著者(英)Lkhagvasuren Ichinkhorloo, Yuki Konagayajournal orpublication titleSenri Ethnological Reportsvolume72page range1-418year2007-08-28URLhttp://doi.org/10.15021/00001396 ХХ зууны Монголчууд /2/ : Социалист　Монголын улс т?рийн амьдрал

ХХ зууны Монголчууд /2/ : С оциалист Монголын улс т?

рийн амьдрал

著者(英) Lkhagvasuren Ichinkhorloo, Yuki Konagaya journal or

publication title

Senri Ethnological Reports

volume 72

page range 1‑418

year 2007‑08‑28

URL http://doi.org/10.15021/00001396

Ïóíñàëìààãèéí Î÷èðáàò

1 Ìèíèé òºðñºí ãàçàð.

2 Óëààíáààòàð õîòîä.

3 ŅÕýýðèéí ãàëóó íèñýí ¿ë õ¿ðýõ ãàçðààñ ...ņ

4 Åðºíõèé èíæåíåðýýñ òºðèéí ñàéä õ¿ðòýë íýã ë àëõàì áèé.

5 Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàð õºë äýýðýý áîñîâ.

6 1984 îíû 8-ð ñàðä áîëñîí ¿éë ÿâäàë.

7 Æ. Áàòìºíõ ãóàé.

8 Þ. Öýäýíáàë ãóàé.

9 Ìîíãîëûí àðä÷èëàë, øèíý÷ëýë.

10 Ìîíãîë óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéã ñîíãîëîî.

11 Àâãàé.

12 Þ. Öýäýíáàëûí Ņòîéðîí õ¿ðýýëýã÷èäņ.

1 Ìèíèé òºðñºí ãàçàð.

Êîíàãàÿ Þ¿êè (öààøèä ÊÞ): Ìîíãîë óëñûí àíõíû Åðºíõèéëºã÷ àñàí Ïóíñàëìààãèéí Î÷èðáàò òàíòàé óóëçàæ áàéãààäàà áèä íàð ìàø èõ áàÿðòàé áàéíà. Ýíý óäààãèéíõàà ÿðèëöëàãûã òàíû áàãà íàñíû äóðñàìæààñ ýõýëáýë ÿìàð âý? Òà õýçýý, õààíà òºðñºí, ººðèéí ààâ, ýýæ, àõ, ýã÷, ä¿¿ íàðûíõàà òóõàé áèäýíä ÿðüæ ºãíº ¿¿?

Ïóíñàëìààãèéí Î÷èðáàò (öààøèä ÏÎ): Áè 1942 îíä Çàâõàí àéìãèéí Ò¿äýâòýé ñóìûí íóòàãò Áóíõàíò ãýäýã ãàçàð òºðñºí. Òýð ãàçàðò 13-ð çóóíû

¿åèéí Ìîíãîë÷óóäûí äýýäñèéã îðøóóëñàí 7-8 áóíõàí áàéäàã ó÷ðààñ Áóíõàíò ãýæ íýðëýñýí áàéõ.

Ìèíèé ýöýã Ãîíñûí Ãýíäýíæàâ ãýäýã õ¿í áàéâ. Òýð Ãàëóóòàéí õ¿ðýýíèé òîì ëàì áàéñàí þì. Çóðõàéí óõààíààð ìýðãýæñýí ãýäýã þìóó äàà.

Òýãýýä õàð õ¿í áîëîîä ìàíàé ýýæòýé ãýðëýæýý.

Ìèíèé ýýæèéã Öîãòûí Ïóíñàëìàà ãýäýã. Ìàíàé ýýæ àéëûí 13 õ¿¿õäèéí õàìãèéí òîì íü þì. Áè ýýæ, ààâûíõàà òîì õ¿¿ íü þì. Íàìàéã 5 íàñòàé áàéõàä ìàíàé ýöýã íàñ áàðñàí þì. Ýöãèéã íàñ áàðñíààñ õîéø 3 æèë ýýæ áèä íàð íóòàãòàà àìüäàð÷ áàéãààä, äàðàà íü Óëààíáààòàðò í¿¿æ èðñýí þì. Ýýæ ìèíèé ä¿¿ã àéëä ºðã¿¿ëýýä, ãàíö íàìàéã àâààä Óëààíáààòàðò èðæ áàéëàà. Ìèíèé ä¿¿ã ààâûí ä¿¿ä ºðã¿¿ëñýí þì. Òýð áàñ Ãàëóóòàéí õ¿ðýýíèé òîì ëàì áàéâ. Ëàì õ¿íä õ¿¿õýä áàéõã¿é ø¿¿ äýý.

Ìèíèé áàãà ä¿¿ ìàíàé ààâûã íàñ áàðàõ ¿åä íýã îéíä õ¿ðýýã¿é øàõóó áàéæ.

Õî¸ð áàãà õ¿¿õäèéã õîë ãàçàð àâ÷ ÿâàõ íü ýýæèä õýö¿¿ áàéñàí áàéõ. Áèä íàð ò¿¿íýýñ õîéø óóëçààã¿é. Ìàíàé ààâ íàñ áàðàõäàà ŅÕ¿¿ãýý íîìòîé õ¿í áîëãîîðîé!ņ ãýæ çàõèñàí ãýäýã. Òýð ¿åä íîìòîé áîëîõ ãàçàð áîë ãàíöõàí Áîãäûí õ¿ðýý áàéëàà ø¿¿ äýý. Óëààíáààòàð õîòûã äýýð ¿åä èíãýæ íýðëýæ

ХХ зууны Монгол÷ууд /2/ — Социалист Монголын улс тºрийн амьдрал Senri Ethnological Reports 72: 387–416 (2007)

áàéñàí þì.

Ê Þ: Òà íàð Áîãäûí õ¿ðýýíä ÿàæ í¿¿æ èðñýí áý? Õîë ãàçàð í¿¿õ áîë òèéì àìàðõàí áèø ø¿¿ äýý?

Ï Î: ßàõàâ äýý, òýð ¿åä ÷èíü òýìýýí æèíãýýð ë í¿¿æ èðíý ø¿¿ äýý. Áîãäûí õ¿ðýý îðîõ ãýæ ìàíàé íóòãèéí 2 àéë áèäýíòýé õàìò í¿¿ñýí þì. Ìàíàéõ õýäýí ìàë, ãýð, ýä þìñàà çàðààä, à÷èëãûí íýã òýìýýòýé, óíàëãûí íýã ìîðüòîé, çàìäàà õ¿íñ áîëãîõ, Óëààíáààòàðò èðýýä çàðààä ìºí㺠áîëãîæ, àìüäðàë çàëãóóëàõ çîðèëãîòîé õýäýí õîíü òóóãààä íóòãààñàà ãàðñàí þì.

Íàìàéã àðàãò õèéãýýä òýìýýíä òýãíý÷èõíý ø¿¿ äýý.

Ê Þ: Òà àðàã äîòîð ñóóæ èðñýí þì óó?

Ï Î: Òýãýëã¿é ÿàõàâ. Àðàã äîòîð ñóóæ èðñýí þì. Áè òýð ¿åä íàéìàí íàñòàé ë áàéëàà. Áèä íàð íààäàì ºíãºðººãººä 7-ð ñàðûí äóíäóóð íóòãààñàà ãàðààä, 9-ð ñàðûí ýõýýð Óëààíáààòàðò èðæ áàéëàà. Çàìäàà ñàð ãàðóé ÿâñàí áàéãàà þì. Ìàíàé ýýæèéí õàìãèéí áàãà ä¿¿ ò¿ð¿¿ëýýä Óëààíáààòàðò èðñýí áàéâ. Ýýæ ìààíü òýð ä¿¿ãýý áàðààäàæ ÿâàà þì áàéæ ë äýý. Òýð ¿åä áè áàãà áàéñàí áîëîõîîð þó ÷ ìýäýõã¿é ë áàéëàà. Ãýõäýý ìýäýõã¿é áèø ýý, áàñ íàðèéí þì áîäîæ áàéñàí øèã áàéãàà þì.

Çàâõàí àéìãààñ Óëààíáààòàð õ¿ðýõýä, Õàíãàéí íóðóóíààñ ýõ àâñàí, øèð¿¿í óðñãàëòàé, óñ èõòýé, îëîí ãîëûã ãàòëàäàã þì. Àðõàíãàé àéìàãò

×óëóóòûí ãîë ãýäýã øèð¿¿í óðñãàëòàé, èõ àëäàðòàé ãîë áèé. Áèä íàð òýð ãîëûã ãàòëàæ áàéñàí áàéäàë îäîî áîëòîë ñàíààíààñ ãàðäàãã¿é þì. Òýìýý áîë óñàíä èõ ìóó àìüòàí þì ø¿¿ äýý. Ãîëûí ýðãýýñ õîëäîîä, ÿã äóíä íü õ¿ð÷ èðýõýä, óñíû øóóãèàí óëàì èõ áîëîîä ë, òýìýý õºâ÷èõ ãýýä áàéãàà þì øèã íàäàä ñàíàãäààä áàéæ áèëýý. Ýýæ ìîðü óíààä ãîëîîð ãàðñàí þì.

Áè ŅÝýæ ìîðèíîîñîî óíà÷èõ âèé!ņ ãýæ àéãààä, òýìýýíä à÷ñàí àðàã äýýðýý áîñîæ çîãñîîä, ãîë ãàòàëæ ÿâàà ýýæèéíõýý õîéíîîñ õàðæ áàéâ. Õàðèí ýýæ ŅÕ¿¿ ìèíü, àðàã äýýðýýñýý óíà÷èõ âèé!ņ ãýæ óñ ãàòàëæ ÿâàà ìîðèí äýýðýý ýðãýí, ýðãýí õàðñààð ÿâæ áàéëàà. Ýýæ, õ¿¿ õî¸ð èíãýæ áèå áèåíäýý ñàíàà çîâæ, îëîí ãîëûã ãàòëàæ áèëýý. Áè áàãà áàéñàí áîëîâ÷ ÿìàð÷ ë áàéñàí ýýæèéíõýý òºëºº ñàíàà òàâèõ òýíõýýòýé ë áàéñàí áàéãàà þì. Òýãæ ÿâñààð áèä íàð Óëààíáààòàðò èðæ áàéëàà.

Ìàíàé ýýæ 33-òàé, çàëóóõàí áàéëàà. Òýð ¿åä áè ààâûíõàà äýýëèéã

íºìðººä óíòäàã áàéëàà. Áè ä¿¿äýý ŅÀàâûíõàà äýýëýí äýýð øýýæ áîëîõã¿é

ø¿¿!ņ ãýæ çàõèäàã áàéæ áèëýý. Ìàíàé ýýæ õýäýí æèëèéí äàðàà äàõèí

õ¿íòýé ñóóãààä, áè 5 ä¿¿òýé áîëñîí õ¿í. Íýã ä¿¿ Äîíäîâñàìáóó íóòàãòàà

ìàëàà ìàëààä àìüäàð÷ áàéíà. Ìèíèé õàìãèéí õàéðòàé ä¿¿ 13 íàñ õ¿ðýýä,

áàÿí àéëûí ìîðü óóðãàëæ ÿâààä ìîðüíîîñ óíààä íàñ áàðñàí þì Íýã ä¿¿

Óëààíõ¿¿, îäîî Öóñíû òºâèéí çàõèðàëûí àëáà õàøèæ áàéíà. Íýã ä¿¿

Æàðãàë ŅÑêàé Ïëàçàņ òºâèéí ìåíåæåð, áàãà ä¿¿ Î÷èðõóÿã ŅÁîðîî Ãîóëäņ Õÿçãààðëàãäìàë Õàðèóöëàãàòàé Êîìïàíè (ÕÕÊ)-ä ßïîíû ŅÊîìàöóņ ãýäýã ìàøèí áàðüæ áàéíà. Ä¿¿ íàðûí õóâüä èéì áàéíà.

2 Óëààíáààòàð õîòîä.

Ê Þ: Àíõ Óëààíáààòàðò õ¿ð÷ èðýýä ÿìàðøóóõàí áàéâ äàà?

Ï Î: Óëààáààòàðò àíõ èðýõýä õºäººíèé íàä øèã õ¿¿õäýä òººð÷èõ캺ð èõ õ¿íòýé, ìàøèí, òýðýãòýé ãàçàð øèã ñàíàãäàæ áàéëàà ø¿¿ äýý. Ìàíàé õºäºº ãàçàð ìàøèí áàéõã¿é. Áèäíèéã Óëààíáààòàðò èðæ ÿâàõ çàìä ìàøèí äàéðàëäàæ áàéñàí þì. Òýð ìàøèíààñ ìàë ¿ðãýýä, õýö¿¿ þì áîëäîã áàéëàà.

Áèä íàð Óëààíáààòàðò íýãýíò ñóðãóóëü ýõýëñíýýñ õîéø îðæ èðñýí ó÷èð òýð æèë áè ñóðãóóëüä îðîîã¿é, õàðèí äàðàà æèë íü 9 íàñòàé áàéõäàà áàãà ñóðãóóëüä îðæ áàéëàà. Òýð ¿åä çàðèì õ¿¿õýä 15 íàñòàé 1-ð àíãèä îðäîã áàéëàà ø¿¿ äýý.

Ìàíàé ãýð Ņªíäºð õîðøîîņ-íîîñ áàðóóí õîéø îéðõîí áàéâ. Îäîî Ņªíäºð õîðøîîņ-íû áàéðàíä Ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ìóçåé áàéðëàæ áàéíà.

Ò¿¿íèé ç¿¿í õîéä òàëä ë áààõàí àéëûí õàøàà áàéñàí þì. Ò¿¿íèé õîéä òàëä íýã àïòåê, ò¿¿íèé àðä òàëä íàðèéí áîîâíû ãóäàìæ áàéãààä, òýðíèé àð òàëä äàõèàä àéëûí õàøààíóóä áàéñàí áºãººä òýíä ìàíàé ãýð áóóñàí þì.

Òýð ¿åä Ņðàäèîņ ãýäýã äóãóé òàâàã øèã õàð þì áàéâ. Òýð áàéíãà ë ÿìàð íýãýí þì ÿðüæ áàéäàã áàéëàà. Áèä íàð õ¿¿õä¿¿ä àíõ ðàäèî ñîíñîîä, Ņõ¿í íü õààíà áàéíà âý?ņ ãýýä ò¿¿íèé àðààð íü øàãàéæ õàðäàã áàéâ. Áè Óëààíáààòàðò èðýýä òºìñ ãýäýã íîãîîã èäýæ ÷àääàãã¿é áàéëàà. Òºìñ ãýäýã

÷èíü íýã èõ íÿëóóí, øîðîîíû àìòòàé, ìóóõàé ç¿éë áàéëàà ø¿¿ äýý. Óëààí ëóóâàí, øàð ëóóâàí ãýäýã íýðòýé íîãîî áàéäàã ø¿¿ äýý. Øàð ëóóâàí èõ

÷èõýð àìòòàé íîãîî þì ë äàà. Áèä íàð õ¿¿õä¿¿ä ò¿¿íèéã øóóä ò¿¿õèéãýýð íü èääýã áàéëàà. Áè ÷ èéìýðõ¿¿ ë íºõºð áàéñàí äàà. Àìãàëàíáààòàð õîòûí 8-ð ñóðãóóëü àíõ 1932 îíä áàéãóóëàãäñàí þì áèëýý. Áè òýð ñóðãóóëèéí íýãä¿ãýýð àíãèä 1951 îíä îðæ áàéëàà.

Ê Þ: Òýð ¿åä òýíä òàíû òàíèõ õ¿í áàéñàí þì óó?

Ï Î: Áè ÿìàð õ¿í òàíèõ âý äýý. Ýýæ òýíä àìüäàðäàã õ¿íòýé ñóóñàí þì.

Àíõ òýð ñóðãóóëü äýýð áè íýã õ¿¿õýäòýé õàìò î÷ñîí þì. Ýíý áîë 8-ð ñàðûí 25-íû ºäºð áàéñàí. Áèä õî¸ð ñóðãóóëüä á¿ðòã¿¿ëýõ ñàíààòàé î÷ñîí þì.

Îäîî ñóðãóóëüä îðîõ õ¿¿õýä á¿ðòã¿¿ëýõäýý ýýæ, ààâûãàà äàãóóëààä öýöýã,

íàâ÷ áàðèàä,øèíý õóâöàñàà ºìñºæ, èõ ãî¸÷èõîîä î÷èæ áàéíà ø¿¿ äýý. Èõ ñàéõàí áàÿðûí ºäºð áîëñîí áàéíà. Áèäíèé ¿åä òèéì áàéñàíã¿é.

Áèä õî¸ð òýð ñóðãóóëü äýýð î÷ëîî. Îëîí õ¿¿õýä öóãëàñàí áàéíà. Óðò øèðýýí äýýð îëîí áàãø íàð ñóóãààä á¿ðòãýë õèéæ áàéãàà áîëîëòîé áàéíà.

Òýãýýä íýã áàãøèéí äýðãýä î÷îîä áè: ŅÁèä 2 ñóðãóóëüä á¿ðòã¿¿ëýõ ãýæ èðëýý!ņ ãýæ õýëýâ. Òýãòýë òýð áàãø ŅÎâîã, íýðýý õýë!ņ ãýæ áàéíà. ŅÎâîã, íýð ãýæ þóã õýëæ áàéãàà þì áý?ņ. Áè áîäîîä äóóã¿é çîãñîæ áàéòàë òýð áàãø Ņ×èíèé ýöãèéí íýð õýí áý?ņ ãýæ áàéíà. ŅÀàâ áàéõã¿é!ņ ãýýä áè õýë÷èõëýý. Òýð áàãø íàä ðóó íýã ñ¿ðõèé òîì õàðñíàà Ņ×àìä ýýæ áàéíà óó?ņ ãýæ áàéíà. ŅÒèéì!ņ ãýæ áè õýëëýý. ŅÝýæèéã ÷èíü õýí ãýäýã þì áý?ņ ãýæ òýð áàãø àñóóæ áàéíà. ŅÏóíñàëìàà!ņ ãýýä áè õýë÷èõëýý. Èíãýæ áè ŅÏóíñàëìààãèéí Î÷èðáàòņ ãýñýí íýðýýð áàãà ñóðãóóëüä á¿ðòã¿¿ëñýí þì.

ŅÏóíñàëìàà!ņ ãýæ ýýæèéíõýý íýðýýð á¿ðòã¿¿ëýõ õî¸ð ÿíçûí øàëòãààí íàäàä áàéñàí áàéõ. Íýãä¿ãýýðò ìèíèé ýöýã ëàì õ¿í áàéñàí áîëîõîîð ýöãèéí íýðèéã õàìààã¿é õýëäýãã¿é ø¿¿ äýý. Òýð òóñìàà òàëèéãàà÷ áîëñîí áîëîõîîð á¿ð áîëîõã¿é. Öýýðòýé þì. Ýíý áîë õóó÷èí óëàìæëàë þì ë äàà. Ò¿¿íýýñ ãàäíà Ņýöãèéíõýý íýðèéã õýë÷èõâýë ýíý áàãø ÿàõ áîë?ņ ãýñýí áîäîë íàäàä òºðñºí áàéõ. Òýð ¿åä ëàì õ¿íèé õ¿¿õýä ººðèéíõºº ãàðàëûã

¿íýíýýð íü õýëýõýä áàñ õýö¿¿ áàéëàà ø¿¿ äýý. Ëàì íàðûã ÷èíü Ņøàð ôåîäàëņ ãýæ íýðëýýä, Ņàíãèéí äàéñàíņ ãýæ ¿çýæ áàéëàà ø¿¿ äýý. Èéì õ¿íèé õ¿¿õýä ñóðãóóëü, ñî¸ëä îðîõ íü òèéì ÷ ÷ºëººòýé áèø áàéâ. Åð íü áîëîõã¿é áàéëàà ø¿¿ äýý. Òýð ¿åä ë íàäàä òèéì óõààí áàéñàí þì. Èéì ó÷èðòàé þì. Çà èíãýýä ñóðãóóëüä îðëîî. ŅÎíöņ ñóðäàã, òîìîîòîé ñàéí õ¿¿õýä áàéñàí.

Ê Þ: Æààõàí ñàõèëãàã¿é áàéñàí áàéõ àà?

Ï Î: Ñàõèëãàã¿é ÷ æààõàí, æààõàí áàéñàí áàéõ ø¿¿. Òýãýõã¿é ÿàæ áàéõ áý?

ÊÞ : Òýð ¿åä Àìãàëàíáààòàð õîò ÿìàð áàéñàí áý?

Ï Î: Òýð Àìãàëàíáààòàð õîò áîë Óëààíáààòàðûí ç¿¿í òàëä áàéäàã ø¿¿

äýý, òà íàð ÷ ìýäýõ áàéõ. Òýð ŅÀìãàëàíáààòàð ãàöààņ ãýñýí íýðòýé áàéâ.

Á¿ð äýýð ¿åýñ íàéìàà÷èä õÿòàäûí õóäàëäàà÷èä ñóóäàã áàéæ. Òýíä õýäýí ñàéõàí äóãàíà áàéâ. Òýíä áàñ æàíæèí Ñ¿õáààòàðûí íýðýìæèò ŅÀðäûí

¿ëãýð æèøýý êëóáņ àæèëëàæ áàéâ. Ìîíãîëûí òåàòðûí óðëàãèéí îëîí

àëäàðòíóóä òýíäýýñ òºðæ ãàðñàí þì. Àìãàëàíáààòàðò õîò áîë æàíæèí

Ñ¿õáààòàðûí òºðñºí ãàçàð ø¿¿ äýý. Ò¿¿íèé ýöýã ŅÖàãààí äýýëòņ Äàìäèí

ýíä àìüäàð÷ áàéæ.

Àìãàëàíáààòàð áîë Óëààíáààòàð äîòðîî èõ ñîíèí îíöãîé ãàçàð þì ø¿¿. Óëààíáààòàðûí ç¿¿í òàëä ººð íýã ñîíèí ãàçàð áàéñàí íü Óëààíõóàðàí þì. Òýíä öýðãèéí õóàðàí áàéðëàäàã, öýðãèéí äàðãà íàð àìüäàð÷ áàéæ.

Òýð ¿åä ŅÆààõàí òîì áîëîîä 15-16 õ¿ðýýä ñóðãóóëèà áóøóóõàí òºãñººä ìýðãýæèëòýé õ¿í áîëîîä ýýæèéãýý òýæýýõ þìñàí!ņ ãýäýã áîäîë íàäààñ îãò ñàëäàãã¿é áàéëàà. ŅÝýæ ìèíü íàìàéã ë õ¿í áîëãîõ ãýæ ÿâàà þì ø¿¿!ņ ãýýä áîäîîä áàéñàí þì áîëîâ óó äàà. Äîòðîî ýýæèéãýý èõ õàéðëàäàã, õ¿íäýëäýã õ¿¿õýä áàéæýý.

Òýãýýä 7-ð àíãèä áàéõäàà 8-ð àíãèéí øàëãàëò ºãºõ ãýæ ¿çëýý. Òýð ¿åä àíãè àëãàñàæ øàëãàëò àâäàãã¿é áàéæ. Äàðàà æèë íü 8-ð àíãèä áàéõäàà 9-ð àíãèéí øàëãàëò õàìò ºãººä 10-ð àíãèä îð÷èõëîî. Òýãýýä áè 1960 îíä Íèéñëýëèéí 10 æèëèéí 14-ð ñóðãóóëèéã òºãñºâ. Òýãýýä ÇÕÓ-ûí Ëåíèíãðàä õîòîä Óóë, óóðõàéí äýýä ñóðãóóëüä ñóðàõààð áîëëîî.

3 ŵÕýýðèéí ãàëóó íèñýí ¿ë õ¿ðýõ ãàçðààñ ...Ŷ

Ê Þ: Òà ýíý ñóðãóóëèéã ººðºº ñîíãîæ àâñàí óó?

Ï Î: Ýíý ñóðãóóëèéã áè ººðºº ñîíãîîã¿é þì. Áè áîë ñýòã¿¿ë÷

ìýðãýæèëòýé áîëîõ õ¿ñýëòýé áàéñàí. ŅËîìîíîñîâûí íýðýìæèò Ìîñêâàãèéí Óëñûí Èõ Ñóðãóóëèéí ñýòã¿¿ë÷èéí àíãèä ñóðàëöàíà!ņ ãýæ áè áîäîæ áàéëàà. Òýãýýä áîëîîã¿é þì. Òýð ¿åä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíîîñ Ņñóðëàãà ñàéòàé, ýðýãòýé õ¿¿õäèéã óóë, óóðõàéí ìýðãýæëèéí

÷èãëýëèéí ñóðãóóëüä ñóðàëöóóëàõ õýðýãòýé!ņ ãýñýí ÷èãëýë ºãñºí þì áèëýý. Òýãýýä Ëåíèíãðàä õîòîä Óóë, óóðõàéí äýýä ñóðãóóëüä ñóðàëöàõààð áîëîâ. Òýð ¿åä äóíä ñóðãóóëüäàà Ņîíöñàéíņ ñóðäàã õ¿¿õä¿¿ä äîòðîîñ øèëæ àâààä ºðñºë人íò øàëãàëòíä îðóóëæ, òýíöâýë ãàäààäàä ÿâóóëæ ñóðãàäàã æóðàìòàé áàéâ. Îðîñ óëñàä äýýä ñóðãóóëüä ñóð÷, ìýðãýæèë ýçýìøèõ ÿâäàë áîë èõ àç çàâøààíòàé õýðýã áºãººä ìàíàé îëîí ¿åèéí çàëóó÷óóäûí ìºðººäºë áàéâ. Æèðèéí ìàë÷èí, àæèë÷íû õ¿¿õä¿¿äýä ÇÕÓ-ûí äýýä ñóðãóóëüä ¿íý, òºëáºðã¿é ñóðàëöàõ áîëîìæèéã îëãîæ áàéñàí íü ñîöèàëèçìûí ¿åèéí íýã èõ äàâóó òàë þì ø¿¿.

Ìèíèé ñóðñàí Óóë, óóðõàéí äýýä ñóðãóóëü áîë 1773 îíä

áàéãóóëàãäñàí, äýëõèéí òåõíèêèéí àíõíû ñóðãóóëèóäûí íýã þì. Ñàéõàí

ñóðãóóëü ø¿¿. Áè ýíý ñóðãóóëèéã 1965 îíä óóë, óóðõàéí èíæåíåð

ìýðãýæëýýð òºãññºí þì. 1990 îíä áè ýíý ñóðãóóëüäàà äàõèí î÷èæ øèíæëýõ

óõààíû äîêòîðûí çýðýã õàìãààëàâ. ßìàð ÷ ¿åä Îðîñûí èíæåíåðèéí

áîëîâñðîëûí ò¿âøèí äýëõèéä äýýã¿¿ðò îðäîã þì ø¿¿ äýý. Ñ¿¿ëèéí

æèë¿¿äýä ìàíàéõààñ Îðîñ óëñàä ÿâæ ñóðàëöàõ õ¿íèé òîî èõ öººðñºí

áàéíà. Ëåíèíãðàä áîë äýëõèéä õîñã¿é ò¿¿õèéí òîì, ñàéõàí õîò. Åð íü

ìèíèé ë ìýäýõ Îðîñûí õîòóóäààñ õàìãèéí ñàéõàí íü. Õ¿ì¿¿ñ íü ñàéõàí ààø çàíòàé, èõ íºõºðñºã. Ìîñêâàãèéí õ¿ì¿¿ñ òèéì áèø ø¿¿ äýý. Îëîí õºëèéí ãàçàðáîëîîä òýãäýã þì óó. Ëåíèíãðàäûí ãóäàìæ òàëáàé íü ñàéõàí, áàðàã ë áàéøèí áîëãîí íü ò¿¿õ ºã¿¿ëíý äýý. Äàëàéí òîì áîîìò õîò þì.

Èõ Ïåòåð õààí àíõ ýíý õîòûí ñóóðèéã òàâüñàí þì. Îðîñ îðíû ŅÁàðóóí åâðîïûã õàðàõ öîíõ!ņ ãýæ íýðëýäýã ø¿¿ äýý. 1917 îíä Îêòÿáðèéí õóâüñãàë ÿëñíû äàðàà Â.È.Ëåíèí Îðîñ óëñûí íèéñëýëèéã Ìîñêâàä øèëæ¿¿ëýõ øèéäâýð ãàðãàñàí þì áèëýý. Ò¿¿íýýñ õîéø áàñ Îðîñûí Ņõîéä íèéñëýëņ ãýæ íýðëýäýã áîëñîí þì.

Áè îþóòàí áàéõäàà 1965 îíä ãýðëýæ, õóðèìàà ýíý õîòîä õèéæ áàéëàà.

Ìàíàé ýõíýð Ø. Öýâýëìàà áèä õî¸ð íýã äóíä ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéâ. Íàìàéã 8-ð àíãèä ñóð÷ áàéõàä Ø. Öýâýëìàà 5-ð àíãèéí ñóðàã÷ áàéëàà. Ìàíàéõ õî¸ð îõèíòîé. Òîì îõèí Î÷èðìàà ìààíü Ìîñêâà õîòîä äýýä ñóðãóóëüä ñóð÷, èíæåíåð-ýäèéí çàñàã÷ ìýðãýæèëòýé áîëñîí. Îäîî Ìîñêâàä ñóóãàà Ìîíãîë óëñûí Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû õóäàëäààíû àñóóäàë ýðõýëñýí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãûí àæëûã õèéæ áàéíà. Áàãà îõèí Îþóìàà Áýýæèíãèéí Èõ ñóðãóóëü òºãññºí. Îäîî ŅÀéâåíõîó Ìàéíçņ (Ivenhoe Mines) êîìïàíèä çàõèðãààíû óäèðäëàãûí àëáàíä àæèëëàæ áàéíà.

4 Åðºíõèé èíæåíåðýýñ òºðèéí ñàéä õ¿ðòýë íýã ë àëõàì áèé.

È÷èíõîðëîîãèéí Ëõàãâàñ¿ðýí (öààøèä ÈË): Òà òºãñºæ èðýýä õààíà àíõ àæèëä îðñîí áý?

Ï Î: Áè òºãñºæ èðýýä Àæ ¿éëäâýðèéí ÿàìíû Õ¿íä ¿éëäâýðèéí õýëòýñò, óóë, óóðõàéí àñóóäàë õàðèóöñàí ìýðãýæèëòýíãýýð àæèëëàñàí. Òýð ¿åä Àæ ¿éëäâýðèéí ÿàìûã ñàéä Ïààâàíãèéí Äàìäèí óäèðäàæ áàéâ. 1960 îíä Ï.Äàìäèí ãóàé 29 íàñòàé áàéõäàà Ìîíãîë óëñûí Àæ ¿éëäâýðèéí ÿàìíû ñàéäààð òîìèëîãäîæ áàéñàí þì áèëýý. Íàìàéã èðýõ ¿åä ìàíàéä ìýðãýæèëòí¿¿ä öººí áàéæ. Òýð ¿åä Øàðûí ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàé àøèãëàëòàä îðæ áàéâ. Òýíä ãîëäóó çºâëºëòèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä àæèëëàæ áàéëàà. Òýíä ìîíãîë èíæåíåð¿¿ä õýðýãòýé áàéæ. 1967 îíû 1-ð ñàðààñ íàìàéã ýíý óóðõàéí åðºíõèé èíæåíåðýýð òîìèëñîí þì. Íàìàéã òýíä î÷èõîîñºìíº óóðõàéí åðºíõèé èíæåíåðýýð Ìèõàèë Àäàìîâè÷

Íàâàñàðäÿíö ãýäýã îðîñ õ¿í àæèëëàæ áàéëàà.

1960-70-ààä îíóóäàä Ìîíãîë óëñûí óóë, óóðõàéí ñàëáàðûí ýð÷èìòýé

õºãæëèéí ¿å ýõýëñýí þì. Íàëàéõûí í¿¿ðñíèé óóðõàé øèíý÷ëýãäýæ,

Øàðûí ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàé, Àäóóí ÷óëóóíû í¿¿ðñíèé èë óóðõàé

àøèãëàëòàíä îðæ áàéâ. Áàðàã á¿õ àéìãóóäàä í¿¿ðñíèé óóðõàéíóóä

áàéãóóëàãäñàí þì. Áè Øàðûí ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàéä áàðàã 6 æèë

àæèëëààä, 1972 îíä Ò¿ëø, ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýð, Ãåîëîãèéí ÿàìíû îðëîã÷ ñàéäààð òîìèëîãäîâ. Òýð ¿åä ýíý ÿàìíû ñàéäààð Ìÿòàâûí Ïýëæýý ãóàé àæèëëàæ áàéâ. Àæ ¿éëäâýðèéí ÿàìíààñ ñàëæ, Ò¿ëø, ýð÷èì õ¿÷íèé

¿éëäâýð, ãåîëîãèéí áèå äààñàí ÿàì áàéãóóëàãäñàí þì.

Ê Þ: Òýð ¿åä ÿàìíû îðëîã÷ ñàéäûã òîìèëîõîä ÿìàð æóðìûã ìºðäëºã áîëãîæ áàéñàí áý? ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî ýíý àñóóäëûã õýëýëöäýã áàéñàí óó?

Ï Î: Õýëýëöýíý. Çààâàë õýëýëöýíý. Òýð õóðàë äýýð Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû á¿õ ãèø¿¿ä, îðëîã÷ ãèø¿¿ä íü ñóóíà ø¿¿ äýý. Õóðëûã ÌÀÕÍ-ûí Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Þ.Öýäýíáàë ãóàé ººðºº óäèðäàíà. Íàìàéã îðëîã÷

ñàéäààð òîìèëîõ õóðëûã òý𠺺𺺠óäèðäñàí þì. Þ.Öýäýíáàë ãóàé íàìàéã òýíä ñóóæ áàéñàí ÓÒÒ-íû ãèø¿¿äýä òàíèëöóóëñíû äàðàà ŅÇà, ÷è íàìòðàà îðîñîîð ÿðü!ņ ãýæ õýëñýí. Òýãýýä áè îäîî ÷àìä ÿðüæ áàéãàà þì øèã ººðèéíõýý íàìòðûã ÿðèàä çîãñîæ áàéëàà. Îðîñîîð ÿðüñàí.

Åð íü áè àíõ Þ.Öýäýíáàë ãóàéòàé 1971 îíä óóëçñàí þì. Íàìàéã Øàðûí ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàéí åðºíõèé èíæåíåð áàéõàä ÌÀÕÍ-ûí 16-ð Èõ õóðàë õóðàëäàâ. Áè ýíý õóðàëä òºëººëºã÷ººð îðîëöîëîî. Òýð ¿åä íàìûí Èõ õóðëûí òºëººëºã÷ººð ñîíãîãäîõ ÿâäàë áîë ìàø õàðèóöëàãàòàé, òîì øàãíàë áàéëàà ø¿¿ äýý. ¯éëäâýð àëáàí áàéãóóëëàãóóäààñ àæèë õºäºëìºðººðºº øàëãàðñàí, õàìãèéí øèëäýã õ¿ì¿¿ñèéã íàìûí Èõ õóðëûí òºëººëºã÷ººð ñîíãîäîã áàéâ. Áè áàñ ñ¿ðõèé áàéñàí áàéãàà þì ø¿¿.

Äàðõàí õîòîîñ ñîíãîãäñîí íàìûí Èõ õóðëûí òºëººëºã÷äèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä îðîîä Óëààíáààòàðò èðñýí þì. Òýð ¿åä Þ.Öýäýíáàë ãóàéí íýð õ¿íä èõ ºíäºð áàéëàà ø¿¿ äýý. Áèä íàð øèã ¿éëäâýðò àæèëëàæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ ò¿¿íòýé óóëçâàë Ņèõ àç çàâøààíòàé õýðýã!ņ ãýæ ¿çäýã áàéëàà. ͺ㺺 òàëààñ òýð àëäàðòàé õ¿íýýñ èõ àéæ, ñ¿ðäýæ áàéëàà. Ǻâõºí áè ÷ áèø, õ¿í áîëãîí ë òèéì áàéëàà ø¿¿ äýý.

Ê Þ: Òà Ò¿ëø, Ýð÷èì õ¿÷, Ãåîëîãèéí ÿàìíû îðëîã÷ ñàéäûí àæëûã õýäýí æèë õèéñýí þì áý?

Ï Î: Îðëîã÷ ñàéäààð áè 4 æèë àæèëëàñàí. 1976 îíä Ò¿ëø, ýð÷èì õ¿÷,

ãåîëîãèéí ÿàìûã 2 õóâààæ, Ò¿ëø, ýð÷èì õ¿÷íèé ÿàì, Ãåîëîãè, óóë, óóðõàéí

ÿàì ãýñýí õî¸ð ÿàìûã øèíýýð áàéãóóëñàí þì. Íýã íü í¿¿ðñíèé ¿éëäâýð,

öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé àñóóäëûã õàðèóöààä, íºãºº íü ãåîëîãè õàéãóóë,

ºíãºò ìåòàëëûí àñóóäëûã õàðèóöàõ áîëñîí þì. 1970 îíû äóíä ¿åýñ

Ìîíãîëûí àæ ¿éëäâýðèéí õºãæèëä èõ àõèö ãàð÷ áàéâ. Ìàíàé äîòîîäûí

öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãöýý ýðñ íýìýãäýæ, ò¿¿íèéã õàíãàõ öàõèëãààí

ñòàíöóóä áàðèãäàæ, îëîí óóðõàéíóóä àøèãëàëòàíä îðîâ. Äàðõàí õîò, Óëààíáààòàð õîòûã õîëáîñîí ºíäºð õ¿÷äýëèéí öàõèëãààíû øóãàì, ñ¿ëæýý áèé áîëîâ. Óëààíáààòàð õîòîä øèíýýð àøèãëàëòàíä îðñîí îëîí îðîí ñóóöûã öàõèëãààí, äóëààíààð õàíãàõ øààðäëàãàòàé áîëîâ. Áóñàä àéìãóóäûí ýð÷èì õ¿÷íèé àñóóäàë ÷ èõ õóðöààð òàâèãäàæ ýõýëñýí ¿å þì.

Óëààíáààòàð õîòîä Ýð÷èì õ¿÷íèé øèíý ýõ ¿¿ñâýð áàðüæ áèé áîëãîõ, Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñ (ÇÕÓ)-ûí Ñèáèðèéí Ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåìòýé õîëáîãäîæ, ýð÷èì õ¿÷èéã õóäàëäàæ àâàõ àñóóäëûã øèéäâýðëýõ øààðäëàãà èõ õóðöààð òàâèãäàæ áàéëàà.

ͺ㺺 òàëààñ ãåîëîãè õàéãóóëûí àæëûã ÷àíàðûí øèíý ò¿âøèíä ãàðãàæ,Ìîíãîëûí ýðäýñ áàÿëàãèéí ò¿¿õèé ýäèéã ýðæ õàéõ, èëð¿¿ëñýí íººö áàÿëàãèéã Ýäèéí Çàñãèéí Õàðèëöàí Òóñëàëöàõ Ǻâëºëèéí (ÝÇÕÒÇ, îðîñîîð Ñîâåò Ýêîíîìè÷åñêîé Âçàèìîïîìîùè /ÑÝÂ/ ʼnðåä.) ãèø¿¿í îðíóóäûí õýðýãöýýíä ýð äîòðîî ÇÕÓ-ûí õýðýãöýýíä íèéë¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áîëñîí ¿å þì. Ýíý çîðèëãîîð ýðäýñ ò¿¿õèé ýäèéí ýðýë õàéãóóëûã áèå äààæ õèéõ õýðýãòýé áîëîâ. Èéì ó÷èð øàëòãààíû óëìààñ ýíý õî¸ð ÿàìûã øèíýýð áàéãóóëñàí þì. Èíãýýä íàìàéã Ò¿ëø, ýð÷èì õ¿÷íèé ÿàìíû ñàéäààð òîìèëñîí. Ýíý ¿åä áè äàõèàä ÓÒÒ-íû õóðëààð îðîâ.

Ê Þ: Òà äàõèàä ººðèéí íàìòðûã îðîñîîð ÿðüæ ºãñºí ¿¿?

Ï Î: ¯ã¿é ÿðèàã¿é. Òýð ¿åä Þ.Öýäýíáàë ãóàé áîëîí ÓÒÒ-íèé áóñàä ãèø¿¿äòýé á¿ð òàíèë áîë÷èõñîí áàéëàà ø¿¿ äýý.

Ì.Ïýëæýý ñàéä áèä õî¸ðûã î÷èõîä Þ.Öýäýíáàë ãóàé àæëûíõàà ºðººíä, ÌÀÕÍ-ûí Òºâ õîðîîíû ÓÒÒ-ãèø¿¿í, íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Ä.Ìîëîìæàìö ãóàéòàé õàìò ñóóæ áàéâ. Áè ÷ ÿàõàâ äýý, æààõàí õ¿í ø¿¿

äýý. Òýãýýä äîîãóóðõàí, õîëõîí øèã ë ñóó÷èõëàà. Òýãñýí ÷èíü Þ.Öýäýíáàë ãóàé Ņ×è íààøàà cóó!ņ ãýýä ººðèéí õàæóóä áàéãàà ñóë ñóóäëûã çààæ áàéíà. Òýãýýä áè òýð ñóóäàëä íü î÷îîä ñóó÷èõëàà. ªºð àðãà áàéñàíã¿é. Áè Ì.Ïýëæýý ñàéäûíõàà äýýä òàëä íü ãàðààä ñóó÷èõàæ áàéãàà þì. Ýðýìáý àëäñàí õýðýã áîëæ áàéíà ø¿¿ äýý.

Èíãýýä Þ.Öýäýíáàë ãóàé øèíý ÿàì áàéãóóëàõ øààðäëàãà ãàðñàí òóõàé ÿðüæ áàéíà. Òýð õýñýã ÿðüæ áàéñíàà ŅÏ.Î÷èðáàò ÷àìàéã Ò¿ëø ýð÷èì õ¿÷íèé ÿàìíû ñàéäààð òîìèëîõ òóõàé áèä ÿðüæ áàéíà. Ýíý àñóóäëààð

÷èíèé ººðèéí ñàíàë, áîäëûã ñîíñîõ ãýñýí þì!ņ ãýæ áàéíà.

Áè èéì àñóóäàë ÿðèãäàõ òóõàé ìýäýýã¿é ÿâñàí áîëîõîîð íèëýýä òóëãàìäëàà. Òýãýýä ŅÝð÷èì õ¿÷íèé ÿàì áàéãóóëàõ íü çºâ áàéõ àà. Õàðèí øèíý ÿàìíû ñàéäààð íàìàéã òîìèëîõ àñóóäàë ÿðèãäàæ áàéãàà þì áàéíà.

Áè ýíý èõ à÷ õîëáîãäîëòîé, èõ ºíäºð, õàðèóöëàãàòàé ñàëáàðûí ÿàìíû

ñàéäûí àæëûã õèéæ ÷àäàõã¿é áàéõ. Áè ýð÷èì õ¿÷íèé ìýðãýæëèéí õ¿í áèø,

áè ýð÷èì õ¿÷ ìýäýõã¿é, áè óóðõàéí ìýðãýæëèéí õ¿í ø¿¿ äýý!ņ ãýæ õýëëýý.

Ãýòýë Þ.Öýäýíáàë ãóàé Ņ×è ýíý ñàëáàðûí àæëûã ìýäýõã¿é ãýäãýý ìýäýæ áàéãàà ÷èíü èõ ñàéí õýðýã. ×è çàëóó õ¿í, ìýäýõã¿é þìàà õóðäàí, áîãèíî õóãàöààíä ìýäýæ àâ! Ýíý àæëûã õèé! ×àìàéã èéì áàéð ñóóðüòàé áàéíà ãýäãèéã áè Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíä òàíèëöóóëíà. Îäîî ÓÒÒ-íû õóðàë ýõëýõ ãýæ áàéíà. Òà õî¸ð æààõàí õ¿ëýýõ ¿¿?ņ ãýëýý.

Èíãýýä 20-30 ìèíóòûí äàðàà ÓÒÒ-íû õóðàë ýõýëëýý. Þ.Öýäýíáàë ãóàé òýð õóðëûã óäèðäàæ áàéâ. Õóðàë ýõëýýä íèëýýä óäëàà. Þ.Öýäýíáàë ãóàé øèíý ÿàìäóóä áàéãóóëàõ øààðäëàãà ãàðààä áàéãàà òàëààð íèéëýýä ÿðüñíûõàà äàðàà ñàéä íàðûã íü òîìèëîõ àñóóäàë ðóó îðëîî. Òýãýýä Ņíºõºð Ï.Î÷èðáàòûã Ò¿ëø, ýð÷èì õ¿÷íèé ÿàìíû ñàéäààð òîìèëîõ ñàíàë îðóóëæ áàéíà! Þì àñóóõ õ¿í áàéíà óó?ņ ãýëýý. Òýíä öóãëàðñàí ÓÒÒ-íû ãèø¿¿ä äîòðîîñ íàäààñ þì àñóóõ õ¿í ãàðñàíã¿é. Òýãýýä ë á¿ãä ãàð ºð㺺ä ë áàòàë÷èõëàà. Ì.Ïýëæýý ãóàéã Ãåîëîãè, óóë óóðõàéí ÿàìíû ñàéäààð òîìèëîõ àñóóäàë ðóó îðëîî. Õàðèí Ì.Ïýëæýý ãóàéãààñ õ¿ì¿¿ñ ìàø èõ þì àñóóëàà. Òýð ¿åä ñîöèàëèñò îðíóóäûí ÝÇÕÒÇ ººðèéí ãèø¿¿í îðíóóäàä áàéãàëèéí áàÿëàãèéã ýðæ õàéõ, îëäâîðëîõ, õàìòàð÷ àøèãëàõ òàëààð èõ àæèë çîõèîæ ýõýëñýí áàéâ. Òýãýýä åð íü ìîíãîëûí ãåîëîãè÷èä îäîîãîîð þó, þó îëîîä áàéíà, öààøäàà øèíýýð þóã îëîõ ãýæ áàéíà, ŅÝðäýíýòņ-ýýñ (çýñèéí òîìîîõîí îðä äýýð áàéãóóëñàí óóëûí áàÿæóóëàõ ¿éëäâýð ʼn ðåä.) ººð þó áàéíà? ãýýä ë Ì.Ïýëæýý ñàéäààñ àñóóãààä áàéâ. Øèíý çîðèëãî, øèíý ¿¿ðýã ºãºõ ãýýä áàéñàí þì áàéæ ë äýý. Èíãýýä áèä õî¸ð áàòëàãäëàà.

5 Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàð õºë äýýðýý áîñîâ.

Ê Þ: ßàìíû æèíõýíý ñàéäûí àæëûã õ¿ëýýæ àâàõàä ÿìàð áàéâ äàà. Àæèë íü èõ õýö¿¿ þ¿? Òà öîî øèíý ÿàì áàéãóóëàõààð áîëñîí áàéíà ø¿¿ äýý.

Ï Î: Áè åð íü äàíäàà øèíý þìàíä íîîãäîæ áàéäàã õ¿í áàéãàà þì.

Øàðûí ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàéí àíõíû ìîíãîë åðºíõèé èíæåíåð áîëæ áàéëàà. Òýð ¿éëäâýð ñàÿ íýã çóóí ìÿíãàí òîíí í¿¿ðñ ãàðãàõ õ¿÷èí

÷àäàëòàé, 40-50 òîííû äààöòàé ŅÁåëàçņ ìàøèíààð í¿¿ðñýý 纺äºã, áàñ òºìºð çàì àøèãëàäàã ¿éëäâýð áàéëàà. Òýð ¿åä ìîíãîëä òèéì ¿éëäâýð áàéñàíã¿é. Ýíý áîë ìàíàé àíõíû òîì ¿éëäâýð áàéëàà. Á¿õ þì íü øèíý áàéëàà. Òåõíèê íü øèíý, õ¿ì¿¿ñ íü øèíý áàéâ. Òýð òåõíèêèéã ýçýìøäýã ìýðãýæèëòýé, òóðøëàãàòàé óóðõàé÷èä áàéñàíã¿é. Ò¿ð êóðñýýð æîëîî÷

áîëñîí õ¿ì¿¿ñò òýð õ¿÷èðõýã, øèíý òåõíèêèéã ýçýìøèõýä èõ áýðõøýýë ãàð÷

áàéâ. Òåõíèêèéí ýâäðýë, ãýìòýë áàéíãà ãàðäàã áàéëàà. Òýãýýä ýâäýðñýí

òåõíèêýý çàñàõ õýðýãòýé áîëíî. Èíãýæ ýõëýæ ýâäýýä, äàðàà çàñàæ áàéæ

ñàÿ æèíõýíýýð íü ýçýìøèíý ø¿¿ äýý. Àæèë÷èä, ìàñòåðóóä, òåõíîëîãèéí

èíæåíåð¿¿ä öºì ñàÿõàí ñóðãóóëü òºãññºí çàëóó÷óóä, òóðøëàãà ìóóòàé áàéëàà. Òèéì õàìò îëíûã óäèðäàæ àæèëëàõ, òºâèéí ðàéîíóóäûã í¿¿ðñýýð õàíãàõ àñóóäàë áîë èõ õ¿÷èí ÷àðìàéëò øààðäàæ áàéñàí þì.

Ýíý àæèë òºð, çàñãèéí áàéíãûí àíõààðàëûí òºâä áàéâ. ßìàð íýãýí öàõèëãààí ñòàíöûã áàãà ÷ ãýñýí õóãàöààãààð í¿¿ðñýýð òàñàëäóóëàõàä ë Ẻí øóóãèàí äýãäýæ, õýë àì ¿¿ñäýã áàéëàà. Áè ººðºº óäèðäàõ àæèë õèéæ

¿çýýã¿é õ¿í î÷ñîí ø¿¿ äýý. Èéìýðõ¿¿ áàéäëààð àæèëëàæ áàéãààä ÿàìíû îðëîã÷ ñàéä áîëñîí þì. Îðëîã÷ ñàéäûí àæèë íàäàä áàñ èõ òîì ñóðãóóëü áîëñîí. Îðëîã÷ ñàéä ÷èíü äýýðýý áàñ äàðãàòàé ø¿¿ äýý. Òèéì áîëîõîîð áàñ ó÷èðòàé. Ãýõäýý ÿàìíûõàà õàìàã íàðèéí þìûã õèéíý ë äýý. ßàìíû Ņõàð àæèë÷èíņ ÷èíü îðëîã÷ ñàéä áàéäàã þì ø¿¿ äýý. Æèíõýíý ñàéä áàñ ãàéã¿é, îðëîã÷ íàðààðàà ãîë ãîë àæëàà õèéëãý÷èõýæ áîëíî ø¿¿ äýý. Áàñ ñàéí òóñëàõóóäòàé áàéâàë á¿ð ÷ ñàéí áàéäàã þì. ßàìûã øèíýýð á¿ðä¿¿ëýõýä áàñ ë õýðäýý àìàðã¿é ë áàéñàí ë äàà. Òýãýýä ÿàõàâ, áè 9 æèë ÿàìíû æèíõýíý ñàéäûí àæëûã õèéñýí. Äàðàà íü Ãàäààäòàé ýäèéí çàñãèéí òàëààð õàðèëöàõ óëñûí õîðîîíû äàðãààð òîìèëîãäîæ áàéëàà.

Ê Þ: ßàãààä òèéì àæèë õèéõ áîëñîí þì áý? Øàë ººð ñàëáàð áèç äýý?

Ï Î: Òèéìýý, øàë ººð ñàëáàð ø¿¿ äýý. Òýð ÷ ÿàõàâ äýý, áàñ íýã ó÷èðòàé þì. Áè íýã óäàà Þ.Öýäýíáàë äàðãàä ºðãºäºë ºãñºí þì. Ýíý áîë 1982 îíû ñ¿¿ë÷ýýð áîëñîí ÿâäàë þì. Áè òýð ºðãºäºë人 ŅÍàìàéã ÿàìíû ñàéäûí

¿¿ðýãò àæëààñ ÷ºëººëæ, Ìîñêâàä áàéäàã ÝÇÕÒÇ-èéí äýðãýäýõ óäèðäëàãûí èíñòèòóòýä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàíààð òîìèëîæ ºãºº÷!ņ ãýñýí õ¿ñýëò òàâüñàí þì.

È Ë: Òà ººðºº èéì àñóóäàë òàâüñàí þì óó? Ñàéäûí àæëààñàà òàòãàëçàõ øàëòãààí áàéñàí þì óó?

Ï Î: Òàòãàëçàõ øàëòãààí áàéñàí þì àà. ßàõàâ äýý, íýã òèéìýðõ¿¿, ÿíç á¿ðèéí ë øàëòãààí áàéñàí äàà. Þ.Öýäýíáàë ãóàé ìèíèé ýíý õ¿ñýëòèéã çºâøººðººã¿é þì. Ņ×è ýð¿¿ë ìýíäýý áîäîæ áàéãàà áîë ýì÷èëãýý õèéëãý! Òýãýýä ýíý àæëàà õèé!ņ ãýýä áàéñàí. Èíãýæ Þ.Öýäýíáàë ãóàé çºâøººðºõã¿é áàéñààð áàéãààä 1985 îíòîé çîëãîñîí þì. 1985 îíä äýýð õýëñýí øèíý àæèëä òîìèëîãäñîí þì.

Ê Þ: Èéì õîðîî øèíýýð áàéãóóëàãäñàí þì óó?

Ï Î: ¯ã¿é ýý, ¿ã¿é, õóó÷èí áàéñàí þì. Ò¿¿íèé äàðãààð Á.Ñàëäàí ãýäýã

õ¿í àæèëëàæ áàéâ. Òýð õ¿í ýð¿¿ë ìýíäèéí øàëòãààíòàé áîëîîä ýíý

àæëûã õèéõýý áîëüñîí þì. Ò¿¿íèéã Óíãàð óëñàä ñóóõ ýë÷èí ñàéäààð òîìèëñîí þì. Íàìàéã ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðûí õ¿íä àæëààñ ÷ºëººëæ, õºíãºí àæèëä øèëæ¿¿ëæ áàéãàà þì. Ãýõäýý óëñûí õîðîîíû äàðãûí àæèë áîë ÿàìíû ñàéäûí çèíäààíû àæèë ø¿¿ äýý. Õàðèí í¿¿ðñíèé óóðõàé ðóó îðäîãã¿é, öàõèëãààí ñòàíöûí äóó, øóóãèàíààñ õîë, ãîëöóó ãàäààäàä ÿâäàã, èõ õºãæèëòýé, çóãààòàé, ãî¸ öàãààí öàìöòàé áàéæ áîëäîã àæèë þì ë äàà. Óóðõàéä áîë öàãààí öàìöòàé áàéæ áîëîõã¿é ø¿¿ äýý. Èéì àæèë õèéäýã õ¿íèéã Ņöýíõýð çàõòàíņ ÷ áèë¿¿, Ņöàãààí çàõòàíņ ÷ áèë¿¿, øîãëîæ íýðëýäýã þì. Áè èéì àæèë õèéäýã áîëëîî.

6 1984 îíû 8-ð ñàðä áîëñîí ¿éë ÿâäàë.

È Ë: 1984 îíûí 8-ð ñàðä õóðàëäàæ, Þ.Öýäýíáàë ãóàéí àñóóäëûã àâ÷

õýëýëöýýä, ò¿¿íèéã á¿õ àëáàí òóøààëààñ íü îãöðóóëñàí ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû ýýëæèò áóñ 8-ð á¿ãä õóðëûí àæèëëàãààíä òà îðîëöñîíî óó? Òà áîëñîí ¿éë ÿâäëûí òàëààð òîäðóóëæ ºãíº ¿¿?

Ï Î: Áè îðîëöñîí ø¿¿. 1984 îíä áè Ò¿ëø Ýð÷èì Õ¿÷íèé ßàìíû ñàéäûíõàà àæëûã õèéæ áàéñàí ø¿¿ äýý. ÌÀÕÍ-ûí Òºâ õîðîîíû ãèø¿¿í, ÀÈÕ-ûí äåïóòàò áàéëàà. Áè ÷èíü ÿàìíû ñàéä ó÷èð òºðèéí á¿õ ë ñîíãóóëüä îðíî ø¿¿ äýý. Òýð ¿åä àðä÷èëñàí ñîíãóóëü áàéñàíã¿é. Áè Àðäûí Èõ Õóðëûí äåïóòàòààð Ç óäàà ñîíãîãäñîí õ¿í þì ø¿¿ äýý. Òýð ¿åä ñîíãóóëü ÿàæ ÿâæ áàéñàí òàëààð áè òîâ÷ òàéëáàð õýëüå.

Òóõàéëáàë ìèíèé íýðèéã 60-ð òîéðîãò äýâø¿¿ëëýý. ÌÀÕÍ-ûí Òºâ õîðîîíîîñ äýâø¿¿ëíý ø¿¿ äýý. Òýãýýä íàìàéã ñóðòàë÷ëàõ õî¸ð Ņóõóóëàã÷ņ òîìèëîíî. Áè òýð õî¸ðòîé õàìò ìèíèé íýð äýâøñýí òîéðîãò î÷èíî. Òýð õî¸ð íàìàéã òýíãýðò ãàðòàë ìàãòàíà. ŅÝíý Ï.Î÷èðáàò áîë åðººñºº ìàø èõ ñàéí õ¿í áàéãàà þì ø¿¿!ņ ãýýä ìàãòàíà. Òýð òîéðîãò íàäààñ ººð õ¿íèé íýð äýâøèõã¿é. Íàäòàé ºðñºëäºõ ºðñºëäºã÷ áàéõã¿é ãýñýí ¿ã ø¿¿

äýý. Òóñ òîéðãèéí ñîíãóóëèéí íàñíû á¿õ õ¿í ñîíãóóëüä îðîëöîæ, á¿ãä

ìèíèé òºëºº ñàíàëàà ºãºõ ¸ñòîé. Òîéðãèéí ñîíãóóëèéí íàñíû õ¿ì¿¿ñèéã

á¿ãäèéã íü ñàíàë õóðààëòàä îðîëöóóëàõ ìàø õàòóó ¿¿ðãèéã ñîíãóóëèéí

òîéðãèéí êîìèññò ºãäºã áàéñàí þì. Òîéðãèéí ñîíãóóëèéí íàñíû õ¿ì¿¿ñ

ñàíàë õóðààëòàä 99,99 õóâü îðîëöñîí áàéõ ¸ñòîé áàéâ. Õýðýâ ýíý ¿ç¿¿ëýëò

òóõàéëáàë 97,98 õóâü áàéâàë ñîíãóóëèéí òîéðãèéí êîìèññûíõàí àðãà

õýìæýý àâõóóëæ, øèéòã¿¿ëäýã áàéâ. Ņßàãààä òîéðãèéí ñîíãóóëèéí íàñíû

õ¿ì¿¿ñèéã ñàíàë õóðààëòàä äóòóó îðîëöóóëñàí áý?ņ ãýýä óëñ òºðèéí òîì

àñóóäàë áîñîæ èðíý ø¿¿ äýý. Òèéì ó÷ðààñ òýä íàð ìàø òîì õàðèóöëàãà

õ¿ëýýäýã áàéëàà. Òýä íà𠺺ðèéí òîéðîãò áàéäàã õ¿ì¿¿ñèéí äóíä ñóäàëãàà

ÿâóóëæ, óëñ òºðèéí èäýâõè ìóóòàé, ýñâýë àðõè óóäàã, õ¿ì¿¿ñèéã îëæ

òîãòîîãîîä, òýäíèé ãýðò íü î÷îîä ŅÒà ñîíãóóëèéí ñàíàë õóðààõ ºäºð ãýðòýý áàéæ áàéãààðàé! Ñàíàë õóðààëòàä îðîëöîîðîé!ņ ãýæ óðüä÷èëàí ãóéäàã áàéâ. Òýãýýä ñàíàë õóðààõ ºäºð òóñãàé õ¿í òýð õ¿íèé ãýðò èðæ, ò¿¿íèéã óðüæ àâ÷ èðýýä, ñàíàë õóðààëòàä îðîëöóóëæ, ñàíàëûã íü àâäàã áàéâ. Òèéì õ¿ì¿¿ñ ñàíàë õóðààõ ºäºð ŅÑîíãóóëü íàäàä õàìààã¿é!ņ ãýæ õýëýýä ººð àæèë õèéãýýä, ýñâýë çóãàà, öýíãýëýý õººãººä ÿâ÷èõâàë Ẻí õýðýã ìàíäàíà ø¿¿ äýý. Òýð ¿åèéí õóóëèàð 18-ààñ äýýø íàñòàé õ¿í ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõ ýäýëäýã áàéâ. Îäîî ÷ òèéì áàéãàà. Îíöãîé öººõºí òîõèîëäîëä ñîíãóóëèéí ýðõèéã íü õÿçãààðëàäàã þì.

Ñîíãóóëèéí ñàíàëûí õóóäñàí äýýð ŅÏóíñàëìààãèéí Î÷èðáàòņ ãýäýã ãàíöõàí õ¿íèé íýðèéã ë áè÷ñýí áàéíà. Ñàíàëàà ºã÷ áàéãàà õ¿í ñàíàëûí õóóäñàíä ÿìàð íýã ¿çýã õàðàíäàà õ¿ðãýõã¿é. Òýíä áè÷èãäñýí íýðèéã òîéðóóëæ äóãóéëàõã¿é. Ñàíàëûí õóóäñûã íóãàëààä øóóä ñàíàëûí õàéðöàãò õèéõ ¸ñòîé þì. Èíãýæ òýð õ¿íèé òºëºº ñàíàëàà ºã÷ áàéâ. Òýð õ¿íèé òºëºº ñàíàëàà ºãºõ õ¿ñýëã¿é áîë ñàíàëûí õóóäñàíä áè÷èãäñýí íýðýí äýýã¿¿ð çóðààä, äàðæ áîëíî. Ãýõäýý õ¿ì¿¿ñ òýð íýðèéã áàðàã äàðàõã¿é ø¿¿.

Òèéì ó÷ðààñ Ï.Î÷èðáàò áàñ 100% þì óó, 99,99 õóâèéí ñàíàë àâíà. Èéì àìàðõàí ñîíãóóëèéí ñèñòåìòýé áàéñàí þì ø¿¿ äýý. Òèéì ó÷ðààñ áè Àðäûí Èõ Õóðëûí äåïóòàòààð 3 óäàà ñîíãîãäñîí þì. 1990 îíä 4 äýõü óäààãàà ñîíãîãäëîî.

Ãýõäýý 1990 îíû ñîíãóóëü áîë óðüä ºìíºõ ñîíãóóëèàñ ýðñ ººð ñîíãóóëü áîëñîí þì. Òýð ¿åä ÌÀÕÍ-ààñ ººð óëñ òºðèéí õ¿÷í¿¿ä áóé áîëñîí ¿å áàéñàí áîëîõîîð íýã ñóóäëûí òºëºº 78 õ¿í ºðñºëäºæ áàéâ. Àñàð èõ ºðñºë人íòýé ñîíãóóëü áîëæ áàéëàà. Ñîöèàëèçìûí ¿åèéí ñîíãóóëèéí ¿åä íàìàéã ìàãòäàã óõóóëàã÷ òîìèëæ ºãäºã áàéñàí ø¿¿ äýý, òýãâýë àðä÷èëñàí ñîíãóóëèéí ¿åä íàìàéã ìàãòàõ õ¿í áàéõã¿é áîëëîî. Ñîíãóóëüä ºðñºëäºæ áàéãàà áèä íà𠺺𺺠ººðèé㺺 ìàãòäàã áîëîâ. Ìàãòàõã¿é áîë ñîíãîæ ºãºõã¿é ø¿¿ äýý. ŅÁè áîë ¸ñòîé èõ ñàéí õ¿í áàéãàà þì ø¿¿ äýý. Íàäààñ ººð ñàéí õ¿í åðººñºº áàéõã¿é ë äýý. Áè ÷èíü áîë èõ øàëãàðñàí õ¿í áàéãàà þì ø¿¿ äýý! Áè èéì, èéì àæèë õèéñýí, èõ ñ¿ðõèé õ¿í ø¿¿ òà ìèíü ýý!ņ ãýõ ìýòýý𠺺𺺠ººðèé㺺 ìàãòàõ õýðýãòýé áîëîâ. Òýãýýä ìèíèé ÿðèàã ñîíñîõîîð èðñýí õ¿ì¿¿ñýýñ ŅÒà ìèíü ýý, íàìàéã ñîíãîæ ºãººðýé!ņ ãýýä ë ãóéäàã áîëîâ.

1990 îíû Àðäûí Èõ Õóðëûí ñîíãóóëüä áè Øàðûí ãîëûí ñîíãóóëèéí

òîéðîãò ºðñºëäñºí þì. Óã íü Óëààíáààòàð õîòûí ßàðìàãèéí äýíæ õàâèéí

òîéðîãîîñ ìèíèé íýðèéã äýâø¿¿ëëýý. Èíãýýä òýð òîéðîã äýýð ºðñºëäºõººð

áýëòãýæ áàéòàë Ñîöèàë-äåìîêðàò íàìûíõàí èðýýä ŅÒà ýíä áèòãèé

Ņøàâðûí õààëòņ áîëîîä áàé ë äàà! ªºð ãàçàð î÷ ë äîî! Áèä íàð ýíý òîéðîã

äýýð îâîî àæèëëà÷èõñàí þì. Ýíý òîéðãîîñ ñîíãîãäîõ ìàãàäëàë áàéíà. Òà

ýíý òîéðîã äýýð ìàíàé õ¿íèéã óíàãàæ áàëëàõ ãýýä áàéíà ø¿¿ äýý! Òà ýíäýýñ

ÿâæ ¿ç!ņ ãýâ. Èíãýýä áè Øàðûí ãîë ðóó ÿâñàí þì. Áè òýíä àæèëëàæ áàéñàí õ¿í ø¿¿ äýý. Òýíä î÷îîä ŅÒà ìèíü ýý, Òà íàð Ï.Î÷èðáàòûãàà òàíüæ áàéãàà áèç äýý? Îäîî íàìàéã ñîíãîîä ºãººðýé!ņ ãýýä ãóéõààð, ñîíãîæ ë òààðàà ø¿¿

äýý. Òýãýýä äàëàí õýäýí õóâèéí ñàíàë àâààä, ñîíãîãäîâ. Äàæã¿é ø¿¿.

È Ë: Òýð ¿åä ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû õîðîîíû ãèø¿¿äèéã ÿàæ ñîíãîäîã áàéñàí þì áý?

Ï Î: ÒÕ-íû ãèø¿¿äèéã Íàìûí èõ õóðëààñ ñîíãîäîã áàéëàà. Ãýõäýý áàñ ë áîäëîãîîð ñîíãîíî ø¿¿ äýý. ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû ÓÒÒ ýõëýýä íýðñèéí æàãñààëòûã íü áàòàë÷èõíà ø¿¿ äýý. Òýíä áàòàëñàí ë áîë õ¿íäðýëòýé àñóóäàë ãàðàõã¿é. Íàìûí èõ õóðëààð õýëýëöýýä ë áàòàë÷èõíà. Åð íü òýð

¿åä íàì, òºðèéí ÷óõàë á¿õ àñóóäëààð ýõëýýä ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû ÓÒÒ- íû øèéäâýð ãàð÷ áàéñàí þì ø¿¿ äýý. Èéì øèéäâýð ãàðààã¿é áîë íýã÷

àñóóäëûã õààíà ÷ øèéäýãääýãã¿é áàéâ. Òýð ¿åä ñàéä, äàðãà íàð á¿ãäýýðýý ë Òºâ Õîðîîíû ãèø¿¿í áàéëàà. Áè Òºâ õîðîîíû ãèø¿¿í, ÀÈÕ-ûí äåïóòàò áîëëîî. Òýãýýä ë òºðèéí, íàìûí ñîíãóóëüòàé, çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í, èõ òîì ñàéä áàéõã¿é þó. Òýãýýä Ãàäààäòàé ýäèéí çàñãèéí òàëààð õàðèëöàõ óëñûí õîðîîíû äàðãà áîëëîî. Ýíý áîë 1985 îí ø¿¿ äýý.

Ýíý ¿å áîë ìàíàé õóâüä íýã òèéì àíõààðàë òàòñàí ¿å áàéñàí þì.

Ó÷èð íü ìàíàé ýäèéí çàñàã á¿õýëäýý ÇÕÓ-ûí òóñëàìæ äýýð òîãòîæ áàéâ. Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õºãæëèéí á¿õ àñóóäëûã ÇÕÓ-ààñ ÿìàð íýãýí òóñëàìæ ºãâºë òºëºâëºæ áîëäîã, òóñëàìæ ºãºõã¿é áîë òºëºâëºæ áîëäîãã¿é áàéâ. ̺í㺠áàéõã¿é áîëîõîîð þóãàà òºëºâëºõ þì áý? Òèéì áèç äýý? Ýíý òºëºâëºëòèéã ÇÕÓ-òàé 5 æèëèéí ºìíººñ çîõèöóóëäàã áîëîâ.

1985 îíû 4-ð ñàðä áè èéì çîõèöóóëàëò õèéõ çîðèëãîîð òîìèëîëò àâààä Ìîñêâàä î÷ëîî. ÝÇÕÒÇ-èéí ãèø¿¿í îðíóóäûí ýäèéí çàñãèéí áàéíãûí õîðîîäûí õóðàë áîëëîî. Áè òýð õóðàëä îðîëöîæ, ñîöèàëèñò îðíóóäûí ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààíû àñóóäàë õàðèóöñàí ñàéä, äàðãà íàðòàé óóëçàæ, òàíèëöëàà. ŅÁè íýã èéì õ¿í áàéíà ø¿¿, òà ìèíü ýý. Òà íàðòàé òàíèëöàæ, õàìòðàí àæèëëàõ, õàðèëöàà, õîëáîî òîãòîîõ õ¿ñýëòýé áàéíà!ņ ãýæ áè òýíä ÿðüæ ÿâëàà. ÇÕÓ-ä Ì.Ñ.Ãîðáà÷¸âûí Ņïðåñòðîéêàņ ýõýëæ áàéñàí ¿å ø¿¿ äýý. Öàã ¿å ººð÷ëºãäºõ õàíäëàãà îð÷èõñîí áàéëàà. Ç¿¿í Åâðîïûí ñîöèàëèñò îðíóóä á¿ãäýýðýý ë ÿàõ âý? þó õèéõ âý? ãýæ áàéñàí

¿å. Òýð ¿åä ñîöèàëèñò îðíóóä äîòðîîñ áàðóóíû õºðºíãºòºí îðíóóäòàé

ýäèéí çàñãèéí òàëààð õàìãèéí èõ ºðãºí õàðèëöààòàé áàéñàí íü Þãîñëàâ,

Óíãàð õî¸ð þì. Áóñàä íü ÷ ãàéã¿é. Ïîëüø áîë íýëýýí äóðààðàà áàéñàí

äàà. Óíãàðò 1956 îíä, ×åõîñëîâàêàä 1968 îíä çàñãèéí ãàçðûíõàà áîäëîãûã

ýñýðã¿¿öñýí òîìîîõîí ¿éë ÿâäàë áîëñîí áàéâ. Ç¿¿í Åâðîïûí ñîöèàëèñò

îðíóóä àìæèëòàíä õ¿ðñýí òóðøëàãàà èë, òîä ÿðüäàã áîëæ áàéâ. Èéì ¿åä

ë áè ýíý ñàëáàðò àæèëëàæ ýõýëæ áàéâ. Ìàíàéõ áàñ íýã èõ øèíý çàð÷èì äýâø¿¿ëëýý. Áè øèíý õ¿í ó÷ðààñ èõ çîðèãòîé áàéëàà. ŅÓðä íü ÿìàð áàéñíûã ñàéí ìýäýõã¿é áàéíà, óó÷ëààðàé!ņ ãýæ õýëýýä, ººðèéíõýý ñàíàëûã ç¿òã¿¿ëæ, çºâøººð¿¿ëýõ àÿòàéõàí áîëîìæòîé áàéâ.

Òýð ¿åä ÇÕÓ-ûí òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí òóñëàìæèéã àøèãëàõ õî¸ð õýëáýð ìàíàé óëñàä çîíõèëæ áàéëàà. Íýã äýõ íü Ņò¿ëõ¿¿ð ãàðäàæ àâàõņ õýëáýð áàéâ. ßìàð íýãýí ¿éëäâýð, àæ àõóéí ãàçðûã ÇÕÓ-ûí òàë ººðèéí 100 %-èéí õ¿÷, õºðºí㺺ð áàðüæ áýëýí áîëãîîä, ìàíàé òàëä õ¿ëýýëãýæ ºãäºã áàéâ. Áèä íàð ÿìàð ÷ àæèëä íü îðîëöîõã¿é, áýëýí áîëñîí øèíý

¿éëäâýð, àæ àõóéí ãàçðûí çºâõºí ò¿ëõ¿¿ðèéã íü ë ãàðäàí àâ÷ áàéâ. Áèä èéì õýëáýðèéí òóñëàìæèéã àëü áîëîõîîð áàãàñãàõ áîäëîãî áàðüæ áàéâ.

Ò¿¿íèé îðîíä ÿìàð íýãýí ¿éëäâýð, àæ àõóéí ãàçðûí áàðèëãûã íü áèä ººðñ人 áàðüæ áàéãóóëààä, ò¿¿íä øàðäëàãàòàé òåõíèê õýðýãñëèéã ÇÕÓ- ààñ ìàíàéä íèéë¿¿ëäýã õýëáýðò øèëæèõèéã çîðüæ áàéâ. Èéì õýëáýð áîë íèëýýä äàâóó òàëòàé áàéâ. Þóíû ºìíº ìîíãîë÷óóä àæèëòàé áîëîõ áîëîìæòîé áàéâ. Õî¸ðäóãààðò õàìãèéí ãîë íü çàðäàë íü ýðñ áàãàñäàã áàéëàà. Ó÷èð íü ìàíàéä àæèëëàæ áàéñàí çºâëºëòèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä ìàø ºíäºð ºðòºãòýé áàéñàí þì.

Ê Þ: Ãàäààäûí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí çàðäëûã Ìîíãîëûí òàë õàðèóöäàã áàéñàí þì óó?

Ï Î: Òýãíý ø¿¿ äýý. Òýäíèé á¿õ çàðäëûã Ìîíãîëûí òàë õàðèóöäàã áàéâ.

Ãàäààäûí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí á¿õ çàðäëûã çýýëèéí õºðºí㺺ñ ãàðãàæ áàéâ. ÇÕÓ ìàíàéä çýýë ºã÷èõººä, ò¿¿íèéõýý íèëýýä õýñãèéã íü ººðèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí çàðäàë õýëáýðýýð ýðã¿¿ëýýä àâ÷èõäàã áàéâ. Òýð íü ìàíàéä çýýëèéí ºð áîëîîä ¿ëäýíý ø¿¿ äýý. Òýäíèé ìýðãýæèëòí¿¿ä ìàø èõ çàðäàë, ºíäºð õàíãàìæ øààðääàã áàéâ. Çýýë èíãýæ õàìãèéí ¿ð àøèãã¿é õýëáýðýýð çàðöóóëàãääàã áàéâ. Áàñ ãîë íü õÿíàëò ìàø ìóóòàé áàéëàà.

ÇÕÓ-ûí òàë ŅÇà, ýíý áîë 600 ñàÿ ðóáëèéí çýýë ø¿¿!ņ ãýæ õýëýýä ìàíàéä ºãíº ø¿¿ äýý. Äîòðîî õýäýí ñàÿ íü þóíä çàðöóóëàãäàæ áàéãààã ìýäýõ àðãà áàéõã¿é. Çàäàëñàí òºñâèéã ìàíàéä ºãºõã¿é. Áººíººð ë ïàë õèéòýë ºãíº. Áèä íàð ÷èíü òèéì çýýëèéã ¿ã äóóã¿é õ¿ëýýãýýä àâ÷ áàéâ. Òýãýýä ë òýð 600 ñàÿ ðóáëèéã ìàíàé ºðèéí äàíñàíä îðóóëààä á¿ðòãý÷èõíý. ªºðººð õýëáýë áè ÷àìààñ õýäýí òºãðºã çýýëýýð àâ÷ áàéãààãàà òîîëæ àâ÷ ÷àääàãã¿é, õàðèí òýð çýýëèéã ºã÷ áàéãàà ÷èíèé õýëñýí òîîã ë ¿ã äóóã¿é, òàã õàðàíõóé õ¿ëýýãýýä àâ÷ áàéíà ãýñýí ¿ã ø¿¿ äýý. Áèä èéì áàéäëûã ººð÷ëºõ çîðèëò òàâüæ áàéâ.

Áèä íàð Óëààíáààòàðò àæèëëàæ áàéñàí ÇÕÓ-ûí áàðèëãûí òðåñò¿¿äýä

ìîíãîë àæèë÷äûí òîîã íýìýãä¿¿ëýõèéã çîðüæ áàéëàà. Òýð ¿åä ÇÕÓ-ûí

ãóðâàí òîì áàðèëãûí òðåñò Ìîíãîëä àæèëëàæ áàéâ. Òýíä ìîíãîë àæèë÷èí èõ öººõºí áàéëàà. Íýãýíò öàã ¿å ººð÷ëºãäºõ ÿíçòàé áàéñàí áîëîõîîð áèä îëäîæ áàéãàà áîëîìæèéã äýýä çýðãýýð àøèãëàõûã çîðüæ áàéñàí þì.

Áèäíèé òàâüñàí àñóóäëóóäûã ÇÕÓ-ûí òàë áàðàã õ¿ëýýí çºâøººðñºí þì.

Áè Ãàäààäòàé ýäèéí çàñãèéí òàëààð õàðèëöàõ óëñûí õîðîîíä 1985 îíä î÷ñîí ø¿¿ äýý. 1987 îíä øèíý÷èëñýí çîõèîí áàéãóóëàëò õèéñýí þì. Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàì, Ãàäààäòàé ýäèéí çàñãèéí òàëààð õàðèëöàõ óëñûí õîðîî, Ìàòåðèàë, òåõíèêèéí õàíãàìæèéí óëñûí õîðîî ãýñýí 3 òîì áàéãóóëëàãûã íèéë¿¿ëýýä Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöàà, õàíãàìæèéí ÿàìûã áàéãóóëñàí þì. Áè ýíý øèíý ÿàìíû ñàéäààð òîìèëîãäîâ. Ýíý áîë õàíãàìæ, ãàäààä õóäàëäàà, çýýë, òóñëàìæèéã íèéë¿¿ëñýí íýã ÿàì áàéâ. Ýíä àæèëëàæ áàéãààä 1990 îíû àðä÷èëñàí õóâüñãàëòàé çîëãîñîí þì. 1990 îíû 3-ð ñàðä ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû Á¿ãä õóðàë õóðàëäàæ ÌÀÕÍ- ûí ÓÒÒ-ã á¿ðýí á¿ðýëäýõ¿¿íýýð íü îãöðóóëàõ øèéäâýð ãàðãàëàà. Ýíý Á¿ãä õóðàëààñ ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû øèíý á¿ðýëäýõ¿¿íèéã áàòàëëàà. ÓÒÒ á¿ðýí øèíý÷ëýãäëýý. ÒÕ-íû øèíý á¿ðýëäýõ¿¿í Ãîìáîæàâûí Î÷èðáàòûã ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãààð ñîíãîëîî.

Òýð ¿åä ìèíèé íýðèéã Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãà, Åðºíõèé ñàéä õî¸ðûí àëü íýãýíä íü äýâø¿¿ëýõ òóõàé ÿðèà ãàðñàí þì øèã áàéíà áèëýý. Èéì ÿðèà ÿâñààð áàéãààä ìèíèé íýðèéã ÀÈÕ-ûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãûí àëáàí òóøààëä äýâø¿¿ëýõýýð òîãòñîí áîëîëòîé.

Ýíý òàëààð ìèíèé ººðèéí ñàíàëûã åðººñºº àñóóãààã¿é þì ø¿¿ äýý. Íýã ºäºð ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû ÓÒÒ øèíý á¿ðýëäýõ¿¿íýýðýý õóðàëäàæ, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí äàðãûí àëáàí òóøààëä Ø.Ãóíãààäîðæèéí íýðèéã, Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãûí àëáàí òóøààëä ìèíèé íýðèéã äýâø¿¿ëýõ øèéäâýð ãàðãàñàí þì. Ýíý àñóóäëààð íýã, õî¸ð õ¿í ñàíàë õýëýýä áèäíèé íýð áàòëàãäàæ áàéâ. Èíãýýä 1990 îíû 12-ð ñàðä ÀÈÕ-ûí

÷óóëãàí àæëàà ýõýëëýý. Ýíý ÷óóëãàíààð íàìàéã ÁÍÌÀÓ-ûí Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãààð òîìèë÷èõëîî. Òýð ¿åä ÌÀÕÍ-ûí óðüä íü ìºðääºã áàéñàí æóðàì õýâýýðýý áàéâ. ÌÀÕÍ-ûí ÓÒÒ ë øèéäñýí áîë òºð, çàñãèéí àïïàðàò ò¿¿íèé øèéäâýðèéã ë áèåë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé áàéëàà ø¿¿ äýý.

Èíãýæ áè ÀÈÕ-ûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãààð òîìèëîãä÷èõëîî.

Ê Þ: Îäîîãèéí õóóëèàð áîë Ìîíãîë óëñûí òºðèéí òýðã¿¿í, åðºíõèéëºã÷

áèç äýý?

Ï Î: Òèéì. Ãýõäýý òýð ¿åä ìàíàéä Ņòºðèéí òýðã¿¿íņ ãýäýã àëáàí òóøààë

áàéãààã¿é þì. ÌÀÕÍ-ûí øèéäâýðýýð á¿õ àæèë ÿâäàã áàéëàà. ÌÀÕÍ-ûí

Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íü ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, Óëñ Òºðèéí

Òîâ÷îîíû ¿éë àæèëëàãààã óðüäûí àäèëààð óäèðääàæ áàéâ. ÀÈÕ-ûí

Òýðã¿¿ëýã÷èä áîë Àðäûí Èõ Õóðëûí ÷ºëººò öàãò òºðèéí äýýä ýðõèéã áàðüäàã áàéâ. ÀÈÕ-ûí Òýðã¿¿ëýã÷ 9 ãèø¿¿í áàéñàí þì. Ýíý 9 ãèø¿¿í õóðàëäàæ, õàìòûí øèéäâýð ãàðãàíà ø¿¿ äýý. Òèéì æóðàìòàé áàéâ.

Áè ÀÈÕ-ûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãààð òîìèëîãäîîä øóóä àæëàà õ¿ëýýæ àâñàíã¿é.

Áèä íàð òýð ¿åä ºäºð á¿ð õóðàëäàæ áàéñàí òóë àæèë õ¿ëýýëöýõ çàâ áàéñàíã¿é. Õýëýëöýæ, øèéäâýðëýõ àñóóäàë ìàø îëîí áàéæ ë äýý. Èíãýýä ãóðâàí ºäºð õóðàëäààä, äºðºâ äýõ ºäºð íü Æ.Áàòìºíõ ãóàé ÀÈÕ-ûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãûí àæëûã íàäàä õ¿ëýýëãýæ ºãñºí þì.

7 Æ. Áàòìºíõ ãóàé.

Ê Þ: Æ.Áàòìºíõ ãóàé åð íü ÿìàð àëáàí òóøààë õàøèæ áàéñàí þì áý?

Ï Î: Æ. Áàòìºíõ ãóàé áîë 1974 îíîîñ 1984 îíû 8-ð ñàð õ¿ðòýë Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí äàðãûí àëáûã õàøèæ áàéñàí þì. 1984 îíû 8-ð ñàðûí äóíäóóð õóðàëäàæ, Þ.Öýäýíáàë ãóàéí àñóóäëûã õýëýëöñýí ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû ÓÒÒ-íû õóðëûã Æ.Áàòìºíõ ãóàé óäèðäñàí áàéõ. Ýíý ¿åä Þ.Öýäýíáàë ãóàé Óëààíáààòàðò ººðºº áàéãààã¿é þì. Òýðýýð 1984 îíû 7-ð ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð Ìîñêâàä ðóó àìðàõ çîðèëãîòîé ÿâñàí þì áèëýý. Þ.Öýäýíáàë ãóàé àíõ ÿâàõäàà òýíä åð人 2 äîëîî îð÷èì õîíîã ë àìðàõ çîðèëãîòîé áàéñàí þì øèã áàéãàà þì. 8-ð ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð ìàíàéä Õàëõ ãîëûí äàéíû ÿëàëòûí áàÿð áîëäîã ø¿¿ äýý. Þ.Öýäýíáàë ãóàé àìàð÷ èðýýä òýð áàÿðò îðîëöîõîîð áýëòãýæ, îëîí àæèë õèéõýýð òºëºâëºæ áàéñàí þì áèëýý. Ýíý áàÿðò îðîëöóóëàõààð ÇÕÓ-ààñ èõ îëîí õ¿íèéã óðüñàí áàéæ. Þ.Öýäýíáàë ãóàéã Ìîñêâàä áàéõàä íü ÓÒÒ õóðàëäàæ, á¿õ àëáàí òóøààëààñ íü õàëàõ øèéäâýð ãàðãàæýý. Ýíý õóðàëä Êðåìëèéí ýì÷ Åâãåíèé ×àçîâ Ìîñêâàãààñ èðæ îðîëöñîí þì áèëýý. Õóðëûí äàðàà ÓÒÒ-íû ãèø¿¿í Ä.Ìîëîìæàìö, Ò.Ðàã÷àà, Ö.Íàìñðàé çýðýã õ¿ì¿¿ñ Ìîñêâàä î÷èæ Þ.Öýäýíáàë ãóàéòàé óóëçàæ, ÓÒÒ-íîîñ ãàðãàñàí øèéäâýðèéã òàíèëöóóëñàí áàéõ. Òýä íàð ò¿¿íèéã àæëààñ íü õàëàõûã Ņººðºº çºâøººðñºí!ņ ãýñýí ÿðèàòàé áóöàæ èðñýí þì áàéæ. ¯íýí õýðýãòýý áîë ýíý øèéäâýðèéã ººðºº áàðàã çºâøººðººã¿é þì øèã áàéãàà þì. ŅÁè çààâàë Óëààíáààòàðò î÷èæ, Á¿ãä õóðëûí àæèëëàãààíä îðîëöíî! Íàìûí èäýâõòí¿¿äýä òàëàðõàë èëýðõèéëýõ

¸ñòîé!ņ ãýýä áàéñàí þì øèã áàéíà áèëýý. 1984 îíû 8-ð ñàðûí 23-íä ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû ýýëæèò áóñ 8-ð á¿ãä õóðàë õóðàëäàæ Þ.Öýäýíáàë ãóàéã á¿õ àëáàí òóøààëààñ íü õàëàõ àñóóäëûã õýëýëöýæ, øèéäâýðëýñýí þì.

Þ.Öýäýíáàë ãóàé áîë 1952 îíîîñ 1974 îíûã õ¿ðòýë Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí

äàðãààð àæèëëàæ áàéãààä, 1974 îíä ýíý àëáàí òóøààëààñàà ÷ºëººëºãäºæ,

ÀÈÕ-ûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãààð òîìèëîãäñîí þì. ¯¿íèé çýðýãöýýãýýð