé íàäàä ìóóã¿é õàíääàã áàéëàà. Áè ìîíãîë áè÷ãýýð óíøäàã, áè÷äýã áàñ äºðâºí àðãûí òîî ìóóõàí áîääîã áàéñàí íü íºëººëñºí ÷ áàéæ ìàãàäã¿é.

1939 îíä Öàãààí áóëàã äàõü Øîõîéí ¿éëäâýðèéí çàõèðãàà íàìàéã Óëààíáààòàð õîòîä Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóìä ñóðàëöóóëàõ øèéäâýð ãàðãàñàí þì. Òýð ¿åä Ìîíãîëä äýýä ñóðãóóëü áàéãóóëàãäààã¿é, õàðèí õýäýí ñàéõàí òåõíèêóì àæèëëàæ áàéëàà ø¿¿ äýý. Èíãýýä áè Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóìä ñóðàëöàõààð õî¸ð äàõü óäààãàà Óëààíáààòàð õîòîä îðæ èðëýý.

Ìàíàé õàìààòàíãèéí íýã àõûí ãýð îäîîãèéí Áîãä õààíû îðäîí ìóçåéí îð÷èì áàéñàí þì. Òýð àõûã Ñ.Äîäãîð ãýäýã þì. Ýýæ áèä õî¸ð òýäíèé ãýðò áóóãààä õýä õîíîëîî. Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóì äýýð àðàé î÷îîã¿é, åð íü óäàõã¿é î÷èõîîð áýëòãýæ áàéëàà.

Ñ.Äîäãîð àõûí ãýðèéí õîéä òàëààð Íàëàéõ ðóó ÿâäàã íàðèéí òºìºð çàì ãàðäàã áàéëàà. Òýäíèé ãýðýýñ ç¿¿í òèéø Ãîëûí öýíãýëäýõ áàéäàã þì.

Ýíý Ãîëûí öýíãýëäýõ ãýäýã áîë Íààäàì õèéäýã ãàçàð ø¿¿ äýý. Ò¿¿íèé óðä òàëä òîì òàëáàé áàéäàã þì. Íààäìûí ¿åýð òýíä òºðºë á¿ðèéí õóäàëäàà ãàð÷, îëîí õ¿í öóãëàðäàã áàéñàí þì. Ò¿¿íýýñ óðàãø, Òóóë ãîëûí áàðàã õºâººíä íîãîîí äýýâýðòýé õýñýã öàãààí áàéøèí áàéñàí þì. Òýð õýñýã öàãààí áàéøèíãèéí îð÷èì îðîé áîëãîí îëîí õ¿ì¿¿ñ äóó äóóëààä ë æàãñààëààðàà ÿâæ áàéõûã áè àæèãëàäàã áàéëàà. Òýð õ¿ì¿¿ñ á¿ãä èæèë íîãîîí ºíãèéí äýýë, øîâãîð îðîéòîé ìàëãàé, ñàâõèí ãóòàë ºìññºí íü íàäàä èõ ñîäîí õàðàãääàã áàéæ áèëýý. Þóí õ¿ì¿¿ñ, þó õèéæ áàéãààã áè îãò ìýäýõã¿é áàéñàí þì. Òýä íàð èõ ñîíèí ñàíàãäààä, áè õýäýí îðîé àæèãëàëàà. Òýãýýä íýã ºäºð Ñ.Äîäãîð àõûã àæëàà òàðààä ãýðòýý èðýõýä ò¿¿íýýñ:

-Ýíý òàíàé ãýðýýñ ç¿¿í òèéø áàéãàà íîãîîí äýýâýðòýé öàãààí áàéøèíãóóäàä þó áàéäàã þì áý? ãýæ àñóóëàà.

Ñ.Äîäãîð àõ:

-Òýð ¿¿. Òýð áîë ŅÍàì, óëñûí òºâ ñóðãóóëüņ-èéí áàéð ø¿¿ äýý! Òýíä äàíäàà äàðãà áîëîõ õ¿ì¿¿ñèéã áýëòãýäýã þì! Èõ ñàéõàí ñóðãóóëü ø¿¿!

ãýæ áàéíà. Ìàðãààø íü áè äàõèàä òýíä î÷ëîî. Îëîí õ¿ì¿¿ñ äóó äóóëààä

ë æàãñààëààðàà ÿâààä ë áàéíà. ŅÝíý ñóðãóóëüä ÿàæ îðäîã þì áîë?ņ ãýæ

äîòðîî áîäëîî. Òýãýýä òýíäýýñ Ñ.Äîäãîð àõûíä ýðãýæ èðýýä ýýæäýý:

(13)

-Ýýæýý, áè Íàì, óëñûí òºâ ñóðãóóëüä îðú¸! Ýíý ñóðãóóëüä îðæ áîëäîã þì áîëîâ óó? ßàæ îðäîã þì áîë? ãýæ àñóóëàà.

Ýýæ ìèíèé ¿ãèéã ñîíñîîä:

-Ýýæ íü ÿàæ ìýäýõ âý äýý! Òýð ñóðãóóëüä îðæ áîëäîã þì óó? Áîëäîãã¿é þì óó? Äàðãà íàðûã áýëòãýäýã ñóðãóóëü þì áîë áèä íàð øèã õ¿ì¿¿ñèéã àâàõã¿¿é áàéëã¿¿é äýý! Ìèíèé õ¿¿ Ñ.Äîäãîð àõààñàà àñóóãààä ¿ç ë äýý! ãýæ áàéíà.

Èíãýýä áè äàõèàä Ñ. Äîäãîð àõòàé òýð ñóðãóóëèéí òàëààð ÿðèëöëàà.

Ò¿¿íýýñ òýð ñóðãóóëüä ñóðàëöóóëàõûã õ¿ññýí ºðãºäºë áè÷ýýä, ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû áîëîâñîí õ¿÷íèé äàðãà Ä.Äîðæïàëàì ãýäýã õ¿íòýé óóëçàõ ¸ñòîéã ìýäýæ àâëàà. ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî ãýæ þó õèéäýã áàéãóóëëàãà þì áý?

Õààíà áàéäàã þì áý? Á¿¿ ìýä. Áè ýíý áàéãóóëëàãûí íýðèéã áàðàã ë àíõ óäààãàà ñîíñîæ áàéñàí áàéõ. Èíãýýä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû áàéð õààíà áàéäãèéã Ñ.Äîäãîð àõààð ñàéí çààëãàæ àâëàà.

3 Áè íàì, óëñûí òºâ ñóðãóóëüä îðëîî.

Ñ Æ: Ìàðãààø íü áè ººðºº ñóðãóóëüä îðîõ ºðãºäºë áè÷ëýý. Èíãýýä ýýæèéãýý äàãóóëààä, ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû òºâ áàéðàíä èðëýý. Òýð ¿åä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû òºâ áàéð ÿã îäîî áàéãàà òýð ãàçðàà áàéñàí þì.

Òýíä îäîîãèéíõ øèã òîì öàãààí îðäîí áèø, æèæèãõýí öàãààí áàéøèí áàéëàà. Áè òýð æèæèãõýí öàãààí áàéøèíä îðëîî. Òýíä æèæ¿¿ð íü ñóóæ áàéíà. Òýð íàìàéã àæèãëàæ õàðààä:

-×è ýíä þó õèéæ ÿâàà õ¿¿õýä âý? ãýæ äîîãëîíãóé àñóóæ áàéíà.

Áè:

-¯ã¿é, àõàà, Áè ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû áîëîâñîí õ¿÷íèé äàðãà Ñ.Äîðæïàëàì ãýäýã õ¿íòýé óóëçàõ ãýæ èðñýí þì. Áè òýð õ¿íòýé óóëçàæ áîëîõ óó? ãýæ àñóóëàà. ŅÍàìàéã îðóóëàõã¿é áàéõ!ņ õýìýýí áè äîòîðîî èõ àéæ áàéñàí áàéõ ë äàà. Òýð æèæ¿¿ð ìèíèé àñóóëòàíä õàðèóëàõã¿é èõ ë óäàõ øèã áîëñîí þì. Òýãòýë:

-×è òýãýýä ò¿¿íòýé óóëçàæ þó ÿðèõ þì áý? ãýæ áàéíà.

Áè:

-¯ã¿é, àõàà. Áè òýð õ¿íòýé óóëçàõ ìàø ÷óõàë õýðýãòýé áàéíà! ãýæ õýëëýý.

Òýãòýë æèæ¿¿ð íàä ðóó èõ òîì õàðñíàà, þó áîäñîí þì áý á¿¿ ìýä:

-Òýíä çîãñîîä õ¿ëýýæ áàé! ãýæ õýëýýä, ñàÿ ìèíèé îðæ èðñýí ¿¿ä ð¿¿ çààæ áàéíà. Áè ò¿¿íèé çààñàí ãàçàðò íü î÷îîä çîãñëîî. ŅÕ¿¿õýä îðóóëàõã¿é.

Ãàð!ņ ãýæ õýëýõ áàéõ ãýæ áîäîãäîîä ë áàéëàà. Æèæ¿¿ð óòñààð ÿðüæ áàéíà.

Áè èõ óäààí õ¿ëýýëýý. Òýãæ áàéòàë òýð ãàðààðàà äîõèîä íàìàéã äóóäàæ áàéíà.

-Çà, ÷è îäîî íýãä¿ãýýð äàâõðûí ýíý ºðººíä î÷! ãýýä ºðººíèé íîìåð áè÷ñýí

(14)

æèæèã öààñ ºãëºº. Áè õàéæ ÿâñààð áàéæ òýð ºðººã îëîîä îðëîî. Òýíä áîðîâòîð öàðàéòàé õ¿í ñóóæ áàéíà. Òýð õ¿í:

-Çà, ÷è ÿìàð õýðãýýð èðñýí õ¿¿õýä âý? ãýæ àñóóæ áàéíà.

-Àõàà, áè òàíä ýíý ºðãºäºëèéã ºãºõ ãýæ èðñýí þì! ãýæ õýëýýä ò¿¿íä ºãëºº.

Òýð õ¿í ìèíèé áè÷ñýí ºðãºäºëèéã óíøèæ ÷ ¿çñýíã¿é. Ýðã¿¿ëæ, òîéðóóëààä õàðæ áàéíà. Îäîî áîäîõîä ÿìàð öààñàí äýýð þó áè÷èæ ºãñºí þì áý? Á¿¿

ìýä. Îëèãòîé þì áàéãààã¿é áèç.

Òýãòýë òýð õ¿í:

-Çà. ×è òýãýýä áè÷èã, ¿ñýã ìýääýã õ¿í ¿¿? ¯ã¿é þ¿? ãýæ àñóóæ áàéíà.

Áè:

-Ìýääýã! ãýýä ë õýë÷èõëýý.

Òýãòýë òýð õ¿í:

-Çà, òýãâýë ÷è ýíý õ¿ñíýãòèéã øóãàìäààä áàéæ áàé! 30 õóâü õèéõ þì ø¿¿.

Ñàéõàí öýâýðõýí õèéãýýðýé! Áè îäîî õóðàëä îðëîî! ãýæ õýëýýä áààõàí öààñ, íýã øóãàì, õàðàíäàà, õ¿ñíýãò ºãººä, ººðºº ãàðààä ÿâ÷èõëàà. Áè íºãºº õ¿ñíýãòèéã øóãàìäààä, õóóëààä, õèéãýýä ë áàéëàà. Àìèíäàà öýâýðõýí ñàéí õèéõèéã èõ õè÷ýýëýý. Òýð õ¿í îðæ èðýëã¿é èõ óäëàà. Íàìàéã õ¿ñíýãòèéã øóãàìäààä äóóñ÷ áàéõàä òýð îðæ èðýýä, ìèíèé õèéñýí àæëûã àíõààðàëòàé

¿çýæ ýõýëëýý. Òýð õ¿í õ¿ñíýãòèéã õóóäàñ á¿ðýýð íü ¿çýæ äóóñààä:

-Çà, ýíý áîëñîí áàéíà! Ñàéí õèéñýí áàéíà! ãýæ õýëëýý ø¿¿. Òýãýýä íýã öààñ àâ÷ þì áè÷ëýý. Ò¿¿íèéãýý íàäàä ºãººä:

-×è ýíý áè÷ãèéã àâààä Íàì, óëñûí òºâ ñóðãóóëüèéí çàõèðàë Ë.Ñýðýýòýð äýýð î÷! ãýæ õýëëýý. Áè ò¿¿íèé ºðººíººñ äºíãºæ ãàðààä òýð áè÷ãèéã óíøèæ ¿çâýë ŅÝíý õ¿¿õäèéã øàëãàëòàíä îðóóë! Ä.Äîðæïàëàìņ ãýæ áè÷ñýí áàéëàà.

Èíãýýä ìèíèé çîðüñîí õýðýã èéì ñàéõàí á¿òýìæòýé áîëñîíä èõ áàÿðòàé òýð áàéøèíãààñ ãàð÷ èðòýë, ýýæ ìààíü íàìàéã îëîí öàã ãàäàà õ¿ëýýãýýä ìàø èõ ÿäàðñàí, ñýòãýë íü èõ çîâñîí ñóóæ áàéæ áèëýý.

1937-38 îíû ¿åä Ìîíãîëä îëîí õ¿í ÿìàð÷ ó÷èð øàëòãààíã¿é áàðèâ÷ëàãäàæ, öààçëóóëñàí ýìãýíýëò ÿâäàë áîëñîí þì ø¿¿ äýý. ŅÓëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëòņ ãàçàð àâ÷ áàéñàí ¿å. Íàìàéã òýð áàéøèíãààñ ãàð÷

èðýõã¿é óäààä áàéõààð ýýæ ŅÌèíèé õ¿¿ áàðèâ÷ëàãäñàí þì áîëîâ óó?ņ ãýæ áîäîîä, àéãààä áàéñàí þì áàéæ ë äýý. Èíãýýä ýýæ áèä õî¸ð ýñýí ìýíä áóöàæ èðëýý.

Îðîé íü Ñ.Äîäãîð àõàä áîëñîí ÿâäëàà ÿðüëàà. Òýð ìèíèé ÿâñàí õýðýã

á¿òýìæòýé áîëñîíä áàñ èõ áàÿðëàæ áàéíà. Åð íü òýð ¿åä ýíãèéí õ¿ì¿¿ñ

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû òºâ áàéðàíä áàðàã îðäîãã¿é áàéñàí áàéõ. Òýð

òóñìàà íàä øèã ñóðãóóëüä îðîõ ºðãºäºëºº ººðºº áàðèàä òýíä î÷äîã õ¿í åð

íü áàéñàí áîëîâ óó? Áè ÷èíü ŅÌÀÕÍ ûí Òºâ Õîðîîņ ãýäýã ¿ãèéí óòãûã

îéëãîõã¿é øàõàì áàéñàí õèðíýý òýíä ñóðãóóëüä îðîõ ºðãºäºë áàðèàä

(15)

îð÷èõñîí õ¿í þì ø¿¿ äýý. Þó õèéäýã, ÿìàð ãýý÷ áàéãóóëëàãà áîëîõ òàëààð áîë á¿ð þó ÷ ìýäýõã¿é õ¿í îðñîí áàéãàà þì. ŅÒýíýã õ¿í òýã äóíäóóð íüņ ãýæ ìîíãîë÷óóä ÿðüäàã ø¿¿ äýý. ßã ë òèéì þì áîëñîí þì. Ìàíàé Ñ.Äîäãîð àõ ÷ òýð áàéøèíä îðæ ¿çýýã¿é áàéñàí þì áàéæ ë äýý. Òýð íàìàéã ŅÌàø çîðèãòîé áàéíà!ņ ãýæ ìàãòàæ áàéñàí þì.

Ìàðãààø íü áè ýýæèéãýý äàãóóëààä Íàì, óëñûí òºâ ñóðãóóëü äýýð èðëýý. Òýíä çàõèðàë Ë.Ñýðýýòýðòýé óóëçëàà. Áè çàõèðàëä Ä.Äîðæïàëàì ãóàéí íàäàä ºãñºí áè÷ãèéã ºãëºº. Çàõèðàë ò¿¿íèéã óíøèæ ¿çýýä ŅØàëãàëòàíä îðîõûã çºâøººðºâ. Ë.Ñýðýýòýðņ ãýñýí áàñ íýã áè÷ãèéã íàäàä ºãëºº. Òýð ýíý áè÷ãèéã íàäàä ºãººä:

-Øàëãàëò ìàðãààø ýõýëíý! Õîöîð÷ áîëîõã¿é ø¿¿! ãýæ õýëæ áàéíà.

Áè:

-Áàãøàà! ßìàð øàëãàëò àâàõ âý? ãýæ àñóóæ áàéñíàà îäîî òîäõîí ñàíàäàã þì.

-Ìîíãîë áè÷èã, òîî áîäëîãî, óëñ òºðèéí øàëãàëò àâíà! Ñàéí áýëòãýñýí áèç äýý? ãýæ òýð õýëæ áàéñàí þì. Èíãýýä ýýæ, áèä õî¸ð Äîäãîð àõûíäàà áóöààä èðëýý. Áè Ņóëñ òºðņ ãýæ þó áîëîõûã áàñ ìýääýãã¿é. Òýãýýä äàõèàä ë Ñ.Äîäãîð àõààñ ýíý þó ãýñýí óòãàòàé ¿ã áîëîõûã íü àñóóëàà.

-Áè ñàéí ìýäýõã¿é. Áîäâîë äýëõèé äàõèíû áàéäàë, Ìîíãîë óëñûí äîòîîä, ãàäààä áàéäëûí ë òóõàé ÿðèõ õýðýãòýé áàéõ ë äàà! ãýæ òýð õýëæ áàéíà.

Òýãýýä:

-×è ýíý íîìûã ñàéí óíø! ãýæ õýëýýä íàäàä õàòóó ñààðàë õàâòàñòàé íîì ºãëºº. Òýð íîì íü ŅÈ.Â.Ñòàëèí. ÇÕÓÊÍ-ûí 18-ð èõ õóðàë äýýð òàâüñàí èëòãýëņ ãýñýí íýðòýé áàéñàí þì. Áè ãàíöõàí îðîé ýíý íîìûã á¿ãäèéã íü óíøèæ ÷àäàõã¿é ø¿¿ äýý. Ãýõäýý áàñ ýíý ñýäýâ ìèíèéºãºõ øàëãàëòàíä õýðýã áîëîõ ÷ þì óó? ¿ã¿é ÷ þì óó? Á¿¿ ìýä. Òýãýýä õýðýã áîëæ ìàãàäã¿é ãýæ áîäîîä íèëýýä õýäýí ºã¿¿ëáýðèéã íü øóóä öýýæèë÷èõëýý.

Èíãýýä ìàðãààø íü øàëãàëòàíä îðëîî. Áè òîî áîäëîãîä èõ ìóó áàéñàí þì. Íýìæ, õàñàõûã áîë áîäîîä áàéíà. Õàðèí ¿ðæ¿¿ëýõ, õóâààõ

¿éëäëèéã õèéõäýý ñàéí áèø ë äýý. Íàäòàé õàìò øàëãàëòàíä îðñîí íýã àõ èõ ñàéí áîäîæ áàéíà. Òýãýýä ò¿¿íýýñ á¿ãäèéã íü øóóä õóóëààäºã÷èõëºº.

Ìîíãîë áè÷ãèéí øàëãàëòûã íü áîë ººðºº äàâ÷èõëàà. Èíãýýä óëñ òºðèéí

øàëãàëòàíä îðîõîîð áîëëîî. Äîäãîð àõûí ºãñºí íºãºº íîìíîîñ Ņ500

ñàÿ õ¿íèéã õàìàðñàí äýëõèéí 2-ð äàéí Øàíõàéãààñ Ãèáðàëòàðûí õîîëîé

õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýýð áàéíà!ņ ãýõ ìýòèéí ºã¿¿ëáýð¿¿äèéã öýýæèëñýí

ìààíü ñàíààíä òîäõîí îðîîä ë áàéíà. Òýð íîìíîîñ öýýæèëñýí áóñàä

ºã¿¿ëáýð¿¿äýý ñàíàõ ãýýä îðîëäîîä ¿çëýý. Áàðàã ñàíàæ áàéíà. ŅÌîíãîëûí

Õóâüñãàëò Çàëóó÷óóäûí Ýâëýëèéí ä¿ðýìņ-ýýñ áè áàñ íèëýýä õýäýí ºã¿¿ëáýð

öýýæèëñýí þì. Òýäíèéã áàðàã ñàíàæ áàéíà. Èíãýýä øàëãàëò ÿâàãäàæ

áàéãàà ºðººíä îð÷èõëîî. Òýãýýä ë øàëãàëò àâ÷ áàéãàà áàãøèéí ºìíº

(16)

ñóóãààä íºãºº öýýæèëñýí ç¿éëñýý ë ýðã¿¿ëýýä ÿðüæ ãàðëàà. Îäîî áîäîõîä þó ÿðüæ áàéñàí þì áý? á¿¿ ìýä. Áààõàí ë þì ÿðèàä áàéñàí øèã ñàíàãääàã þì. Óã íü áàãø íàäàä ººðºº àñóóëò òàâèõ ¸ñòîé ø¿¿ äýý.

Òýãæ áàéòàë áàãø:

-Çà áîëíî! Èõ ñàéí áàéíà! ãýæ áàéíà ø¿¿. Áè àéõ, ãàéõàõ õî¸ð çýðýãöýýä èõ ñàíäàð÷, õºëñ ãàð÷, ºâäºã ÷è÷èð÷ áàéñíàà ñàíàäàã þì. Èíãýýä øàëãàëòàíä òýíöñýí þì áàéëã¿é äýý, Íàì, óëñûí òºâ ñóðãóóëüä ñóðàëöàõààð áîëëîî.

Òýð ¿åä ýíý ñóðãóóëü óëñ òºð, õóóëü ãýñýí ¿íäñýí õî¸ð àíãèòàé áàéñàí þì. Ýíý ñóðãóóëü àíõ 1924 îíä Íàìûí ò¿ð ñóðãóóëü íýðòýéãýýð, 19-30 íàñíû 60 îð÷èì ñóðàëöàã÷èäòàéãààð áàéãóóëàãäàæ áàéñàí ò¿¿õòýé þì.

Ò¿¿íèéã áàéãóóëàõàä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû äàðãà Ö.Äàìáàäîðæ ãîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæýý. Ñóðãóóëèéí íýýëòèéí àæèëëàãàà ŅÁîãä õààíû õàéñòûí îðäîíäņ áîëæ, ò¿¿íä Ìîíãîë óëñûí åðºíõèé ñàéä Á.Öýðýíäîðæ, Óëñûí áàãà õóðëûí äàðãà Ï.Ãýíäýí íàð èðæ, îðîëöîæ áàéæýý. Ýíý ñóðãóóëèéí àíõíû çàõèðàëààð íü ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû òýðã¿¿ëýã÷

ãèø¿¿í Í.Õàÿíõÿðâàà àæèëëàæ áàéñàí áºãººä áàãøààð íü Á.Öýðýíäîðæ, Ñ.Äàíçàí, Æ.Öýâýýí, Ð.Ýëáýãäîðæ, Ã.Äîðæïàëàì íàð àæèëëàæ áàéñàí þì. Ýä íàð áîë Ìîíãîëûí øèíý ¿åèéí ò¿¿õýíä íýðýý ¿ëäýýñýí àëäàðòàé õ¿ì¿¿ñ ø¿¿ äýý. 1940 îí õ¿ðòýëõ 16 æèëèéí äîòîð ýíý ñóðãóóëèéí 17 óäààãèéí òºãñºëòººð 1309 õ¿í òºãñºæ ãàðñàí áàéíà. Ýä íàð á¿ãä òºðèéí çàõèðãààíû óäèðäàõ àæèëòàí áîëñîí þì. ¯¿íýýñ ãàäíà ýäèéí çàñàã÷, íÿ- áî ãèéí ìýðãýæèëòýé 100 ãàðóé õ¿íèéã áýëòãýñýí þì áèëýý.

ªíãºðñºí æèë ýíý ñóðãóóëèéí 80 æèëèéí îé áîëëîî. Îäîî ò¿¿íèéã Óäèðäëàãûí õºãæëèéí Àêàäåìè ãýæ íýðëýõ áîëæýý.

Áè ýíý ñóðãóóëüä 2 æèë ñóðààä Ņîíöñàéíņ ä¿íòýé, Ņîíöñàéíņ ñàõèëãà áàòòàé òºãññºí þì. Áèäíèéã ýíý ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéõàä áîëñîí íýãýí òîìîîõîí ¿éë ÿâäàë áîë óëñ îðîí äàÿàð ºðíºñºí ŅÍîîñ áîë àëòņ ãýäýã õºäºëãººí þì.

Óðüä ºìíº íü òºäèéëºí ñàéí àøèãëàäàãã¿é áàéñàí õîíèíû íîîñ, ÿìààíû íîîëóóðûã õàÿëã¿éãýýð öóãëóóëæ àâàõ èõ àæèë ºðíºëºº. Ýíý àæèëä Óëààíáààòàð õîòûí ¿éëäâýð, àëáàí ãàçðóóäûí àæèë÷èí, àëáàí õààã÷èä, òåõíèêóìä ñóðàëöàã÷äûã îëíîîð íü äàé÷ëàí îðîëöóóëñàí þì.

Ìàíàé ñóðãóóëèéí ñóðàëöàã÷èä ÷ áàñ äàé÷ëàãäàí îðîëöëîî. Áèäýíä ÿìààíû íîîëóóðûã òºìºð ñàìààð õýðõýí ñàìíàõ, õîíèíû íîîñûã õýðõýí õÿðãàõ òàëààð óðüä÷èëàí çààæ, äàäëàãà ñóðãóóëü õèéëãýñýí þì. Èíãýýä 6-ð ñàðä, õºäºº íóòàã ÿâàõ òýð ºäºð Òºâ áàðàà áààçûí õàøààíä Ņ¿äýëòèéí

¸ñëîëņ áîëëîî. Ýíý ¸ñëîëûí àæèëëàãààíä Åðºíõèé ñàéä, ìàðøàë

Õ.×îéáàëñàí, ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà

Þìæààãèéí Öýäýíáàë íàð èðæ îðîëöñîí þì. Òýä íàð õ¿í á¿ðò òºìðººð

õèéñýí ÿìààû ñàì ãàðäóóëàí ºã÷, óëñ îðíûã õàìàðñàí ýíý ÷óõàë àæèëä

(17)

èäýâõèòýé îðîëöîõûã çàõèæ áàéñàí þì.

Áè Çàâõàí àéìãèéí Áàÿí-Óóë ñóìàíä (îäîî Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí ñóì áîëñîí ňðåä.) õóâààðüëàãäàí î÷ëîî. Èíãýýä ºðòººíººñ ìîðü àâ÷

óíààä, ñóðãóóëèéí õ¿¿õä¿¿äèéã äàãóóëàí ÿâæ, ñóìûí áàðàã á¿õ àéëààð îðæ, õîíèéã ÿàæ õÿðãàõ, ÿìààã òºìºð ñàìààð õýðõýí ñàìíàõûã çààæ ñóðãàæ, ÿâñàí áèëýý. Ýíý áîë ìàíàé óëñàä ìàëûí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéã òºëºâëºãººòýéãýýð àøèãëàõ òîìîîõîí àæëûí ýõëýë áîëñîí áèëýý.

Áè ýíý àæèëä îðîëöîîä 8-ð ñàðä Óëààíáààòàðò ýðãýæ èðëýý. Íàìàéã Óëàíáààòàðò ýðãýæ èðýõýä ìàíàé ñóðãóóëèéã òàòàí áóóëãààä, Øèíý õ¿÷íèé äýýä ñóðãóóëü áîëãîí ººð÷ëºí çîõèîí áàéãóóëñàí áàéëàà. Áè øèíýýð áàéãóóëàãäñàí Øèíý õ¿÷íèé äýýä ñóðãóóëüä ýëñýí ñóðàëöàõ õ¿ñýëòýý ãàðãàõ áîäîëòîé õýñýã õóãàöààã ºíãºðººëºº.

Ýíý ¿åä òóñ ñóðãóóëüä ýëñýí ñóðàëöàõ íàðèéí æóðàì ìºðäºãäºæ ýõýëñýí þì. Ñóðàëöàõ õ¿ñýëòýý ãàðãàñàí õ¿ì¿¿ñýýñ ýõëýýä ýëñýëòèéí øàëãàëò àâíà. Øàëãàëòàíä òýíöñýí õ¿íèé àñóóäëûã ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íàðèéí çºâëºëãººíººð àâ÷ õýëýëöýíý.

ÌÀÕÍ-ûí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íàð òýð õ¿íä îëîí ÿíçûí àñóóëò òàâüæ, õàðèóëò àâíà. Òýä íàð èíãýæ õ¿í á¿ðòýé ñàéòàð òàíèëöäàã áàéëàà. Èíãýýä òóõàéí õ¿í øààðäëàãà õàíãàæ áàéãàà áîë ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû òîãòîîë ãàð÷, ñóðãóóëüä ñóðàëöàõ çàì íü íýýãääýã áàéëàà. Øèíýýð áàéãóóëàãäñàí

Øèíý õ¿÷íèé äýýä ñóðãóóëüä, ÿëàíãóÿà ýõíèé æèë¿¿äýä Óëààíáààòàð õîò, àéìãèéí ÌÀÕÍ-ûí õîðîîäûí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íàð, àéìãèéí äàðãà, òýäãýýðèéí îðëîã÷èä, ¿éëäâýð àæ àõóéí ãàçðûí äàðãà íàð, îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäàã÷èä çýðýã õàðèóöëàãàòàé àæèë õèéæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ òýðã¿¿í ýýëæèíä ýëñýí îðæ ñóðàëöàæ áàéëàà. Ìºí ñóðëàãà, ñàõèëãà áàò ñàéòàé öààøäàà ñóð÷ áîëîâñðîõ èðýýä¿éòýé, òýðã¿¿íèé ñàéí çàëóó÷óóäûã òóñ ñóðãóóëüä ýëñ¿¿ëýõ áîäëîãûã òóóøòàé áàðèìòëàæ áàéñàí þì. Ìèíèé õóâüä óðüä ºìíº íü ÌÀÕÍ-ûí áîëîí óëñûí õàðèóöëàãàòàé àæèë õèéæ áàéãààã¿é áîëîâ÷ Íàì, óëñûí òºâ ñóðãóóëèéã Ņîíöņ ä¿íòýé òºãññºí áîëîí ýëñýëòèéí øàëãàëòûã ìàø ñàéí ºãñºí òóë ýíý ñóðãóóëüä ñóðàëöàõ áîëîìæòîé áîëñîí þì.

Øèíý õ¿÷íèé äýýä ñóðãóóëèéí çàõèðëààð ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû

òýðã¿¿ëýã÷ ãèø¿¿í, íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, Åðºíõèé ñàéä ìàðøàë

Õ.×îéáàëñàíãèéí íýãä¿ãýýð îðëîã÷ ×.Ñ¿ðýíæàâ ãóàé îëîí æèë àæèëëàñàí

þì. Ýíý ¿åä ìàíàé óëñàä á¿õ íèéòèéí áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ,

ÿëàíãóÿà óäèðäàõ àæèëòàí, ìýðãýæèëòýé áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýõ òàëààð

ýðãýëòèéí øèíæòýé îëîí àðãà õýìæýýí¿¿äèéã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí þì.1941

îíä ìèíèé ýëñýí îðñîí Øèíý õ¿÷íèé äýýä ñóðãóóëü, 1942 îíä Ìîíãîë

Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü òóñ òóñ áàéãóóëàãäñàí íü äýýä áîëîâñðîëòîé, íàðèéí

著者(英)Lkhagvasuren Ichinkhorloo, Yuki Konagayajournal orpublication titleSenri Ethnological Reportsvolume72page range1-418year2007-08-28URLhttp://doi.org/10.15021/00001396 ХХ зууны Монголчууд /2/ : Социалист Монголын улс т?рийн амьдрал