Г. С. У м а р о в а, С. F. Ш а р а б а с о в Қ А З А Қ ӘДЕБИЕТІНІҢ ТАРИХЫ О қ у л ы қ Қазақстан Республикасы Б ілім және ғылым м инистрлігі к ә с іп т

У 5 1

К Ә С I П Т I К б 8 3 ( 5 К )

Г . С . У м а р о в а , С . F . Ш а р а б а с о в

Қ А З А Қ

Ә ДЕБИ ЕТІН ІҢ

ТАРИХЫ

О қ у л ы қ Қазақстан Республикасы Б ілім және ғылы м м инистрлігі к ә с іп т ік бастауыш ж эне орта білім беру ұйымдарына ұсынады « Ф о л и а н т » б а с п а с ы А с т а н а - 2 0 0 7

Б Б К 83.3 (5 К а з) я 73Й/3 ~ У 51 — ' : ) s n r \ y j t * M ч ' ”： П і к ір ж а з га н д а р : Ибраева а.Д . — филология ғьш ы мдары ны ң кандидаты ; Ермекбаева A .R - педагогика п ә нін ің оңытушысы, әдіскер у g l У м а р ова Г.С . Ш арабасов C .F. Қ а за ң ә д е б и е тін ің та р и х ы : О қ у л ы қ . - А с та н а : Ф о л и ан т, 2007. - 244 б. IS B N 9965-35-120-1 О қу л ы қт а қа заң әдебиеті та р и хы н ы ң е ж е л гі дәуірден б ү гін ге д е и ін гі дам у бағы ты кө р с е т іл іп , қа за ң а қы н -ж а - з у ш ы л а р ы н ы ң ш ы ға р м а ш ы л ы ң ж о л ы , ң а л а м ге р л ік ң уаты ж әне туы нд ы лары ны ң та р и хи л ы ғы баян е тіл ге н . К іт а п « М е м л е ке ттік емес т іл д е гі қа за ң т іл і мен әде- биеті» м ам анды ғы боиы нш а б іл ім алаты н студенттерге арналған. У4603020000 00 (Ô5)-07 I S B N 9 9 6 5 - 3 5 - 1 2 0 - 1

”_ _ Ж к т 5Каз)я73

У! К»ТаП Х А НаСЬЧ! © Умарова Г.С” Шарабасов C.F., 2007 © «Фолиант» баспасы, 2007

А Л Ғ Ы СӨЗ Қ а за ң әдебиеті мен оры с әдебиетін салы сты рм алы оңы ту м аңы зды ә дістем елік тәсіл болып табылады. Бел- і'іл ід е н б е лгісізге кдрай а я қ басатын е ж е л гі әдіс бүл ж е р ­ де бага жетпес кө м е кш і. Қ азаң әдебиетінің ш ы ғарм ала- ры мен ке и іп ке р л е р і орыс т іл д і ортаға т ү с ін ік т і де ж а - қы н болуы на қол ж е т к із у ім із ке р е к. Орыс әдебиеті мен қа за қ әдебиетіне ортаң көздерді а н ы қта п , өзара тари хи байланы сты ғы н аны ңтау ңаж ет. Ш ы ғарм аларды ң тари­ хи және әдеби ңайнар көздерін б е л гіл і кезде талдау ңиы н- д ы қ туды рм айды , олар т ү с ін ік т і ә р і ж а ң ы н болады. М ы ­ салы, С.Сейф уллин мен В .М а я ко в с ки й ш ы рармалары н салыстырмауға болмайды. П оэтикалы ң дарындары Қ азан тө ң кер ісім е н ңатар аш ы лған С. Сейф уллин мен В .М а я ­ ко в ски й ш ы ғарм алары на тэн ортаң кө р ін іс те р кѳ п е ке н і м ѳлім. А ңы н-азам атты ң, аңы н-ңайраткердің ы сты қ сезі- м інен туға н поэзияны байы туға, дам ы туға оны ң м ү м к ін - ін іл ік аясы н ке ң ей туге деген талпы ны с пен дамы л сыз 111 ы ғарм аш ы л ың ізд е н іс екеуіне де тән ңасиеттер. Е ке у і де өз ха л ң ы н ы ң поэзиясы на б и ік а за м а тты қ паф осты е н гізд і. Е к і туы сқа н ха л ы қты ң поэзиясы да бүры н-сонды м үндай б и ік ңоғам ды ң се р п ін д і б іл м е й тін -д і. М а я ко вс­ к и й мен Сейф уллин ш ы ға р м а ш ы лы ғы ны ң ке й б ір ортаң- ты ғы м е н ңатар олар дара тү л ға л ы аңы ндар болаты н. О қы туш ы ны ң м ін д еті 一 оларды салыстыра оты ры п, қазаң аңы ны д ар ы н ы н ы ң со н ы л ы ғы мен ө з ге ш е л ігін толы ң көлемде аш ы п беру. X X ғасы рды ң 20-30-ж ы лдары ндағы қа за қ поэзиясы н оңи оты ры п, М .Ж үм абаевты ң, А .Б л о к пен С .Е сенин по эзиял а р ы н салы сты ра о қ ы т у қ а ж е т . Қ а за қ ха л ы қ ауыз әдебиеті ш ы ғармалары н оқы ғанда орыс ф ольклоры ндағы осы ган үңсас ңұбы лы старға ж е л і тарт- пауға болмайды. "Қобы ланды батыр эпосымен танысңан кезде И лья М уромец туралы , олардың пайда болу ж

агдай-ларына, ха л ы қ ө м ір ін д е гі м әніне, ңазаң ж эне орыс халңы тағд ы рл ары ны ң үңсасты ң ж а ң тар ы н а тоң тал ы п ө ткен ж ағдайда ңазаң ф ольклоры эпосы н о қуш ы л а р ң ы зы ға қабылдайды. Абай ш ы ғарм аш ы лы ғы м ен таны сңан кезде A .C . П у ш к и н ш ы ға р м а ш ы л ы ғы н , оны ң орыс әдебиетін дам ы тудағы тари хи р өл ін еске алм ауға болмайды. Абай е сім ін е ә М .Ю .Л ерм онтов, И .К р ы л о в , В .Г .Б е л и н с ки й , М .Е .С а л ты ко в -Щ е д р и н , J I.H .Толстой сияң ты оры сты ң үл ы а қы н -ж а зу ш ы л а р ы да б а йл а н ы сты . С .Т о ра йгы р о в пен М .Л ер-м онтов сияңты үлы протестанттарды ң, Ы .А л - ты нсарин мен К .Д .У ш и н с к и й , Н .Ф . Б ул га ко в , соны мен қа тар J I.H .Толстой с е кіл д і оры сты ң там аш а ағартуш ы педагогтары ны ң бейнесі өзінен-өзі ж ады ға оралады. Әр зам анны ң алды ңғы ңатарлы адамдары ңазаң халңы на, оны ң мәдениеті мен тарихы на терең назар аударды. Б үл ңатарда үлы адамдар аты н көптеп атауға болады, мысалы, A .C .П у ш ки н , Д .Н . М ам ин-С иб иряк, В .Д аль, т.б. зиялы - ларды ң есім дері бар. Орыс ж а зуш ы л ар ы X IX ғасы рды ң басында-аң ңазаң ха л қы н ы ң өм іріне арналган кө р ке м ш ы ғарм алар ж азды . Ә й гіл і "Т усіндірм е с ө зд ікті” құрасты руш ы В .Д альдің ш ы- ғармаларын еске түсіруге туракеледі. Ол езілген ңазақ хал- қы н а деген ьщ ыласқа толы "Б и ке й и М ауляна” ，” М айна”， "У р а л ьски й к а з а к ", т.б. әңгім елер мен повестер ж азды . О қы ты латы н материалды әсерлі түр ғы д а бере біл удің м ән і зор. О ңы туш ы ны ң сәтті таңдаран м ә тін і, на қты да мә- нерлі әңгім елеуі, оны ң әуезді дауысы студенттер кө ң іл ін аударып, оларға эстетикалы қ тәрбие береді. Б үл бағдарлама м атериалдары б ір түта с әдеби үр д іс ж е л ісін қалы птасты руға м ү м к ін д ік беретін және ғы лы м и пән ретіндегі ңазаң әдебиеті туралы тольщ үғы м қалыптас- ты руға ы ңпал ететін н е гіз гі үш п р ин ци п бойынш а ір ікт е - леді: ' 1 .Х ронолоеиялық. Қ а з а қ әд е б и е тінің б арл ы қ м атери­ алдары е ж е л гі зам аннан б ү г ін г і әдебиетке д ей ін ңарас- ты ры лады . 2. Тарихи-эдеби. Әдеби ш ы ғармаларды н а қты тарихи оқиғаларға байланысты ңарасты руға кө м е к етеді, әр тү р л і

тарихи д әуір бейнесі кө р с е тіл іп , ңарасты ры лы п оты рған i иы ғарм аны ң б ізд ің заманы м ы з ү ш ін м аңы зы аш ылады . М ысалы, ж ы раулар ш ы ғарм алары н оңы тңан кезде олар­ дын, ң о ға м д а ғы р ө л ін е , т іп т і ха н д а р д ы ң да олард ы ң и ік ір ім е н санасуы на тура ке л ге н д ігін е ж әне өз а қы н д ы қ ш абы ты мен ш айңас алдында әскер р у х ы н кө те р ге н ін е мазар аудары лады . Сол арңы лы а қы н н ы ң ң о ға м д ағы рөліне кө ң іл бөлінеді. К өркем ш ы ғарм адағы тарихи және ж а лпы адамдың оңиғалар арақаты насы н наңты белгілеу қа ж ет. Қ а з а қ әдебиетіндегі ж а л п ы адамдың а спектілерд і аны ңтау, о қы ту ш ы н ы ң сөз зергерлерінің наңты тари хи ж агдайларға байланысты өз алдарына қо й ға н м оральды қ мәселелерге к ө ң іл аударуы н талап етеді. "Қ а за ң әдебиеті та ри хы " кур сы н а тамаш а кө р ке м ш ы ғармаларм ен таны - суға ж эне олардьщ ж а л п ы эдебиет дам уы ндағы б үры нғы ж ә н ң а з ір гі ке зең д е гі м аңы зы н а й қы н д а уға м ү м к ін д ік беретін монограф иялы ң ш олу таңы ры птары к ір е д і. М о- нограф иялы қ таңы ры п ж е л ісін д е ж а зуш ы н ы ң б ір неме­ се бірнеш е ш ы ғарм асы талданады. Сонымен қатар монографиялың таңыры птар тек көркем м әтінді үғы нд ы ры п қана қойм айды ，сөз сур етке р інің ө м ір і мен ңы зм етін түсін уге , оны ң рухани ортасы мен б и ік адам- ге р ш іл ігін , қа заң ж әне әлем әдебиетіне ңосңан ү л е сін , адам герш ілік бейнесін ү ғы н у ға ж әне н а қты мысалдар ар- қы лы өз ө н ер ін ің ңуаты м ен ха л қы н а және қо ға м ға ды з­ мет ету идеясын, ж а зуш ы тағды ры н түсін уге ы ңпал ететін ж азуш ы н ы ң ө м ір і мен ш ы ғарм аш ы лы ғы туралы мәлімет- терді ңамтиды. М ұны Абай Қүнанбаевты ң ө м ір і мен ңыз- м етін оңытңан кезде айңы н көрсетуге болады. З.Теориялық. М атериалдьщ әр тарауында әдебиеттану саласынан теориялы ң м әлім еттер де болады. М ы салы , ” Көне т ү р к і м иф тері мен аңы здары " таңы ры бы н оңы т- қ а н кезде бүл ж а н р л а р д ы ң е р е к ш е л ігі т ү с ін д ір іл е д і. Б .М а й л и н н ің , Ғ.М үсіреповты ң ш ы ғармалары н өткен ке з­ де әдебиеттегі ә ң гім е ж а н р ы н т ү с ін у ге ，о ны ң әр т ү р л і үл гіл е р ім е н таны сы п, эволю циясы н бағамдап, X X ғасы р басындағы әңгім елердегі ж аңаш ы лды ң пен д ә с тү р л іл ікт і ү ғы н у ға кө м е гі ти е тін осы ж а зуш ы л ар д ы ң өз әңгім еле- ріне ж ү гін е м із .

Ү нтаспад ағы ж азбаларды ке ң ін е н ңолданы п, К .Б а й - сейітованы ң, Б .Т өлегенованы ң, Р .Б ағланованы ң, Е.Сер- кебаевты ң т.б. оры ндауы ндағы х а л ы қ әндерін ты ңд ату оңуш ы ларда ү л ке н эсер қа л д ы р ы п , әдебиеттен рахат та­ у ы п , б іл ім ін а ртты руға қо сы м ш а ы қп а л етеді. М ү м к ін д іг ін е қа р а й а қы н -ж а зу ш ы л а р м е н кездесу үйы м д асты руды ң , м үраж айлард ы аралауды ң, әдеби ес- ке р ткіш те р м е н таны суд ы ң , ки н о ж әне театрларға бару- д ы ң, эдеби кеш тер (м ы салы "А бай ж эне П у ш к и н ", "А бай ж эне Л ерм онтов", "А бай ж эн е Г е т е ，' С. Сейф уллин ж эне В .М а я к о в с к и й "，” Ш .У э л и х а н о в ж эн е орыс әдебиеті ңай- р атке р ле р і таң ы ры птары на) ө т к із у д ің берері мол. "Қ а з а ң әдебиеті та р и х ы " п ә н і 0 307002 м ам анд ы ғы бойы нш а топтарда 108 сағатңа есептелген. К ө н е т ү р к і м иф тері мен аңы здары "М иф те р м и н ін ің аныңтамасы, миф тердің пайда болу себептері, көне т ү р к і м иф терінің ерекш еліктері. Ш .У эл и ­ ханов ж а зы п алган көне т ү р к і миф тері, Қ о рң ы т, А сан Қ а й - ры ж эне батырлар туралы қа за қ ха л қы н ы ң аңыздары. Қ а з а қ х а л ң ы н ы ң п о э т и ка л ы қ ш ы ға р м а л а р ы Қ а за қ халы ң ш ы ғарм аш ы лы ғы туралы ж а лпы ү ғы м . Х алы ң поэтикалы ң ш ы ғарм аш ы лы ғы ны ң ерекш еліктері: ауы зщ алы ғы , ү ж ы м д ы л ы р ы, халы ңты ғы , варианттьш ығы, авторы б е л гіс ізд ігі, син кр итизм , т.б. А уы з әдебиеті - ха- лы ңты ң ұзаң ғасы рлар боиғы еңбек тә ж ір и б е с ін ің ж а н - ж аңты беинесі. Қазаң фольклор ж анры туралы үғы м , оньщ қайнар к ө з і, пайда болуы мен дамуы. Эр хальщ фольклор ж анрлары ны ң ѳзара байланысы ж эне ңазаң ауыз эдеби- е тін ің кейб ір ж анрлы ң е ре кш е л іктер і. Х а л ы қ ауыз әдебиеті 一 ңоғам ды қ өм ір аинасы. Ф ольк- лордың көркем д ік-ид еялы ң қүн д ы л ы ғы . А уы з әдебиеті ж эне кө рке м эдебиет, олардың өзара байланысы. Қ а з а қ ф ольклоры , оны ж и н а ң та у ж эне зерттеу. А уы з әдебиеті е скер ткіш тер ін ж ина ң тау мен зерттеудегі алды ңғы ңатар- лы орыс зиялы лары ө кіл д е р ін ің рөлі.

Ң а з а қ тұі^візе-Салт ж ы р л а р ы Халы ң әндері. Х алы ң өм ірінд е гі ә н н ің рөлі, әндер си­ паттамасы. К өш пенд і-м алш ы лард ы ң дүниетаны м ы мен еңбек қы зм е ті ха л ы қ әндерінің қайнар к ө з і ретінде. Ән поэ- тикалары . Түрм ы с-салт ж ы р л а р ы н ы ң ә л е ум е ттік ж әне кө р ке м д ік м ә н і. Ж ы р түр ле рі: салт-дәстүр, лири кальщ ж эне тарихи ж ы рлар. Салт-дәстүр ж ы рлары - ңазақ халқы - ньщ ауыз әдебиеті ш ы ғармалары ны ң өте көне және ке ң та­ ралган түр л е рін ің б ір і. Салт-дәстүр ж ы рлары ны ң мазмү- ны мен түрмы сты ң жағдайлары ж эне олардьщ пайда болу көздері. Той ж ы рлары : "Ж а р -ж а р ", "С ы ң су", "Б еташ ар". Той ж ы рлары ны ң идеялың м азмүны . Ондағы е р іксіз әйел бейнесі. Салт-дәстүр ж ы рлары ндағы драмалық әрекет эле- менттері. Салт-дәстүр ж ы рлары ны ң кө р ке м д ік ерекш елік- те рі мен ң үр ы л ы м ы . Ж ерлеу жэне ас беру ж ы р ла р ы — түрмыс-салт ж ы рлары ньщ бір тү р і. "Қ о ш та с у ", "Е с тір ту ", "Ж о қт а у " ондағы қо ға м д ы қ және отбасьш ық, ж еке қа й ғы бейнесі. Қ а за қты ң қа йғы лы жырларындары ә р түр л і таңы- рыптар мен кө р ке м д ік тәсілдер. Л и р и ка л ы қ ж ы рлар. Он- дағы адамдардьщ рухани дүниесі, олардьщ е р кін де баңыт- ты өм ір туралы арманы мен ңүлды қ еңбекке деген ж е к көру- ш іл ігін ің , тарихи жағдайлардың беинесі. Тарихи жы рлар- дың көркем дік-идеялы ң ерекш еліктері. X V III ғ. Ж оңғар ш апңы нш ьш ы ғы кезінд егі халың ө м ірі туралы жы рлар. Сы­ рым Датов, Исатай Тайманов, т.б. көтерілістері туралы та­ рихи ж ы рларды ғы азаттың әуендері. Е ж е л гі қазаң поэзия- сы ны ң ңалыптасуы мен дамуындағы халың әндерінің ма­ цы зы . М а қал дар М ақал-мәтелдер 一 халы ң д аналы ғы ны ң поэтикалы ң бейнелену ны саны . М ақалдарды ң идеялы ң-таңы ры пты ң м азм үны . Ондағы ә леум еттік ңарам а-ңайш ы лы ңтар бей- несі. М аңалдардың кө р ке м д ік е ре кш е л іктер і. Б үл халы ң- т ы қ ж анрд ы ң түрм ы ста ж әне әдебиетте ңолданы луы .

Е р те гіл е р Ж анр анықтамасы. Ертегілердің пайда болуы мен ерек- ш еліктері. Ертегілердегі аним истік, тотем истік жэне сиңыр- ш ы л ы қ көріністер бейнесі. Ертегілердегі әлеум еттік күрес пен еңбек үрдістерінің бейнесі. Халың ертегілеріндегі халың ү м іт ін ің , үмтьш ысыньщ , арман-мүдцесінің көріністері. Ер- тегілердің н е гізгі түрлері: ңиял-ғажайы п, хайуанаттар тура­ лы және тұрмыстың ертегілер. Ң и я л -ға ж а й ьт немесе сиқы р- лы тьш сым ертегілері—халың мәдениетінің көне ескерткіш - тері. Қиял-ғаж айьш ертегілерінің кейіпкерлері, н е гізгі идея­ сы мен сю ж еті. Табигат к ү ш ін бағындыру, ж ақсьш ы ң пен зүлы мды қ арасындағы күрес және ж ақсьш ы қтьщ ж е ң іс і ер- тегі қиялы ны ң н е гізгі өзегі. "Ер Т ө стік" ертегісі - ңазаң ңиял- ғаж айы п ертегісіне тән ертегі. Қ иял -ғаж айы п ертегілердің ңүрьш ымы мен тіл байлығы. Х айуанаттар туралы ертегілер. Хайуанаттар туралы ер- тегілер генезисі, олардын, тотемизммен, анимизммен бай­ ланысы. Хайуанаттар туралы ертегілердің образдары мен н е гіз гі себептері. "Т ү л к і, аю, қасңьф , арыстан және бөде- не", "Т ү л к і, аю және баңташ ы ", "Ү ш дос", т.б. ертегілер. Хайуанаттар туралы ертегілердің әлеум еттік бағы ты мен ш иеленісі. Балаларға арналған хайуанаттар туралы ертегі- лердің танымдың дидактикалы ң сипаты . Хайуанаттар ту ­ ралы ертегілердегі т іл д ік колорит пен баяндау тә сіл і (мане- расы). Тұрмыс-салт ж эне сатиралың ертегілер. Түрмыс- салт ертегілері — ңазақ ертегілері іш ін д е гі ең бай ж анр. Олар­ да ты м ерте дәуірдегі, феодалдың-патриархалдың ңоғам- дары к ү н і ке ш е гі өм ір ш ьш ды ғы оеинеленеді. Оларда ңазаң халңы ны ң антифеодалдың к ө ң іл -к ү й і мен еңбек түрмы сы суреттеледі. Ертегілердегі әлеум еттік наразы лы қ. К ү л к і, ә ж у а - тап күр е сін ің нысаны. Баиларды, хандарды, молла- ларды әж уалайты н ("А лдар К өсе", "Ш ыңбермес Ш ы ғай - б а и ，Ж иренш е шешен , 'Тазш а баланың қы ры ң ө т ір іг і", "Бай мен кедей") ертегілері. Бүл ертегілердің реалистік си­ паты, олардың поэтикалы ң ерекш еліктері. Х а л ы қ ертегі- леріндегі эстетикалың б іл ім . Қазаң халы ң ауыз әдебиетін- дегі халы ң ертегілерінің маңы зы мен орны.

Эпос Ж а н р аны ңтамасы . Қ а заң эпостары мен батырлар ж ы - ры ны ң ш ы ғу тарихы мен даму ж ағдайлары . Эпостардағы феодалдың ы д ы рауш ы лы қ ж ағд айы нд ағы б ір л ік ү ш ін , ш ет ж ү р т т ы қ ш апқы нш ы лардан ж е р ін ңорғау ү ш ін күрес пен тари хи ш ы н д ы қты ң бейнеленуі. Б атьф лы қ эпостар. Батырльщ эпостардағы образдар мен н е гіз гі себептер. "Қобы ланды баты р" эпосы. Т уған ж ер қорғаны — Қобы ланды , әйелдер, ер ңанаты батыр түлпары - ны ң ж әне ж ауларды ң бейнесі. Ә л е ум е тіік-тұр м ы сты қ эпостар. (Л ирико-эпикалы ң поэ- малары). "Қ ы з Ж іб е к" эпосы. Эпос махаббатңа деген түраң- тьш ы ң, ар-намыс туралы ойларгатолы. Эпостың кө р ке м д ік е ре кш е л іктер і. А й т ы с А йты с - қазаң ф ольклорындағы өзінш е бай ж а н р. А й - ты сты ң аны ңтам асы мен е р е кш е л ікте р і. О ны ң түр ле рі. "Б ір ж а н-С ар а " айты сы . Осы айты сты ң ңоғам ды ң, этика- л ы ң -э с те ти ка л ы ң м о ти в те р і мен к ө р к е м д ік б а й л ы ғы . "Ж ам бы л мен Қ үлм ам бет" айты сы , тапты ң мүдделердің ңайш ы ке л у і ж әне әлеум еттік ң айш ы л ы қтар, осы айтыс- тағы феодалдың-патриархалдың ңоғам ны ң ө неге ліл ік кем- ш іл ік т е р і. Кеңес д ә у ір ін д е гі айты стар. К ө н е т ү р к і әдебиетінен X X ға сы р әдебиетіне деиін К ір іс п е . Қ а за ң әдебиеті көне зам аннан ң а з ір гі кү н ге д е й ін гі х а л ы қ ө м ір ін ің кө р ке м бейнесі ретінде. Көне т ү р кі жазба ескерткіштері (ш олу) Енисей мен Ш ы ­ гы с Т үр кіста нн а н К а вказ бен Д унайға д е й ін гі О рхон-Ени- сей, немесе р уникал ы ң сына ж а зу м әтіндері. Өз тарихы ту­ ралы тү р кіл е р д ің алғаш қы жазбалары (582-583 жылдар). Е с ік ңорғаны ндағы "А л ты н адам" зираты (б.д.д. 4 ғасыр). Көне Түркістаңдары кітаптар: бүлама қа ға з，дәптерлер, көбе- лектер, қа ға з бүкпелер, қабы қтар, пальма ж апы рақтары , ж ібектер, терілер. ...へ..

А лғапщ ы сөздіктер. Махмүд Қаш қари. "Т ү р к і сөздері сө зд ігі". Эпикалың ескерткіш 一 ” Қ о р қы т ата кіта б ы ” . Қ о р қы т - аңыз-әңгімелер ке й іп ке р і. Х - Х І І ғасырлардағы әдебиет. Т ү р к і әдебиетінің "А л ­ тын ғасыры ". Әбу Н асы р әл-Ф араби — ерте ортағасы рды ң тамаш а ой- ш ы л ы , ға л ы м , философ, а ң ы н , "Ш ы ғы с А р и с т о т е л і". О ны ң "П о эзи я өнері туралы кіта б ы . А х м е т И ассауи. А қ ы н х и км е тте р і. Ж ү с іп Б а л а са гу­ н и. "Ң ү та д ғу б іл ік — м ы ң ж ы л д ы ң кл а сси ка л ы ң т ү р к і т іл д і халы ңтар ә д е б и е тін ің там аш а е с к е р т к іш і. Төрт ң үнд ы м аңы зы : Ә д іл д ік, Б аң ы т, А ң ы л , К ө н б іс т ік . X V - X V I I I ғасы рл ард ағы қ а з а қ әдебиеті X V - X Y II ғасы рлардағы поэзия. Орта ғасы рдағы Қ а - зақстандағы тарихи ж ағдайлар көне поэзияны ң қа л ы п - тасуы мен даму ерекш ел ік т е р і. Ж ы рау 一 ңазаң аңы ндары ны ң е ж е л гі тү р і. Толғау - за­ ман, өм ір, оқиғалар туралы поэтикал ы қ толғаны стар. Дер­ бес ш ы ғарм аш ы лы қты ң фольклордан бөлілу ү р д іс ін ің бас­ тамасы. А сан Қ а и ғы , Ш а л ки із ж ы рау, Қазтуған ж ы р а у - көне ңазаң поэзиясы ны ң ө кілд ері. X V I I I ғасы р әдебиеті. Ң азаңстандағы ә л е ум е ттік-эко ­ н о м и ка л ы к, саяси қа ты н а ста р ға қы сң а ш а сипаттам а. Ж о ң ға р ш а п қы н ш ы л ы ғы , Қ а за қс та н н ы ң өз е р кім е н Ре- сейге ң о сы л уы н ы ң бастам асы , оньщ та р и х и м аң ы зы . Б ү қа р ж ы р а у Қ а л қа м а н ү л ы - X V III ғасы рдағы қа з а қ по- эзи я сы н ы ң ір і түл ға л а р ы н ы ң б ір і. Б үң ар ш ы ғарм ала- ры ндағы ауы з б ір л ік тақы ры б ы . X I X ғасы рд ы ң I ж а р ты с ы н д а ғы әдебиет Қ а за қста н мен Ресейдің са яси -эко н ом и ка л ы қ ңаты на- стары ны ң ны ғаю ы . Орыс ж а зуш ы л ар ы н ы ң ң азақ ха л қы - ны ң түрм ы сы на қы зы ғу ш ы л ы ғы . В .И .Д а л ь д ің ” Б и кеи и М а у л я н а，"М а й н а ", В .Н . У ш а ко в " К и р ги з -к а й с а к ", Д .Н . М ам ин-С ибиряк "А ңбоз а т", "Б айм аган , т.б. Хальщ санасы ны ң ө суі, ха л ы қты ң антифеодалд ы қ азатты ң

ңоз-ға л ы стары . И сатай Т айм анүлы мен М ахамбет Ө тем ісүлы басңарған кө те р іл іс (1836-37 ж .). Ш .У әли ханов пен Ы . А л ­ ты нсарин 一 ж а ң а қаты настарды ң а л ға ш қы идеологтары, олардьщ батыс ж эне орыс мәдениетіне ж о л аш уы . М .Ө те м ісүл ы (1 8 04 -1 8 46 ). А ң ы н 一 қа й р а тке р . А қ ы н ш ы ғарм алары ндағы та р и хи оңиғалар к ө р ін іс і. К ө те р іл іс басш ысы И .Т а й м а н үл ы н ы ң бейнесі. X I X ғасы рд ы ң I I ж а р ты с ы н д а ғы әдебиет Қ а заң ң о ға м ы ны ң э ко н о м и ка сы , м әдениеті мен әлеу- м е т т ік ж а ғд а й ы . Тап к ү р е с ін ің ш и е л е н іс у і. Қ а за қс та н - да алды ңғы қатарл ы дем ократиялы ң о й -п ік ір д ің дам уы , олардьщ эдебиетке әсері. Қ а з а қ ағартушылары. Ш . У эл и ха н о в (1835-1865). Ш .У элиханов еңбектерін- дегі н е гіз гі мәселелер, ө м ір і мен ң ы зм еті, "Ж о ң ға р очерк- т е р і", "Қ ы р д а ғы м ұсы лм а н д ы қ ту р а л ы ", "Ң ы рғы зд ар т.б. еңбектері. Ы .А л ты н с а р и н (1841-1889). А ға р ту ш ы , ж азуш ы -де- м ократ, аударм аш ы , а қы н . А лты нсарин ә ң гім е ле р і мен новеллалары 一 ңазаң әдебиетіндегі кө р ке м прозаны ң ал- ғаш ң ы ү л гіл е р і. А лты нсарин ә ң гім е л е р ін ің ө м ір ш е ң д ігі. А .Қ ү н а н б а й ү л ы (1845-1904). Абай — ж а ң а ңазақ жазба әдебиетінің н е гіз ін ңалауш ы . А ң ы н н ы ң ңы зм еті мен ш ы - ғарм аш ы л ы қ тар дыры, оны ң X IX ғасы рды ң I I ж арты сы - нан қ а з ір гі кү н ге дешн ңазаң м енталитетінің, рухани мәде- н и е тін ің ңалы птасу үрдісіне ы ңпалы . А ң ы н ли р и ка сы . О ның ш ы ғарм алары ны ң н е гіз гі та- ңы ры птары . "С е гіз а я қ , "Қ а р а с ө з д е р і, ж а н р л ы қ ж әне кө р ке м д ік е р е кш е л ігі. А байды ң Батыс Еуропа ж эн е орыс әдебиетінің кла ссика л ы ң ж а зуш ы л ар ы н ы ң ш ы ғарм ала- ры нан кө рке м аудармалары. А байды ң ү л т т ы қ поэзия мен сазды дам ы тудағы рөлі. Қ о р ы т ы н д ы X IX ғасы рдағы ңазаң әдебиеті дам уы ны ң н е гіз гі қоры - ты нды лары . О ны ң к е й ін г і әдеби үр д іс ү ш ін м аңы зы .

Қ а з а қ ха л ң ы н ы ң э ко н о м и ка л ь щ , са я си -ә л е ум е ттік ө м ір ін д е гі б ір ін ш і орыс б ур ж уази ялы қ-д ем ократиялы ң төңкерісіне, б ір ін ш і д ү н и е ж ү зіл ік соғы сңажәне 1916 ж ы л - ғы үлт-азатты қ кө теріл іске байланысты туы ндаган өзгеріс- ке байланысты X X ғасы рды ң басындағы әдеби бағы ттарға сипаттама. С.Торайғыров (1893-1920). Ө м ір і мен ш ы ға р м а ш ы - л ы ғы . О ны ң л и ри касы н ы ң ә ле ум еттік м ә н і, ж а ғы м п а з- дың пен м енм енд ікке к е л іс п е у ш іл ігі, опасы зды ңты , на- данды ңты , м асаттануш ы л ы ң ты ә ж уа л а уы . Х а л ң ы н ы ң тағды ры ү ш ін аш ы н уы , ту ға н ж ерге, О танға, тіл ге деген махаббаты. А ң ы н н ы ң махаббат ли ри кал ар ы . "Қ а м а р с ү л у " рома- н ы н ы ң м азм үны на ш олу. Қ а за ң әдебиетіндегі әйелдер бейнесі. "А дасңан ө м ір ” ф илософ иялың поэмасы . Ө м ір м ә н і мәселелері. С .Көбеев (1 8 78 -1 9 56 ). П едагог ж а зу ш ы н ы ң ңы сңаш а өм ірб аяны . Д .У ш и н с ки й д е н , Л .Т олстойдан, И .К р ы л о в - тан ж әне Ы .А л ты н са р и н н е н ш ы ға р м а ш ы лы ң ү н д е с т ігі. "Қ а л ы ң м ал” ром аны - а л ға ш қы ңазаң ром андары ны ң б ір і. Т а қы р ы б ы , с ю ж е ті мен ко м п о зи ц и я сы . , ” Қайта оралған әдебиет" Қ а з а н т ө ң к е р іс і. Қ а з а қ ке ң е с ә д е б и е т ін ің ө м ір ге к е л у і. Қ а за ң кеңес ә д е б и е тін ің н е г із ін қа л а у ш ы л а р : С .С е йф улли н, І.Ж а н с ү г ір о в , Б .М а й л и н , С .М ү қа н о в , М .Ә уезов, т.б . Осы ке зең д е гі ңазаң ә д еб иетінің ж а н р ы мен та ң ы ры п тар ы . Ш.Қүдайбердиев (1858-1931). Ө м ірі және ш ы ғарм аш ы - лы ң ж о л ы , трагедиялы ң тағды ры . "Қ а л ңа м а н-М а м ы р және "Е ң л ік-К е б е к" реалистік поэмалары, олардың таңы- ры бы , көтерген мәселелері, сю ж е ті мен ко м п о зи ц и я сы , образдар ж үй е сі. Л .Толстоймен хат алысуы. А .П у ш к и н н ің "Д у б р о в с ки й "，"Б оран ш ы ғармалары н ңазаң тіл ін е ауда­ руы . Қ ы рд ы ң ж ы рш ы -аңы ндары : А ңан сері, Б ір ж а н сал, ■н X X ғ а с ы р д ы ң б і р і н ш і ж а р т ы с ы н д а ғ ы э д е б и е т

Ж аяу М үса, Балуан Ш ол а қ (ш олу). Серілер мен салдар по- эзиясы ны ң аңы н-ж ы рау поэзиясынан айы рм аш ы лы гы . А .Б айтүрсы нов (1873-1937). Л ингвист-ғалы м , әдебиет- та н уш ы , аудармаш ы, а қы н н ы ң ш ы ғарм аш ы лы ң ж олы . "Қ а за к;” газетінд егі т іл б іл ім і, әдебиет, ағарту мәселелері бойынш а м ақалалары. ” Ж о қта у ” ж и н а ғы . "Қ а за қтар д ы ң бас аңы ны маңаласы. М .Д улатов (1885-1935). А ң ы н , ж а зуш ы , түр ко л о г, ал- ғаш ң ы оңулы ңтар авторы. "Б аңы тсы з Ж ам ал” романы. "О ян, ңазаңі поэтикал ы ң ж и н а ғы . С.Дөнентаев (1894-1933). "Уаң-түйек" өлеңдер жинағы. М .Ж үм абаев (1893-1938). Ө м ірі мен ш ы ғарм аш ы лы ғы , трагедиялы ң тағд ы ры . Ж үм абаев л и р и ка сы . С ауатты - л ы қ қ а , б іл ім ге ш аңы ру ли ри касы нд ағы ф илософ иялық тәсілдер, аңы нны ң Абай дәстүрін байы туы мен дам ы туы . Ж .А йм а уы товты ң "М а ғж а н н ы ң аңы нды ң ш еберлігі тура­ л ы " мақаласы. Ж .А йм ауы тов (1889-1931). Аңы н, Ң азаңстанны ң ал- ға ш ң ы д рам атургтары ны ң б ір і, п е д а го ги ка , пси хо л о ги я ж эн е өнерге байланы сты о қу л ы қта р д ы ң авторы . "А қ б і- л е к ром аны : ңазаң ә й е л ін ің азапты ж олдары . С .Сейф уллин (1 8 94 -1 9 39 ). О ны ң л и р и ка л ы қ ш ы ға р - м алары ны ң сан-ңилы таңы ры птары . С. Сейф уллин өлең- д ер ін д е гі ж а ң а заман лебі мен т ө ң к е р іс т ік о қиғал ард ы ң бейнесі. "Т а р ж о л , та й ға ң к е ш у ” ром аны : та қы р ы б ы , ко м п о зи ц и я сы , идеясы , к е й іп к е р і, ж а н р е р е кш е л ігі. Б .М а й л и н (1 8 94 -1 9 39 ). Ѳ м ір і мен ш ы ға р м а ш ы л ы ғы . П о эзи я сы . Ж а ң а ө м ір ң үр ы л ыс ш ы сы , кү р е с ке р ауы л ке д е й ін ің ж и ы н т ы қ бейнесі М ы рңы м бай турал ы елец- дер ц и кл ы . Б .М а й л и н - ш а гы н ә ң гім е ш ебері. Ж а зуш ы ә ң гім е л е р ін д е гі үж ы м д а сты р у таңы ры бы , ю м ор. І.Ж а н с ү гір о в (1894-1937). А ң ы н н ы ң трагедиялың таг- дыры. Л ирикасы нд ағы туға н өлке сұл ул ы ғы . А қы н н ы ң Ресейге деген ш ы найы сүй іс п е н ш іл ігі. О ның шығармала- рындағы халыңтар досты ғы таңырыбы. "Д ала" поэмасы: ойы, таңырыбы, идеясы, ком позициясы , кө р ке м д ік ерек- ш еліктері; поэмадағы Отан тарихы . "Қ а й та оралган ң а зақ әдебиетіне жаңаш а көзқарас. 13

Ү л ы Отан соғы сы ж ы л д а р ы н д а ғы эдебиет Б үл ж ы лдардағы әдебиеттің н е гіз г і м азм үны - Отан бостанды ғы мен тә у е л с ізд ігі ж олы нд ағы халы ңты ң ңайт- пас е р л ігі. Ж ам бы лды ң әскери өлеңдері. Қ азаңстанды ң- тарды ң м айдандағы ж әне ты лдағы е р л ігі туралы роман- дар (F .М үсір е п овты ң "Қ а за ң солд аты "). П розадағы та­ р и х и таңы ры птар. М .Ә уезо втің "А б а й ж о л ы " (I б ө л ім і). Кеңес ә скер і туралы пьесалар. М .Ә уезов пен Ә .Ә біш евтің "Н ам ы с гвар д и я сы ". Ж .Ж аб аев (1846-1945). А ң ы н н ы ң дара түлгасы . Ш ы - ғарм алары ны ң таңы ры птары : соғы с тақы ры б ы , өнер та- ңы ры бы . Соғы стан к е й ін г і дәуір әдебиеті Ү л тты ң е ре кш е л іктер мен ке ң е с т ік реализм ә дістері. Қ а з а қ әдебиеті мен ту ы с қа н халы ң тар әде б ие тте рінің ш ы ғарм аш ы лы ң байланы сы ны ң н ы ғаю ы . Қ а за ң әдебие- т і ә ле м д ік аренада. : Ғ. Мүсі репов (1902-1985). Ө мірбаяны туралы мәлімет- ； тер. "Қ а з а қ солдаты" романы (ш олу), "О янған өлке" рома- ны , "Қ о зы Көрпеш -Б аян с ү л у ", "А ң а н сері - А қт о ң т ы ", I "А м а нге л д і" драмалары. М .Ә уезов (1 8 97-1961). Ө м ір і мен ш ы р а р м а ш ы л ы ғы ". ■ "Қ а р а ш -қ а р а ш о ң и р а сы " п о в е с і. М а з м ү н ы н а ш о л у . Әуезоб — ә ң гім е ш ебері. "А б а й ж о л ы " ром аны . Роман- н ы ң ид еялы қ та қы р ы п ты ң н е гіз і. Бас к е й іп к е р і А бай — ойш ы л а ң ы н. Қ ұн а н б а й м ен о ны ң с е р ік т е р ін ің бейне- лері. Р ом андағы әйелдер бейнесі. С .М үқа н ов (1 9 00 -1 9 73 ). Ө м ір і мен ш ы ғарм аш ы лы ғы . Ә ңгім елер таңы ры птары на ш о л у. Ж а зу ш ы н ы ң басты ш ы ғарм асы "Ө м ір м ектеб і” . Трилогиядары X X ғасы рды ң қа зақ ш ы ға р м а ш ы л ы қ ө м ір і. Ш ы ға р м а ке й іп ке р л е р і — ж а зуш ы л а р , та р и хи қайраткерлер.

Қ а з і р г і қ а з а қ ә д е б и е т і Қ а за ң ж а зу ш ы л а р ы (Ә .Ә л ім ж а н о в , І.Е с е н б е р л и н , Ә .К е кіл б а е в , Б .М о м ы ш ү л ы , М .М а ға у и н , Ш .М ү р та за , Ә .Н үрпейісов, Д . Д о сж а н , С .М үратбеков ж әне т .6. ) • Олар­ дьщ ш ы ғарм алары нд ағы н е гіз г і та қы р ы п та р мен ө зе кті м әсел ел ер. А ң ы н д а р : О .С ү л е й м е н о в , М .М а ң а т а е в . Қ .М ы р за -Ә л і, Ж .М олдағалиев, Ф .О ңғарсы нова, М .Ш а - ханов ж эн е поэзия таңы ры бы на ж а л п ы ш олу. А .С үлейм еновтің, М үрат Ә уезовтің ж әне М .Базарба- евтың эдеби сы н ш ы ғарм алары . "Зам анды байланы сты ­ руш ы ө з е кт ің " қа л п ы н а к е л т ір іл у і. Қ а заң прозасы мен поэзиясы ны ң ө зін -ө зі а йқы нд ап, дам уы на сы нш ы лар- ды ң қо с қа н үлесі. З ам анны ң э ко л о ги я л ы ң ж ә н е ө н е ге л ік м әселелері: Ә .Н ү р п е й іс о в "П а р ы з " Р.Сейсенбаев "Т о р ы ғу немесе аруақтар ңұм ке зіп ж ү р " Ң а за қста н х а л ы қ т а р ы әдебиеті (Ш о л у ) Н ем іс әдебиеті: Г.Бельгер "А лы е сапар алдында" . Ү лы Отан сорысы ж ы лдары ндағы нем іс баласы, оны ң ң азақ ауы лы ндағы ө м ір і. Адамдардын, интернационалды қ туы с- қа н д ы ғы . Орыс әдеб иеті: Д .С н е ги н " А л ы с т ы р ы б и ік т ік т е " — М әскеу ңаласы н ңорғау ке з ін д е гі Панф илов д ивизиясы - ны ң ңазақстанды ң ж а у ы н ге р л е р ін ің е р л ігі туралы . И .Щ е го л и х и н "Қ а р л ы боран". Т ы ң игеру туралы ро­ ман. М орис С им а ш ко н ы ң "Қ а ж ы Х а й я м ", "Ф р а ги д ің ар- б а уы ", т.б . ш ы ғарм алары . Қ о р ы т ы н д ы Қ а за ң ж ә н е қа за қс та н д ы қ әдебиеттің д ү н и е ж ү з іл ік әдеби үд ер істе гі рөлі. Ү сы ны лы п оты рған "Қ а з а қ әдебиеті 15

та р и хы " багдарламасы "О рыс т іл ін д е гі ңазаң әдебиеті” м ам анды ғы бойы нш а б іл ім алаты н к ү н д із г і о қу студент- теріне арнап ң үрасты ры лған. К е й б ір өзгерістер мен ңы с- ңартулар е н гіз у арқы лы сы рттай о қу бөлім дері ү ш ін де пайдалануға болады. Б үл бағдарлама ку р с бойы нш а бүры н болған т и п т ік бағдарламаға сү й е н іп , м е м л е ке ттік идеологияға сәйкес дәстүрлі баяндаусыз ңазаң әдебиетін ұ ғы н у ға , талпы ны с ж асалды . Кеңес ж ү й е с і ке зін д е , ш ы ғарм аларды ң та ри­ х и ко н т е кс ін е , әдебиет ж үй е сін д е барлың багдарлама­ лар мен ң а зақ әдебиеті та ри хы бойы нш а оңу ңүралдары - на аттары ресми түрде енгендер ж эн е "ти ы м салы нған- дар" да, соңры ж ы лд ары , я ғн и 1985-1990 ж ы лдары а қта- л ы п , эдеби ортада есім дері ж а ң ғы р ға н д а р да е н іп оты р. С онды қтан, ж а л п ы адам ды қ тәж ірибеде ң а зақ әдебиетін ңазаң ха л ң ы н ы ң к ө п ға сы р л ы ң м ә д е н и е тін ің бейнесі ретінде көрсетуге үм ты лы с ж асап оты рм ы з.

Қ а з а қ әдебиеті т а р и х ы (т е о р и я л ы қ курс) / Х Ѵ -Х Ѵ Ш ғш ш рщ щ ың едебаші K ip ic n e "Ң а з а қ әдебиеті т а р и х ы " п ә н і Б із д ің халқы м ы з... дэл олар т у р а л ы ойлагандай ж а б ай ы да дөрекі де емес, біздің халц ы м ы зд ы ң бай әрі п о э т и к а л ы ц щ н д ы л ы гы н ж ойм аеан т а м а ш а әде б и е ті бар. Ш .Уэлиханов Эдебиет тарихы әдебиеттің дам уы н, стиль дер мен ағы м- дардың, тәсілдердің ауы суы н, әдебиеттердің ѳзара бай­ ланы сы мен басқа да эдеби бү$^ьі- н ғы ш ырармаларды зерттеп, талдау ж асайды ж э н е ш ы ларды ң кө р ке м ш ы ғарм алары на баға береді. i卜 ... Н* ' , . ■へ''' - i 2-44 ù 6 9 9 J ) у і и '丄:一 匕::::

"Қ азаң әдебиеті тари хы н" оңытудың маңсаты - Қазаң- стандағы әдеби үдерістерді тү с ін д ір у , оңы ту т іл і мемле- к е т т ік емес мектептер ү ш ін б іл ік т і қазаң әдебиеті м үғалім - дерін дайындау. "Қ а за ң әдебиеті та р и х ы " боиы нш а бағдарлама ңазаң авторлары ш ы ғарм алары ны ң тә р б и е л ік әлеуетін (потен­ ц иа лы н ) пайдалануды , олардың ш ы ғарм алары н ә лем дік ж э н е оры с әдебиетім ен а ж ы рам ас б ір л ік т е ңарауды кө зд е й д і. Қ а за ң әдебиеті ш ы ғарм алары н зерделеген ке з ­ де о ны ң н е гізін д е адамды р у х а н и байы туды ң ж а т қа - н ы н ескерген ж ө н . 'Б із д ің наеыз ц л т ы м ы з 一 а д а м ", 一 деген болаты н а ғы л ш ы н ж а зуш ы сы Герберт У эльс. Барлың әдебиеттер с и я қты ңазаң әдебиетін де Адамта- н у " ретінде ңарау керек: Адам дегенім із к ім , оны ң ө м ір ін ің м әні неде, оның үл тты қ сипаты дәстүр, салт, түрмы с арңы- лы ңалай көрінеді? "Қ а за ң әдебиеті та ри хы ш артты түрде м ы надай та- рауларға бөлінед і: 1. К өне т ү р к і м иф тері мен аңы здары 2. Қ а за ң халы ң ауы з әдебиеті — ф ольклор 3. Көне т ү р к і жазба ескерткіш тері ж эне Х Ѵ -Х Ѵ ІІІ ғасыр- дағы қа за қ әдебиеті, көне т ү р к і мифтері мен аңыздары 4. X IX ғасыр әдебиеті 5. X X ғасыр әдебиеті: а) X X ғасы рды ң I -ж арты сы ндағы қазаң әдебиеті тари­ хы . ә) Ү лы Отан соғы сы ж ы лдары ндағы ңазаң әдебиеті та­ р ихы және ңазаң әдебиетінің қ а з ір гі дамуына ш олу. М е кте п бағдарламасы бойы нш а кө р ке м ш ы ға р м а ны о ң у, м ә тін д і б іл уге негізделеді. А л ға н б іл ім д і пы сы ң та у р е т т іл ігі: 1) С ізд ің алғаш ң ы ә се р ің із; 2) М ә т ін д і ңалаи т ү с ін д ің із ; 3) Қ о р ы ты н д ы ш ы ғарайьщ ; 4) Сыныптан тыс оқу. Б ә р ін е н б ұр ы н о қу ш ы л а р д ы ң кө р ке м ш ы ға р м а н ы қа л а й т ү с ін ге н д ігі: а) м ә тін бойы нш а т ү с ін іг ін айтудан; ә) мәнерлеп о ң уы нан;

б) инсценировкалаудан ж эн е басңада өз бетінш е ш ы - ғарм аш ы лы ң ж үм ы ста р түрлерінен кө р ін е д і. Сөзбен ж үм ы с: ш ы ғармадағы сөз м ағы налары н т ү с ін у - ден өз ойы н ңүрасты ры п, п ік ір айта б іл уге д ейін. Ө зін-ө зі тексеруге а рнал ган тапсы рм алар: 1 . "Қазаң әдебиеті тарихы" курсы нені оңытады? 2. "Қ азақ әдебиеті тарихы" курсын оқы ту мақсаты неде? 3. "Қазаң әдебиеті тарихы" бағдарламасы нені көздеиді? 4. Қазақ әдебиеті шығармаларын оқу кезіндегі әлеуметтік- мөдени үдеріс не гізі неде? 5. Сөйлемді толтырып жаз: "Б ізд ің халңымыздың өдебиеті бар" (Ш .Уэлиханов). Қ а з а қ этно сы н ы ң паида болуы Ш ә кә р ім Қүдайбердиев ө з ін ің "Т ү р к і, ң ы р ғы з, қазаң һәм хандар ш е ж ір е с і" деп аталаты н гы л ы м и еңбегінде қазаң ха л ң ы н ы ң ң а л ы п та суы н ы ң этн и ка л ы ң та р и хы н қа за қ тарихнам асы ны ң әдебиеттерінде беруге талпы ны с ж асады . А втор бұл еңбегінде кө ш п е л і халы ңтарды ң та­ рихы н т ү р кі-м о н ғо л ш е ж ір е с і арңы лы зерттейді. Т ү р к і тайпалары да арабтар немесе парсы лар си яң ты біртүтас халы ң болды, ә р те кті тайпалар б ір іг іп , тайпа- льщ одақ ң үр ы п , кө р ш іл е с елдерге ж а у ге р ш іл ік ж о ры ң - гарға аттанды , олар не ж е ң іп ж а ул а р ы н өздеріне ңосы п алды немесе ж е ң іл іп соларға ңосы лы п к е т т і，сө й тіп ру мен р у, тайпа мен тайпа араласып әр т ү р л і атала баста- д ы. " • Қ азаңтар өз бастауы н Н ү х пайғам барды ң үл ы Яфет- тен, Т ү к ю (ң ы тайш а) т ү р к і халы ңтары нан алады. Т ү р к і сөзі "д у л ы ға " деген үғы м д ы береді. Бүдан соң т ү р к і ха- лы ңтары Х у н немесе Ғ ү н деп аталды. Б үл х а л ы қты (этн и ка л ы ң топтар, сондай-аң, рулар, тайпалар) ң ы р ғы з, қа ң л ы , ң ы п ш а қ, а р ғы н , найм ан, к е ­ рей, дулат, ү й с ін си яң ты тайпалар, я ғн и б із д ің тіке л е й ата-бабаларымыз құр ад ы . 19

К е й ін н е н Ш ы ң ғы с хан ж а ул а п алған ж е рл е рін төрт баласы на б ө л іп берді. Б а р лы ң татарлар Ш ы ң ғы с т ы ң ү л ке н үл ы Ж о ш ы мен оны ң ін іс і Ш а ға та й ға т и іп , Ж о ш ы үл ы сы , Ш а ға та й үлы сы деп аталды. Сонан соң Ж о ш ы - н ы ң ү р п а ғы Ө збек хан ислам ды қаб ы л д а ға н н ан к е й ін о н ы ң ү л ы с ы н д а ғы л а р ж ә н е б із д ің а та-б аб алары м ы з өзбектер деп аталды , ал Әз Ж ә н іб е к пен Керей султан- дар X V ғасы рда б ө л ін іп ш ы ғы п , дербес м ем лекет ңүрды . М ін е , ңазаң ха н д ы ғы осы лай та р и хи аренаға ш ы қт ы . Ол кезде "к а з а к " атауы м ен те к ңазаңты ң ү ш ж ү з і ғана ата­ л ы п ң о й ға н ж о ң , басңа да тайпалар аталды . О ларды ң к ө п ш іл іг і оты ры ңш ы болы п, әр өлкеге түраңтады да б ір і но ға й, е к ін ш іс і б а ш қү р т, енді б ір і өзбек ж э н е сарт бо­ л ы п аталды. А ң ы р соңы нда "к а з а к " атауы те к бізде ғана ңалды . Сонау А дам ата пайғам бардан басталып б ү г ін г і к ү н ге д е й ін гі хр о н о л о ги я л ы қ саты лы ш е ж ір е ж о ң . Т іп т і Әз Ж ә н іб е кте н қ а з ір г і к ү н ге д е й ін гі ата-бабаларымыз турал ы м әл ім е ттер д ің ө зі кейде ш ы на й ы , кейде е рте гі сипаттас. Қ а з ір г і ” қ а з а қ ” сө зі к е и ін г і ж а зы л уы . Орыс ғалы м ы В.В.Радловтың "Сібірден атты еңбегінің ескертуінде: Рад­ лов қыргыздар den негізінен цазацтарды а й т ы п оты р , алай­ да олардыц дцрыс өз а т а у ы к а з а к ” , - делінген. Қ азаңтарды ң м үндай теріс аталуы тө ң ке р іске д е й ін гі әдебиетте ке ң ін е н етек алды. Оларды ка з а к-қы р ғы з , ңы р- ғы з-ң а й са қ, қы р ғы з-ка за к деп атады, ол ңазаң х а л қы н ы ң (ка за к) X V ғасы рдан бері өз атауы болмағанды ңтан емес, ол атау т іп т і X V I- X V II ғасы рл ард ы ң өзінд е болғаны н А .Л е в ш и н X IX ғасы рды ң басында ө з ін ің " Қ ы р ғы з-ка за к халңы ны ң атауы туралы " атты мақаласында айтңан бола­ ты н. '' Қ ы р гы з-қа й са ц та р д ы б ө те н а т п е н а й т ы п ж ур, бцл а т п е н олардыц өзі де, ресейліктерден басқа көрш ілері де а т а м а й д ы , — деп ж азады . "Қ ы р гы з дегенім із - т і п т і б ө те н х а л ы қ т ы ң а т ы . К а з а к а т а у ы цыргыз-цайсац ор- дасына өздері пайда болеаннан т и е с іл і, олар өздерін со­ лай а та й д ы . Х а л ы ц т ы ц өз а т а у ы н өзге р ту ресми щ ж а т - т а р д а Сібірдіц көрш ілес аудандарындагы орыс к а з а к т а - ры м ен ш а т а с т ы р м а у г а т ы р ы с у н э т и ж е с ін д е ж а сал ган дейді з е р т т е у ш іл е р . (Р адловВ .В . С ібірден. - 579-580 б).

X X ғасы рды ң 20-30 ж ы лдары ңазаңты ң б е л гіл і та ри х зе р тте уш ісі М ухам ед ж ан Т ы ны ш паев ө з ін ің "Ү л ы апат- т а р " ("А ң т а б а н -ш ү б ы р ы н д ы ") е ң б е гін д е : ''Б у д а го в сөздігі бойынш а ''к а з а к ' — ш а г а т а й т іл ін д е г і сөз, оныц м а гы н а с ы : қ а р а қ ш ы , қа ң гы б а с , е р к ін , — дейді. А.Лев- ш и н н ің сөзіне сцйенсек, ц а за ц ы л ы ц — ц а ц г ы б а с т ы ц , қа ң гы р у ж э н е к а з а к — цаңгы бас деген ц гы м га саяды. К а з а к сө зін ің басца да м агы на сы бар. Сонымен қ а т а р ш а г а т а й т іл ін д е р азб о йн ик - царацш ы , басмаш ы ; бро­ дяга —цацеыеап, цаңгы бас; вольный — бос, е р кін болып аударылады, ш а г а т а й т іл ін д е царацш ы деген сѳзді еш- у а қ ы т т а да к а з а к деп а й тп а й д ы .Қ ы р е ы зд а р царацш ы, қаңеыбас, е р кін боле ан д ы ц та н к а з а к деп а та л м а е а н , бцл жерде т ц с ін ік берушілер ц а т е л е с іп о т ы р . " К а з а к " с ө зін ің м аеы насы н іздеу де орыс, араб, француз сѳздері- н іц м а гы н а л а р ы н іздеген с и я қ т ы н э т и ж е бермейді. К а з а к т ы Ә білхайы р өзбегінен ш ы қ т ы den дэлелдеу de кө ш п е л і х а л ы қ т а р д ы ж а п п а й цоныс аудару удерісі м ен А л т ы н Орда т а р и х ы н дцрыс білмеуден т у ы н д а г а н ада- суш ы лы қ. Ж э н іб е к пен Керейге ергенрулар т о б ы аяц ас­ т ы н а н 1456 ж ы л ы ш ы га ке л ге н ж о ц , ец болмаеанда бірнеше ондаган ж ы л бцрын пайда болды; егер т а р и х т а ол т у р а л ы а й т ы л м а с а - у а қ ы т ы н д а оны е ш к ім н ің ж а з- баганы. С ө й т іп , қ а з а қ э т н о с ы н ы ң пайда болуы т у р а л ы мәселенің бірнеше б олж ам ы бар. Б ір а қ қ а з а қ э т н о с ы - ны ң X V гасы рдан бцрын пайда болганы а н ы қ " , - деп ж а зд ы . Ө зін -ө зі тексеруге а р н а л ға н тапсы рм алар: 1. Қазаң халңы ңалыптасуының этникалың тарихын ал- ғаш жасады? 2. Қазаңтар ғасырда өз алдына бөлініп шыңты? 3. "Т ү р к і" сөзі ңандай береді. 4. Т ү р кі халқы ны ң басңаша атауларын атаңыз? 5. В.В.Радловтың қай еңбегінде "ң а за қ" сө зін ің ж азы ­ луы "ка за к" халқы атауының түр і ретінде түсіндіріледі? 21

Т а р а у ғ а а р н а л ғ а н т е с т т а п с ы р м а л а р ы 1 ."Т ү р кі, қы рғы з, қазақ һәм хандар ш ежіресі" еңбегінің ав­ торы: а) М . Жүмабаев; ә) А .Қүнанбаев; б) С.Сейфуллин; в) Ш .Қүдайбердиев. 2. Қазак, халңы ңалыптасуының этникалы ң тарихы н ж а ­ саган кім ? а) М .Ж үмабаев; ә) А .Қүнанбаев; б) С.Сейфуллин; ' в) Ш .Қүдайбердиев. 3. Қазаңтар өз бастауын ңай халыңтан алды? а) шағатайтар дан ; ә) өзбектерден; б) печенегтер; в) түріктер. 4. Т ү р к і сөзі не мағына береді? а )б а с ки ім ; ә)ңоғам ; б) б ір ігу ; в) б ір л ік. 5. Т үркіхалң ы ны ң ң ы сң аш аатауы натаңы з. а) ұйғы р; ә) половецтер; б) хун немесе ғү н ; в) ңазаң. 6. В.В .Радловтың ңай еңбегінде ” қа за қ” сөзінің жазы луы "ка за к халңы атауының түр і ретінде түсіндіріледі? а) .Орда тарихы ; ә) 'Қ а за нн а н”； б )” Ү л ы ж ү т”； в) "С ібірден".

7. " Қ ы р ғы з- қайсақ " туралы A . Л евш инны ң қа й мақала- сында жазылады? а) "Қы рты здар туралы "; ө) "Қ ы р ғы з тайпалары туралы "; ' ' б) "Қазаң атауы ж ө н ін д е "; в) "Қ ы рғы з-қазаң халңының атауы ж өнінде". 8. " Үлы апаттар" еңбегінің авторы? а) В .В . Радлов; ә) М . Тыныш баев; б )Ш . Кудайбердиев’- в М . Левш ин. 9. " Қазақ сөзінің мағынасын іздеу нэтиже б е р м е и д і- деп айтқан кім ? ... а)М . Тыныш баев; ә) А . Л евш ин; б)В.В. Радлов; в) Ш . Қүдайбердиев. 10. Радловтың айтуы нш а, ңазаң ха л қы н ы ң атауы ң ір ғасырдан бері қолданылады? , £ а) X гасырдан бастап; ә) X II гасырдан бастап; б) X IV ғасырдан бастап; в) X V ғасырдан бастап. 1 1. Қазаң этносының ңай гасырдан бүрын пайда болғаны аның? а) X V ғ .; ә) X г .; б ) Х ІІІғ .; в) X II ғ. Ң ол даны лған әдебиеттер: 1 . Қцдайбердиев Ш . Т ү р к і, ң ы р ғы з, ңазаң һәм х а н ­ дар ш е ж ір е с і. — А л м а ты : Ж а зуш ы , 1990. 2 .А сп а н д и я р о в Б . Қ а за қта р та р и хы бойы нш а ж ү м ы с - тар. H "П р о сто р " ж у р н а л ы , № 11，2002. 3. Уэлиханов Ш . Орда тарихы . - А лм а ты , 1985. - Т .2. 23

X V I I - X V I I I ғасы рл ард ағы қ а з а қ м е м л е ке ттігі м әселелері Қазаң м ем л е ке ттігінің мәселелері X IX - X X ғасыр- лар бойы ғы лы м и эдебиеттерде тікелей немесе жанама түрінде ңойылып келеді. Ол әр тү р л і п ік ір бар: біреу- лері X V II- X V III ғасырларда қазақтарда та п ты қ ж ік т е - лу болды, алайда ” м ем лекеттік б ір л е стіктің бастапңы т ү р і м ем лекеттік нысан болды десе, е кін ш іл е р і тап- тың ж ік т е л у де болган ж о қ , — дейді, ал ү ш ін ш іл е р і — өкім ет болды, бірақ мемлекет болган ж о қ , — дейді. Қоғамның экономикальщ көрсеткіш і оның дамуының маңызды көрсеткіш і болып табылатыны аның. X V II ғасыр- дың 30 жылдарынан 1758 жылдарға дейінгі ңазаң ңоғамы үш ін тек осы ғана басты көрсеткіш болып ңойған жоң, мүндаи айңындаушы фактор жоңғар шапңыншылығына ңарсы күрес болды. Үзақ та ж анкеш ті күрес ел экономи­ касына, іш к і жағдайына, этникалы қ дамуына өз әсерін тигізд і. Қазақ мемлекеттігі X V -X V III ғасырлардағы Қазаң хан- дығы кезінде айқы н сезілді. Қазақтардың мемлекеттік институтының дамуы Есім ханнан Абылай ханға дейінгі үзаң үдерісте өзінің айңын кө р ін ісін тапты.

Бүл әсіресе, X V II ғасы рды ң I I ж арты сы нан X V III ғасыр- ды ң I ж а р т ы с ы н а т ә н . Қ а з а қ х а н д ы ғы н ы ң басы нда Ж ә ң гір , Т әуке, Ә білхайы р, Абы лай хандар түрды . Б ұл ке- зеңдер сы р тқы ш апңы нш ы лы ңпен күреске, аумаңты ң өсу ү р д іс ін е , Қ а зақста н іш ін д е гі көптеген қо ны с аударула- рға, этникалы ң қауы м дасты ңты ң дамуы на, қазаңтарды ң өлеум еттік ж эне саяси ңүры лы сы ны ң өзгерулеріне толы болды. Дегенмен де, қазаң м е м л е ке ттігін ің ерекиіелігі цш ж цздің бірлігінде болды. Қазаң ж үзд е р ін ің іш к і эконом и­ калык; ж эне саяси жағдайлары салыстырмалы түрде түраң- ты болды. М әлім ет көздеріне ңарағанда Қ азаң ханды ғы на 1695 ж ы лдары 32 ңала к ір ге н . О ңираның түстасы Н үр- М үхаммед: Қ а з а қ хандарының б а с т ы қалаларында ерек­ ше сарайлары, қамалдарьі болды: Үлы ж у з Т а ш к е н т т е , ал о р т а ж у з Т у р кіс та н д а орналасты . Олар өз еркіне царай, кѳбіне ж а й л а у да ордамен кѳ ш іп журеді, ал олар ж о қ т а ^йлерінде агайындары тцрады . Хандар ж агдайы ѳзгерді, хан ѳ кім е т і сы р тқы ж ауларға қарсы күр е сті үйы м дасты руш ы болды. Хандар маңызды ш еш імдер ңабылдап рубасылармен, батырлармен, билер- мен б ір ігіп кеңес қүр д ы . Ж ә ң гір , Ә білхайы р хандар осын­ дай қы зм еттер атңарды. Хандар заң ш ы гару саласында да белсенділік таны тты . М үны ң дәлелі — Тәуке ханны ң "Ж е ті ж а р ғы с ы ". Сүлтандар ыңпалы күш е йд і. Қазаң ңауымдары арасын­ дагы саяси ы ңпал ү ш ін билер мен сүлтандар күресі күш е ю і. Билер ерте кезден-аң ж е р гіл ік т і рулардан аңсаңалдарды рухани үстаз ретінде сайлады. Б іраң X V II-X V III гасырлар- дағы ж оңғар ш алқьш ш ы лы ғы на ңарсы күрес пен саяси бол­ мыс б іл ім мен өм ір тәж ірибесін ңаж ет етті. Б үған дәлел - Төле, Қазы бек және Әйтеке билер ңы зм еті. Батырлар рөлі артты . Ерте кезеңдегі қазаңтарды ң ауы з­ ш а тари хи дәстүрінде баты рлы қ ңасиеттер қа з а қ ханда­ ры мен сүлтандары на те л ін д і. Ж о ң ғар ш а п ң ы н ш ы л ы ғы кезінде бұл үғы м өзгерді. Ш апы ра ш ты Н ауры збай, Қ а н - ж ы ға л ы Б өгенбай, ал к е й ін ір е к Қ а р а ке р е й Қабанбай, Тама, Есет, Ш аң ш аң Ж ә н іб е к, т.б. батырлар болды. 25