著者(英)Lkhagvasuren Ichinkhorloo, Yuki Konagayajournal orpublication titleSenri Ethnological Reportsvolume72page range1-418year2007-08-28URLhttp://doi.org/10.15021/00001396 ХХ зууны Монголчууд /2/ : Социалист　Монголын улс т?рийн амьдрал

ХХ зууны Монголчууд /2/ : С оциалист Монголын улс т?

рийн амьдрал

著者(英) Lkhagvasuren Ichinkhorloo, Yuki Konagaya journal or

publication title

Senri Ethnological Reports

volume 72

page range 1‑418

year 2007‑08‑28

URL http://doi.org/10.15021/00001396

Áàëäàíäîðæèéí Íÿìáóó

1 Òºðñºí íóòàã.

2 Ǻâëºëòèéí öýðãèéí öóâàà îðæ èðëýý.

3 Èõ õýëìýãä¿¿ëýëò.

4 Ëàì íàðûí ø¿¿õ õóðàë.

5 Äîòîîä ÿàìíû áàðèâ÷èëãàà.

6 Áè áàéëäààíû íèñýã÷ áîëîâ.

7 ªìíºãîâü àéìãéèí ÌÀÕÍ-ûí õîðîîíû 1-ð íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà.

8 Õ. ×îéáàëñàí, Þ.Öýäýíáàë õî¸ð.

9 ŅÍýã õ¿íèéã òàõèí ø¿òýõ ÿâäàëņ.

10 ŅÑýõýýòíèé òººðºãäºëņ.

11 Þ. Öýäýíáàë.

12 ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû 6-ð á¿ãä õóðàë.

13 Ø¿¿ìæëýëèéí õàðèó.

14 ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû òîìèëîëòîîð èðñýí ìàë÷èí.

15 Þ. Öýäýíáàë õàëàãäàâ.

16 Ë.Öýíä, Ä. Òºìºð-Î÷èð õî¸ð.

17 Ìîíãîëûí àðä÷èëàë, øèíý÷ëýë.

1 Òºðñºí íóòàã.

Êîíàãàÿ Þ¿êè (öààøèä ÊÞ): Òàíòàé óóëçàæ áàéãààäàà áèä áàÿðòàé áàéíà. ÌÀÕÍ-ûí äîòîð îðøèæ áàéñàí áóñàðìàã ÿâäàëòàé øóäàðãààð òýìöýæ ÿâñàí 20-ð çóóíû Ìîíãîëûí õàìãèéí àëäàðòàé óëñ òºð÷äèéí íýã ãýæ òàíûã Ìîíãîëûí îëîí íèéò ¿íýëäãèéã áèä äóóëæ áàéñàí. Ýíý óäààãèéíõàà ÿðèëöëàãûã òàíû áàãà íàñíû äóðñàìæààñ ýõýëáýë ÿìàð âý?

Òà õààíà, õýäýí îíä òºðñºí áîëîí ººðèéí ààâ, ýýæ, àõ, ýã÷, ä¿¿ íàðûíõàà òóõàé, ººðèéí áàãà íàñíûõàà òóõàé áèäýíä ÿðüæ ºãíº ¿¿?

Áàëäàíäîðæèéí Íÿìáóó (öààøèä ÁÍ): Òýãüå. Áè ººðèéí áàãà íàñíûõàà òóõàé ÿðèàíààñ ýõëüå. Çà, áè 1922 îíä Ò¿øýýò õàí àéìãèéí Äàðõàí ÷èí âàí Ïóíöàãöýðýíãèéí õîøóóíû íóòàã Øàðõàéí õºíäèé ãýäýã ãàçàð òºðñºí õ¿í. Ìàíàé õîøóó ñ¿¿ëä çàñàã çàõèðãààíû øèíý õóâààðèàð Òºâ àéìãèéí Ñýðãýëýí ñóì áîëæ ººð÷ëºãäñºí þì. Îäîî áè 83 íàñ õ¿ð÷ áàéíà. Ìàíàéõàí áîë óäàì óãñààãààðàà, ýöýã, ºâãºäèéí ¿åýñýý, îëîí ¿å äàìæèæ Øàðõàéí õºíäèéä àìüäàð÷ èðñýí þì ãýíý áèëýý. Ìàíàéõàí áîë äàí ãàíö ìàë àæ àõóéãàà ýðõýëýí àìüäàð÷ èðñýí, ìàë÷èí óäàìòàé õ¿ì¿¿ñ þì.

Ê Þ: Òàíàéõ îëîí ìàëòàé àéë áàéñàí óó?

Á Í: Ìàíàéõ áàÿí áèø óäàìòàé, ÿäóóâòàð àéë áàéñàí þì. Ìàíàé ýöãèéí ýöýã, ò¿¿íèé ýöýã ãýýä ýöãèéí òàë áîë ìàëã¿é øàõàì áàéæ. Õàðèí ýõèéí òàë áîë ìàë ñàéòàé áàéæ. Ìèíèé ýöýã 1888 îíû ¿åä ìºí òýð Øàðõàéí õºíäèéä òºðñºí ãýäýã. Òýð áîë àéëûí ãóðàâ äàõü õ¿¿õýä íü áàéæ. Áàãà íàñíààñàà ýõëýýä äàí ìàë ìàëëàæ ÿâñàí õ¿í.

ХХ зууны Монгол÷ууд /2/ — Социалист Монголын улс тºрийн амьдрал Senri Ethnological Reports 72: 177–252 (2007)

Ìàíàé ýöýã õîðèí íàñòàéäàà ãýðëýñýí þì áèëýý. Ìàíàé ýýæ òýð ¿åä 17 íàñòàé áàéæ. Òýð õî¸ð ãàíö öàãààí ìîðüòîé, ãàíö õî¸ð ¿íýýòýé, õýäýí áîã ìàëòàé, ººðèéí ìàë áàãàòàé àéë ãýð áîëæ áàéæ. Ìàíàé ýöýã ìàëûíõàà õàæóóãààð àí õèéæ, òàðâàãà àãíàäàã áàéæ. Åð íü òàðâàãàíû àíãààð ë àìüäàð÷, àìüäðàëàà ººä íü òàòñàí ãýæ ÿðüäàã þì. Ìàíàé ýöýã ìîíãîë áè÷ãýýð ñàéõàí áè÷èæ, óíøäàã õ¿í áàéñàí þì. Õóó÷èí çàñãèéí ¿åä õîðèí íàñòàéãààñàà ýõëýýä íýã õýñýã áàãà òóøààëûí ò¿øìýëèéí àëáà õàøèæ ÿâñàí þì áèëýý. Èéì õ¿ì¿¿ñèéã ŅÕàð çàéñàíņ ãýæ íýðëýäýã áàéñàí ãýäýã þì.

Èéìýðõ¿¿ áàéäàëòàé àìüäàð÷ ÿâààä 1921 îíû Àðäûí õóâüñãàëòàé çîëãîæýý. Àðäûí õóâüñãàëûí ýõíèé æèë¿¿äýä òýð ìàëàà ìàëààä àìüäàð÷

áàéæ. Àðäûí õóâüñãàëààñ õîéø 1920-îîä îíû ñ¿¿ë÷, 1930-ààä îíû ýõýýð ÌÀÕÍ-ûí ãèø¿¿í áîëñîí áàéíà. Èíãýýä íýã õýñýã áàñ áàã, ñóìûí çàõèðãààíä àëáà õààæ ÿâæýý. Ñ¿¿ëäýý ýíý àæëààñàà ãàð÷, ìàëàà ìàëëààä àìüäàð÷ áàéæ. Ìàíàéõ îëîí ìàëòàé áîëæ, ñóìàíäàà áàÿí àéëûí òîîíä îðîõ áîëñîí þì áàéæ.

Ìàíàéõ æèë á¿ð ë õóðäàí ìîðü óÿäàã áàéëàà. Áè áàãàäàà ààâûíõàà óÿñàí õóðäàí ìîðèéã óíààä óðàëääàã áàéëàà. Áèä èéìýðõ¿¿ àìüäðàëààð àìüäðààä áàéæ áàéòàë 1938 îíä ààâûã Äîòîîä ÿàì áàðèâ÷èëñàí þì.

Ê Þ: ßàãààä?

Á Í: ßàãààä ãýæ ¿¿? Ìýäýõã¿é. Ìèíèé ààâûã ÿàãààä áàðèâ÷èëñíàà ìàíàé Äîòîîä ÿàì åðººñºº òàéëáàðëààã¿é þì ø¿¿. Ìèíèé ààâûã áàðèâ÷èëñàí øàëòãààíûã áè òýð ¿åä Ìîíãîë îðîíä ºðíºæ áàéñàí óëñ òºðèéí ¿éë ÿâäëóóäûã õººæ, õîæèì ººðºº ë òàéëáàðëàõûã îðîëäñîí þì. Ǻâõºí ìèíèé ààâûã áèø Ìîíãîëûí îëîí ìÿíãàí ààâ íàðûã èíãýæ áàðèâ÷èëñàí þì. Îëîí ìÿíãàí ààâ íàð áóöàæ èðýëã¿é, æèæèãõýí õ¿¿õä¿¿ä, çàëóóõàí ýõíýð¿¿äýý ¿¿ðä îðõèîä öààçûí òàâöàí äýýð ãàðöãààñàí þì. Ìîíãîëä èéì õýìæýýíèé ýìãýíýë, ãàìøãèéã äàãóóëæ èðñýí îí áîë 1937 îí þì. Ýíý áîë ŅÈõ áàðèâ÷èëãààņ ýõýëñýí îí ø¿¿ äýý.

1937 îíû 10-ð ñàðûí 2-íä ŅÁ¿ðýí ýðõò îíöãîé êîìèññņ-ûí øèéäâýð ãàð÷, îëîí ìÿíãàí ìîíãîë õ¿í óëñ òºðèéí õèëñ õýðãýýð öààçëàãäñàí þì. Èõ õýëìýãä¿¿ëýëò èíãýæ ýõýëñýí þì. Á¿ðýí ýðõò îíöãîé êîìèññ áîë 1937 îíû ñ¿¿ë÷ýýð áàéãóóëàãäñàí þì. Ò¿¿íä Äîòîîä ÿàìíû ñàéä Õ.×îéáàëñàí, ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Ä.Ëóâñàíøàðàâ çýðýã õ¿ì¿¿ñ îðñîí áàéæ. Ýíý Á¿ðýí ýðõò îíöãîé êîìèññûí øèéäâýðýýð áàðèâ÷ëàãäñàí õ¿ì¿¿ñèéã øóóä öààçàëäàã áàéæ.

Äîòîîä ÿàì ìàíàé ààâûã ÿìàð ó÷èð øàëòãààíààð áàðèâ÷èëñàí, õààíà

õîðüæ áàéãàà òàëààð õýíä ÷, þó ÷ õýëýýã¿é þì ø¿¿ äýý. Áèä íàð ààâûãàà

àìüä áàéãàà ýñâýë àëàãäñàí òàëààð îãò þó ÷ ìýäýõã¿é áàéâ. Ìàíàé ýýæ ààâûí õîéíîîñ ÿâààä õýíýýñ ÷, þó ÷ îëæ ñîíñîæ ÷àäàëã¿é ýðãýýä èðæ áàéëàà. Ãýòýë íýã õýñýã õóãàöààíû äàðàà ìàíàé ààâûí òóõàé ŅÀìüä áàéãàà ãýíý! Øîðîíä õîðèãäîæ áàéãàà ãýíý! Àðâàí æèëèéí ÿë îíîîñîí ãýíý!ņ ãýñýí ÿðèà ãàðñàí þì. Ǻâõºí ìàíàé ààâûí òóõàé áèø ààâòàé õàìò áàðèãäñàí ìàíàé íóòãèéí õ¿ì¿¿ñèéí òóõàé àì äàìæñàí èéì ÿðèà ÿâæ áàéñàí þì. Ãýâ÷ ýíý á¿õ ÿðèà îð ¿íäýñã¿é ç¿éë áàéñàí þì áèëýý.

Áè ààâûíõàà òóõàé á¿õ ¿íýíèéã Ìîíãîëä àðä÷èëñàí õºäºëãººí ºðíºñíººñ õîéø ë îëæ ìýäñýí þì. 1990-ýýä îíû ýõýýð áè Äîòîîä ÿàìíû àðõèâààñ ààâûíõàà õîëáîãäîëòîé ìàòåðèàëûã ø¿¿ëãýýä, àâ÷ ¿çëýý. Ýíý àðõèâûí ìàòåðèàëä ìàíàé ààâûã Ņ1938 îíû 8-ð ñàðä áàðèâ÷èëñàí!ņ ãýæ òýìäýãëýñýí áàéíà áèëýý. Èíãýýä ò¿¿íèéã íýã ñàð îð÷èì øîðîíä õîðüæ áàéãààä 1938 îíû 9-ð ñàðä ìºðäºí áàéöààëò õèéæ ýõýëæýý. Ìàíàé ààâààñ õî¸ð óäàà ìýä¿¿ëýã àâñàí áàéãàà þì. Ýõíèé óäààä íü ààâ ŅÁè ÿìàð ÷ õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ õýðýã õèéãýýã¿é. Òèéì ç¿éë íàäàä áàéõã¿é. Ýíý òàëààð íàäàä ÿðèõ ç¿éë áàéõã¿é!ņ ãýæ õýëñýí áàéäàã þì. Õî¸ð äàõü áàéöààëòàí äýýð òýð ŅÁè Áîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãòûí òîéâîí Âààíæèë ãýäýã õ¿íèé óäèðäñàí õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ áàéãóóëëàãàä ýëññýí íü ¿íýí. Áèä íàð ýíý çàñãèéã óñòãàæ, õóó÷èí çàñãèéã ýðã¿¿ëæ áàéãóóëàõ çîðèëãîòîé áàéñàí. Áè ýíý àæèëä îðîëöîæ, ººðèéí ¿¿ðýã õ¿ëýýæ áàéñàí. Áè ýíý áàéãóóëëàãàä ººðººñºº ãàäíà ººðèéí íóòãèéí òàâàí õ¿íèéã ýëñ¿¿ëæ ºãñºí!ņ ãýõ ìýòýýð ìýä¿¿ëñýí áàéäàã þì. Ò¿¿íýýñ õîéø 1938 îíû 11-ð ñàðûí 10-íû ºäºð Îíöãîé êîìèññ ò¿¿íä öààçààð àâàõ ÿë îíîîæýý.

Òýð ¿åä Îíöãîé êîìèññûí øèéäâýðèéã ÿã òýð ºäºð íü ã¿éöýòãýäýã æóðàìòàé áàéæ. Òýãýõýýð ìèíèé ààâûã 1938 îíû 11-ð ñàðûí 10-íû îðîé öààçàëñàí áàéõ. Òýð ¿åä Îíöãîé êîìèññûí øèéäâýðýýð öàçààð àâàõ ¸ñòîé õ¿ì¿¿ñèéã õýñýã, õýñãýýð íü ìàøèíä à÷èæ ŅÖààçûí ãàçàðņ àâ÷ èðýýä, ýñâýë áóóòàé õàðãàëçàã÷ íàð ÿâãàí òóóæ òýíä àâ÷ èðýýä, óõñàí í¿õíèé àìàí äýýð áóðóó õàðóóëàí çîãñîîæ áàéãààä, àðààñ íü ÿã òîëãîé ðóó íü áóóääàã áàéñàí þì áèëýý. Ìèíèé ààâ áàñ ë ÿã èéì ìàÿãààð öààçëàãäñàí áàéõ.

Îíöãîé êîìèñûí øèéäâýðèéã ÿàæ ã¿éöýòãýñýí òóõàé áàðèìòûã áè Äîòîîä

ÿàìíû àðõèâààñ îëîîã¿é þì. Åð íü òèéì áàðèìò áàéäàãã¿é áàéõ. 1990 îíä

Äîòîîä ÿàì ìèíèé ààâûí Ņõýðýãņ-èéã öàãààòãàæ ºãñºí þì. Áè ò¿¿íèé õî¸ð

äàõü ìýä¿¿ëýãòýý äóðüäñàí ç¿éë¿¿äèéã øàëãàæ ¿çñýí þì. Òýð ìýä¿¿ëýãò

äóðüäàãäñàí ŅÁîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãòûí òîéâîí Âààíæèë ãýäýã õ¿íèé

óäèðäñàí õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ áàéãóóëëàãàņ ãýäýã íü îãò áàéãààã¿é þì

áèëýý. Áàñ ŅÁîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãòûí òîéâîí Âààíæèëņ ãýäýã õ¿í ÷

åðººñºº áàéñàíã¿é. Ìèíèé ààâûí ŅÕóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ áàéãóóëëàãàòàà

íóòãèéí òàâàí õ¿íèéã ýëñ¿¿ëñýí!ņ ãýæ ìýä¿¿ëñýí òýð òàâàí õ¿í íü ÷

ìàíàé íóòàãò áàéñàíã¿é. Ýíý ìýä¿¿ëýãò äóðüäàãäñàí ç¿éëä ¿íýí þì íýã

÷ áàéñàíã¿é. Ýíý áîë æèíõýíý Ņçîõèîìîë õýðýãņ áàéæ.

Òýð ¿åä ìèíèé ààâûã Äîòîîä ÿàìíû àæèëòàí Ä.Áàòõ¿¿ ãýäýã õ¿í áàéöààæ áàéñàí þì áèëýý. Îäîî òýð õ¿í àìüä ñýð¿¿í áàéíà. Áè òýð ºâãºíòýé óóëçàæ ààâûíõàà òóõàé àñóóëàà. Ãýòýë òýð õ¿í ŅÁàëäàíäîðæ ãýäýã õ¿íèé íýð, õýäýí îíä õààíà òºðñºí çýðýã íü ë ¿íýí. Áóñàä íü öºì õóäàë ç¿éë ø¿¿. Ò¿¿íèé ºãñºí õî¸ðäàõü ìýä¿¿ëãèéã áèä ººðñ人 çîõèîæ áè÷ñýí þì. Òýãýýä òýð õ¿íýý𠺺ðººð íü ãàðûí ¿ñýã çóðóóëñàí þì. Ýõëýýä ãàðûí

¿ñýã çóðàõààñ ýðñ òàòãàëçñàí þì. Òýãýõýýð íü áèä íàð õýäýí ºäºð ýýëæëýýä çîäñîí þì. Ýöýñòýý çºâøººð÷ áèäíèé ººðñ人 çîõèîæ áè÷ñýí õóóðàì÷

ìýä¿¿ëýãò ãàðûíõàà ¿ñãèéã çóðñàí þì. Òýð ¿åä ãàðûí ¿ñýã çóðàõààñ òàòãàëçñàí á¿õ õ¿íèéã çîäîæ, çîâîîõ àðãûã õýðýãëýæ õóóðàì÷ ìýä¿¿ëýã àâäàã áàéñàí þì ø¿¿!ņ ãýæ õýëæ áàéëàà.

Ê Þ: Òà ààâûãàà áàðèâ÷ëàãäàõ ¿åä õýäýí íàñòàé áàéñàí áý?

Á Í: Òýð ¿åä áè 15 îð÷èì íàñòàé áàéñàí þì áîëîâ óó äàà. Ìèíèé õî¸ð àõ íýã ä¿¿, ýýæ áèä íàð ¿ëäñýí þì. Ààâûã ÿã áàðèãäàõ òýð ¿åä áè íýã àõòàéãàà õàìò Óëààíáààòàð õîòîä áàéñàí þì. Ãýðòýý ìèíèé ä¿¿, íýã àõ ýýæ ãóðàâ áàéñàí þì.

Áè åð íü àðâàí òàâàí íàñ õ¿ðòëýý ãýðòýý ìàë ìàëëààä àìüäàð÷ áàéñàí þì. Ìàíàé íóòàãò òýð ¿åä áàãà ñóðãóóëü áàéñàíã¿é. Áàãà ñóðãóóëü á¿ð 1940 îí õ¿ð÷ áàéæ áàéãóóëàãäñàí þì ø¿¿ äýý. Ìèíèé ýöýã ººðºº áè÷èã

¿ñýã ñàéòàé õ¿í áàéñàí áîëîõîîð íàìàéã 8-9 íàñòàé áàéõàä ìîíãîë áè÷èã ººðºº çààæ ñóðãàñàí þì. Áè õî¸ð æèë îð÷èì ààâààðàà ìîíãîë áè÷èã çààëãààä, óíøèæ áè÷èæ ÷àääàã áîëñîí þì.

Òýð ¿åä ìàíàé íóòàãò ãýëýí ñàíâààðòàé Ëóâñàíöýðýí ãýäýã ëàì õ¿í áàéñàí þì. Òýð õ¿í ò¿âä, õÿòàä õýë ñàéí ìýääýã, ò¿âä ýì çàëäàã èõ íýð õ¿íäòýé õ¿í áàéëàà ë äàà. Ààâ íàìàéã òýð õ¿íèé øàâü áîëãîëîî. Áè òýð õ¿íýýð ò¿âä õýë çààëãàæ ýõýëñýí þì. Áàñ òîî áîäëîãî, ìîíãîë áè÷ãèéã

¿ðãýëæë¿¿ëýí çààëãàñàí þì. Áè ºã뺺 ìîðèî óíààä òýäíèé ãýðò î÷îîä íîìîî çààëãààä, îðîé íü ýðãýýä èðäýã áàéëàà. Õî¸ð æèë îð÷èì ºâëèéí óëèðàëä áè òýð áàãøèéí ãýðò íü ñóóñàí þì. Áè ººðºº òºâä áè÷èãò èõ äóðã¿é áàéëàà. Ëàì áîëîõ äóðã¿é áàéñàí þì. Õàðèí ìîíãîë áè÷èã, òîî áîäëîãî ñóðàõàä èõ äóðòàé áàéëàà. Ýíý òàëààð õóó÷èí öàãèéí òàë áè÷ýý÷

þì óó, ýñâýë áè÷ýý÷èéí õýìæýýíèé àæèë õèéæ ÷àäàõààð ìýäëýãòýé áîëñîí áàéõ.

2 Ǻâëºëòèéí öýðãèéí öóâàà îðæ èðëýý.

Á Í: Ìàíàéõ 1930-ààä îíû ¿åýñ ýõëýýä ë Óëààíáààòàðò èðæ íààäìààð

ìîðü óðàëäóóëäàã áîëñîí þì. Îëîí æèë èðñýí äýý. Ìàíàé íóòàã Óëààíáààòàðààñ 100-150 êì-ûí çàéíä áàéäàã þì. Çàðèì ¿åä Óëààíáààòàðò ìàø îéðòîæ èðýýä, Áîãä óóëûí ºâºð õàâèàð íóòàãëàäàã áàéëàà.

1936 îíä áè Óëààíáààòàðò èðæ Õîëáîîíû òåõíèêóìä îðñîí þì. Òýð

¿åä Óëààíáààòàðò òàâàí òåõíèêóì áàéëàà. Íàìàéã òýð ñóðãóóëüä ìèíèé ààâûí òàíüäàã õ¿í îðóóëæ ºãñºí þì. Áè ºâºë èðæ ñóðãóóëüäàà ñóó÷èõààä, õàâàð çóí ãýðòýý õàðüäàã áàéëàà.

1937 îíîîñ ýõëýýä áè áàéíãà Óëààíáààòàðò àìüäàð÷ áàéñàí þì ø¿¿.

Òýð ¿åä óëñ îðíû ãàäààä, äîòîîä áàéäàë èõ õ¿íä áàéëàà ø¿¿ äýý. 1935 îíîîñ ýõëýýä Ìîíãîëûí ç¿¿í õèë äýýð õèëèéí áóäëèàí áàéíãà ãàð÷ áàéëàà.

Áóëàí äýðñ, Õàëõ ãîë îð÷ìîîð ßïîíû öýðã¿¿ä õèë çºð÷èõ ÿâäàë èõ ãàð÷

áàéëàà. 1936 îíä Ìîñêâà õîòíîî Ǻâëºëò-Ìîíãîëûí õàðèëöàí òóñëàõ ïðîòîêîëä õî¸ð çàñãèéí ãàçðûí òýðã¿¿í¿¿ä ãàðûí ¿ñýã çóðñàí þì.

1937 îíû çóí áè àìðàëòàà õºäºº ãýðòýý ºíãºðººãººä 8-ð ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð ààâûãàà äàãààä, òýìýý óíààä Óëààíáààòàðò îðæ èðñýí þì. Áèä õî¸ð íàð æàðãàñàíààñ õîéø á¿ðýíõèé áîëæ ýõëýõ ¿åä ßàðìàãèéí äýíæ ð¿¿

îðæ èðòýë öóâàðñàí ìàø îëîí ãýðýë õàðàãäàæ ýõýëñýí þì. Òýð ãýðýë ìàø èõ óðò, öóâàðñàí áàéäàëòàé, ÿðàéãààä õàðàãäàæ áàéñàí þì. Ìèíèé ààâ áèä íàð óðä íü òèéì þì îãò õàðæ áàéãààã¿é áîëîõîîð ìàø èõ ãàéõààä, åð人 ó÷ðûã íü îëñîíã¿é. Òýãýýä áèä ÿâäëàà ò¿ðãýòãýýä òýð öóâñàí îëîí ãýðýëä îéðòîæ èðýýä õàðâàë äàíäàà Îðîñ öýðýã ñóóëãàñàí ìàøèíû óðò öóâàà ÿâæ áàéëàà. Õî¸ð ìàøèíû õîîðîí äàõü çàé íü áàðàã 20 îð÷èì ìåòð áàéñàí áàéõ. Îðîñ öýðã¿¿ä áóóãàà áàðèàä, õýäýí ¿å áîëîîä, ìàøèí äýýð ñóóñàí áàéëàà. Ýíý öóâàà õààíà, ýõëýýä õààíà äóóñ÷ áàéãàà íü ìýäýãäýõã¿é èõ óðò áàéñàí þì. Òýð ìàøèíû öóâàà Óëààíáààòàð õîòûí äóíäóóð áàðóóí òàëààñàà îðæ èðýýä, ç¿¿í òèéøýý ãàð÷ ÿâæ áàéëàà. Ààâ áèä õî¸ð öóâàà äóóñàõûã õ¿ëýýãýýä çîãñîîä áàéëàà. Áèä òýð öóâààíû õîéä òàëä ãàðàõ ¸ñòîé áàéñàí þì. Ãýòýë òýð äóóñäàãã¿é. Íàìðûí øºíº áîëñîí òóë áèä õî¸ð äààð÷

ýõýëëýý. Öóâàà øºíºæèí ¿ðãýëæèëýý. ªã뺺 ¿¿ð öàéæ áàéõàä ñàÿ öóâàà äóóññàí þì. Öóâàà äóóñàõààð áèä õî¸ð Óëààíáààòàðûí õîéä òàëä ãàðñàí þì. Ò¿¿íýýñ õîéø õýäýí óäàà, ¿äýø áîëîõîîð ë ìºí òèéì Îðîñ öýðãèéí öóâàà ¿ðãýëæèëñýí þì. Ìèíèé ààâ, áèä õî¸ðûí ¿çñýí Îðîñ öýðãèéí öóâàà áîë Õàðèëöàí òóñëàëöàõ ïðîòîêîëîîð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ çîðèëãîîð ÇÕÓ-ûí çàñãèéí ãàçðààñ Ìîíãîëä èëãýýñýí öýðãèéí àíãèéí öóâàà áàéñàí þì áàéæ. Èíãýæ áè ÇÕÓ-ûí öýðãèéí ìàø òîì àíãè Ìîíãîëä îðæ èðñýí ¿éë ÿâäëûã ººðèéí í¿äýýð õàðñàí þì.

3 Èõ õýëìýãä¿¿ëýëò.

Ê Þ: Åð íü Ìîíãîëä ºðíºñºí óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò õýçýýíýýñ ýõýëñýí

þì áý?

Á Í: Ìîíãîë äàõü óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò 1920-îîä îíû ¿åýñ ýõýëñýí þì ø¿¿ äýý. Òýð ¿åä Ìîíãîë óëñûí Åðºíõèé ñàéäààñ àâõóóëààä, òºð, çàñãèéí ºíäºð àëáà õàøèæ áàéñàí îëîí õ¿íèéã öààçëàñàí þì. Óëñ òºðèéí õèëñ õýðýãò ã¿òãýæ õýëìýãä¿¿ëýõ ÿâäàë 1990-ýýä îíûã õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýí þì. Ìîíãîëä Àðä÷èëñàí õºäëãººí ¿¿ñýæ ýõýëñýí òýð ¿åýñ ë óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò çîãññîí áàéõ. 1930-ààä îíîîñ ýõëýýä Ņíýã õ¿íèéã òàõèí ø¿òýõ ÿâäàëņ ãàçàð àâ÷ îëîí ãýìã¿é õ¿íèéã õýëìýãä¿¿ëæ, öààçàëñàí þì.

¯¿íèé ãîë õàðèóöëàãûã íü Õ.×îéáàëñàí õ¿ëýýõ ¸ñòîé ãýæ ÌÀÕÍ-ûí ò¿¿õýíä òýìäýãëýäýã þì. 1950-1960-ààä îí, ò¿¿íýýñ õîéøèõ óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò áîë Õ.×îéáàëñàíãèéí ¿åèéíõýýñ íèëýýä ÿëãààòàé áàéñàí þì.

1920-îîä îíîîñ ýõýëñýí óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò 1930-ààä îíû äóíä

¿åýñ ýõëýýä èõ ºðãºí õ¿ðýýòýé áîëæ èðñýí þì. 1930-ààä îíîîñ ýõëýýä óëñ òºðèéí õèëñ õýðýãò ã¿òãýæ, ìàø îëîí õ¿íèéã öààçàëñàí þì. Òýäíèé äóíäààñ õàìãèéí àíõíûõ íü ŅËõ¿ìáèéí õýðýãņ þì. Ò¿¿íèé äàðààãèéíõ íü ŅÆèãæèäæàâûí õýðýãņ áàéñàí þì.

Æèãæèäæàâ áîë 20-îîä îíû ýõýýð Àðäûí ò¿ð çàñãèéí ãàçðûí Åðºíõèé ñàéäûí àëáûã íýã ¿å õàøèæ áàéñàí õ¿í ø¿¿ äýý. Ëõ¿ìáý áîë ÇÕÓ-ä ñóðàëöàæ, Äîðíî äàõèíû õºäºëìºð÷äèéí êîììóíèñò èõ ñóðãóóëèéã (îðîñîîð Êîììóíèñòè÷åñêèé Óíèâåðñèòåò Òðóäÿùèõñÿ Âîñòîêà (ÊÓÒ ňðåä.) òºãññºí õ¿í þì. Òýíäýýñ èðýýä Ìîíãîëûí ¯éëäâýð÷íèé Ýâëýëèéí Òºâ Ǻâëºëèéí äàðãààð òîìèëîãäîæ áàéñàí þì. Òýíäýýñýý øóóä ÌÀÕÍ- ûí ÒÕ-íû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãààð ñîíãîãäñîí þì áèëýý. 1932 îíä Ìîíãîëûí áàðóóí õÿçãààðò ãàðñàí ŅÕóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ õºäºë㺺íņ- èéã äàðàõàä îðîëöîæ ÿâñàí õ¿í. 1917 îíä Îðîñ îðîíä ÿëñàí Îêòÿáðèéí ñîöèàëèñò õóâüãàëààñ çóãàòàæ, Áàéãàëü íóóð îð÷ìîîñ ìàø îëîí òîîíû áóðèàäóóä ìàíàé Õýíòèé, Äîðíîä àéìãèéí íóòàãò í¿¿äýëëýæ èðñýí þì.

Òýä íàð á¿ãä Äîðíîä, Õýíòèé àéìãèéí õîéä òàëààð àìüäàð÷ áàéñàí þì. Òýä íàð èðãýíøëèéí õóâüä á¿ãä Ìîíãîë óëñûí èðãýí áîëñîí áàéâ.

Ëõ¿ìáý ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãûí õóâüä òýð í¿¿äýëëýæ

èðñýí áóðèàäóóäûí àñóóäëûã õàðèóöàæ áàéñàí þì. Ëõ¿ìáý 1930-ààä

îíû äóíäóóð íýã õîíîãèéí àëáàí òîìèëîëòîîð Õýíòèé àéìàãò î÷ñîí

þì áèëýý. Òýíä î÷îîä Õýíòèé àéìãèéí ÌÀÕÍ-ûí õîðîîíû äàðãàòàé

óóëçñàí þì áàéæ. Òýãýýä íýã õîíîîä Õýíòèé àéìãèéí ÌÀÕÍ-ûí

õîðîîíû àæèëòàí Ì.Ðåí÷èí ãýäýã õ¿íèé õàìòààð Óëààíáààòàðò áóöàæ

èðñýí þì áàéæ. Òýäíèéã Óëààíáààòàðò èðýõ ¿åä Õýíòèé àéìãèéí Äàäàë

ñóìûí õàðúÿàò Ìàðõàéí Öýâýýí ãýäýã õ¿íèéã Äîòîîä ÿàì áàðèâ÷èëñàí

áàéãàà þì. Ìàðõàéí Öýâýýí áîë ÌÕÇÝ-èéí ÒÕ-íû îðëîã÷ äàðãà áóþó

Óëààíáààòàð õîòûí ÌÕÇÝ-èéí õîðîîíû äàðãûí àëáûã õàøèæ áàéñàí õ¿í þì. Ìàðõàéí Öýâýýíèéã áàðèãäàõààñ ºìíº Õýíòèé àéìàãò õîðøîîíû äàðãûí àæèëòàé áàéñàí Öýâýãæàâ ãýäýã õ¿í áàðèãäñàí þì áàéæ. Ýíý Ìàðõàéí Öýâýýí, Öýâýãæàâ õî¸ð áîë íýã íóòãèéí õ¿ì¿¿ñ áàéæ, õàðèí áèå áèåíýý òàíüäàã áàéñàí ýñýõèéã õýëýõýä õýö¿¿ þì. Äîòîîä ÿàì Ìàðõàéí Öýâýýíèéã áàðèâ÷ëààä ìýä¿¿ëýã àâ÷ýý. Ò¿¿íèéã Õýíòèé àéìàãò õîðøîîíû äàðãûí àæèëòàé õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ Öýâýãæàâòàé õîëáîîòîé áàéñàí ãýæ ã¿òãýæýý. Ìàðõàéí Öýâýýí ýíý ã¿òãýëýãèéã õ¿ëýýæ àâààã¿é þì áàéíà. ŅÁè Ä.Öýâýãæàâòàé ÿìàð ÷ õîëáîî áàéõã¿é!ņ ãýäýã áàéæ ë äýý. Òýãýýä Äîòîîä ÿàì ò¿¿íèéã çîäîæ, çîâîîãîîä ººðñäèéí çîõèîñîí õóóðàì÷ ìýä¿¿ëýãò ãàðûí ¿ñýí çóðóóëñàí áàéíà. Òýð õóóðàì÷ ìýä¿¿ëýãò íü ŅÄ.Öýâýãæàâòàé õîëáîîòîé áàéñàí íü ¿íýí. Áèä íàð õàìãèéí ñ¿¿ëä Ëõ¿ìáýýð äàìæóóëæ õîëáîî áàðüñàí. Ëõ¿ìáèéã Õýíòèé àéìàãò àëáàí òîìèëîëòîîð ÿâàõ ãýæ áàéãààã áèä ìýäýæ áàéñàí. Ëõ¿ìáý Õýíòèé àéìàãò î÷îîä Ä.Öýâýãæàâòàé óóëçààä, ìèíèé çàõèàã ò¿¿íä ºãººä, ò¿¿íýýñ íàäàä õàðèó çàõèà àâ÷ èðæ ºãñºí!ņ ãýõ çýðãýýð çîõèîæ áè÷ñýí þì áàéæ.

Èíãýýä ýíý õóóðàì÷ ìýä¿¿ëãèéã ¿íäýñëýýä Ëõ¿ìáèéã áàðèâ÷èëñàí þì.

Òýãýýä ò¿¿íä ŅÕóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ Ìàðõàéí Öýâýýí, Ä.Öýâýãæàâ íàðòàé õîëáîîòîé áàéñàí!ņ ãýñýí ã¿òãýëãèéã òóëãàñàí áàéãàà þì. Ëõ¿ìáý íýã æèë ãàðóéí õóãàöààíä ýíý ã¿òãýëýãèéã õ¿ëýýæ àâààã¿é þì áèëýý. Äîòîîä ÿàì ò¿¿íèéã çîäîæ, çîâîîæ, òàìëàñààð áàéãààä íýã æèëèéí äàðàà áàñ ººðñäèéí çîõèîñîí õóóðàì÷ ìýä¿¿ëýãòýý ãàðûí ¿ñãèéã íü çóðóóëæ ÷àäñàí áàéãàà þì.

Òýãýýä ýíý õóóðàì÷ ìýä¿¿ëãèéã íü ¿íäýñëýýä, ò¿¿íèéã áóóäàæ àëñàí þì ø¿¿ äýý.

Òýð ¿åä Äîòîîä ÿàìíû øîðîíä ººðñäèéí çîõèîñîí õóóðàì÷

ìýä¿¿ëýãòýý áàðèâ÷ëàãäñàí õ¿íýý𠺺ðººð íü ãàðûí ¿ñýã çóðóóëàõûí òóëä õýðýãëýäýã áàéñàí ìàø õàðãèñ õýðöãèé àðãóóäûã çºâëºëòèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä íýâòð¿¿ëñýí áàéõ. Ýíý áîë ÇÕÓ-ûí Äîòîîä ÿàìíàíä õýðýãëýäýã áàéñàí àðãà þì. Ò¿¿íèéã ÇÕÓ-ûí Äîòîîä ÿàìíû ñàéä áàéñàí À.Â.Âûøèíñêèé ãýäýã õ¿í àíõ ñàíàà÷ëàñàí þì áèëýý. À.Â.Âûøèíñêèé È.Â.Ñòàëèí õî¸ð 1917îíû Îêòÿáðèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëààñ ºìíº Îðîñûí õààíò çàñãèéí øîðîíä, íýã ºðººíä õîðèãäîæ áàéæýý. Õóâüñãàë ÿëñíû äàðàà È.Â. Ñòàëèí ÇÕÓ-ûí Êîììóíèñò íàìûí Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí äàðãà çýðýã ºíäºð àëáàí òóøààëûã õàøèõ áîëñíûõîî äàðàà À.Â.Âûøèíñêèéã ÇÕÓ-ûí åðºíõèé ïðîêóðîðîîð òîìèëæýý. À.Â.Âûøèíñêèé ýíý àðãàà õýðýãëýæ Îðîñ îðîíä Îêòÿáðèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëûã ÿëàëòàíä õ¿ðãýñýí Â.È.Ëåíèíèé õàìòðàí ç¿òãýã÷

æèíõýíý êîììóíèñòóóäûã (áîëüøåâèêóóä ň ðåä.) á¿ãäèéã àëñàí þì áèëýý.

Â.È.Ëåíèíû õàìòðàí ç¿òãýã÷ Í.Áóõàðèí, Óëààí öýðãèéí íýðòýé ç¿òãýëòýí

Ì.Òóõà÷åâñêèé, V.Áëþõåð çýðýã õ¿ì¿¿ñèéã èéì àðãààð òàìëàí çîâîîæ,

õóóðàì÷ ìýä¿¿ëýãò ãàðûí ¿ñýã çóðóóëààä, ò¿¿íèéã íü ¿íäýñëýýä áóóäàæ àëñàí þì áèëýý. Åð íü èéì ìàÿãààð áóóäóóëñàí ìàø îëîí õ¿í áèé ë äýý.

Òýíä áîëæ áàéñàí óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò áîë ìàíàéõààñ ìàø èõ ºðãºí õ¿ðýýòýé, ìàø îëîí õ¿íèéã õàìàðñàí, ìàø èõ õàðãèñ, õýðöãèé áàéñàí þì.

Îðîñûí èõ àðä ò¿ìíèéã àéäàñ õ¿éäýñò àâõóóëæ, öóñàí äàëàéä æèâ¿¿ëñýí þì. È.Â.Ñòàëèí èéì õàðãèñ Ņóëààí òåððîðèñòņ àðãà õýðýãëýýã¿é áîë ŅÎêòÿáðèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëņ ãýã÷ íýã õîíîã ÷ îðøèí òîãòíîæ

÷àäàõã¿é íü îéëãîìæòîé ø¿¿ äýý.

Ìàíàéä 1936 îíä Õ.×îéáàëñàí Äîòîîä ÿàìíû ñàéäààð òîìèëîãäñîíîîñ õîéø ÿã ýíý àðãûã õýðýãëýæ ýõýëñýí áàéãàà þì. ßìàð

÷ õýðýã õèéãýýã¿é õ¿íèéã ººð õ¿íèé õóóðàì÷ ìýä¿¿ëãýýð áàðèâ÷ëààä, áàñ õóóðàì÷ ìýä¿¿ëýã àâàõûí òóëä õàòóó õàðãèñ àðãààð çîäîæ, çîâîîí òàð÷ëààäàã áàéñàí þì. Õ.×îéáàëñàí Äîòîîä ÿàìíû ñàéä áîëîõûíõîî ºìíº Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí íýãä¿ãýýð îðëîã÷ áîëñîí þì. Õýìæýýã¿é ýðõ ìýäýë ò¿¿íèé ãàðò ààæèì ààæìààð òºâëºð÷ ýõýëñýí þì. Õ.×îéáàëñàí áîë 1921 îíû Àðäûí õóâüñãàëûí óäèðäàã÷äûí íýã ø¿¿ äýý. Àðäûí õóâüñãàë ÿëñíû äàðàà íýã ¿å ò¿¿íèéã õàðèóöëàãàòàé àëáàí òóøààëä òîìèëäîãã¿é áàéñàí þì áèëýý. Ýíý áîë ò¿¿íèé õóâèéí çàí ÷àíàðòàé õîëáîîòîé áàéñàí áàéõ. ŅÓëñ òºðèéí ìàø èõ áîë÷èìã¿é àëõàìóóäûã õèéæ áîëçîøã¿é õ¿í!ņ ãýæ îëîí õ¿í ò¿¿íýýñ áîëãîîìæèëæ áàéñàí áàéõ. Çàðèì ¿åä òýð àæèëã¿é ÷ áîëæ ¿çñýí áàéõ. ŅËõ¿ìáèéí õýðýãņ-ò õîëáîãäóóëààä îëîí õ¿íèéã áàðèâ÷èëñàí þì. Õ.×îéáàëñàí ÷ áàñ áàðèãäàæ áàéñàí ò¿¿õ áèé þì ø¿¿. Òýð ¿åä áàðèâ÷ëàãäñàí õ¿ì¿¿ñèéí çàðèìûã íü ìàíàé Äîòîîä ÿàì Ñèáèðüò öºëëºãò ÿâóóëäàã áàéæ. Èíãýæ öºëºãäñºí õ¿ì¿¿ñèéí äîòîð Õ.×îéáàëñàí îðæ áàéæ. Òýð ¿åä Îðîñ ðóó öºëºãäñºí õ¿ì¿¿ñ ýðãýæ èðýýã¿é þì. Õàðèí Õ.×îéáàëñàí óäàëã¿é ýðãýýä èðñýí áàéãàà þì. ×óõàì ÿìàð ó÷èð øàëòãààíààð ò¿¿íèéã ñóëëàæ, íóòàã áóöààñàí òàëààð îäîî áîëòîë òîäîðõîé áàðèìò áàéäàãã¿é þì. ÇÕÓ-ûí Óëñûí Àþóëààñ Õàìãààëàõ Õîðîî (Êîìèòåò Ãîñóäàðñòâåííîé Áåçîïàñíîñòè - ÊÃÁňðåä.) ŅÕ.×îéáàëñàíòàé öààøèä õàìòàð÷ àæèëëàõ áîëîìæòîé õ¿í!ņ ãýæ ¿çñýí áàéæ ìàãàäã¿é. Òýä íàð Õ.×îéáàëñàíã öààøèä ººðñäèéí çîðèëãîä àøèãëàõ òºëºâëºãººòýé㺺ð Ìîíãîëä áóöààñàí áàéæ áîëîõ þì.

Õ.×îéáàëñàí ÇÕÓ-ààñ áóöàæ èðýýä ë óëñ òºðèéí ãÿëàëçñàí êàðüåð õèéñýí áàéäàã þì. Äîòîîä ÿàìíû ñàéä, Ìàë, òàðèàëàíãèéí ÿàìíû ñàéä, Áàòëàí õàìãààëàõ ÿàìíû ñàéä, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí îðëîã÷ äàðãà ãýýä ë òîì, òîì àëáàí òóøààëä ÿäàõ þìã¿é äýâøèæ ýõýëñýí áàéäàã þì. Ò¿¿íèéã õýí èíãýæ òîì àëáàí òóøààëä äýâø¿¿ëýýä áàéñàí áý? ãýäýã íü èõ ñîíèðõîë òàòñàí àñóóëò þì ë äàà.

Ýíý ¿åä ìàíàé Åðºíõèé ñàéäààð Ï.Ãýíäýí àæèëëàæ áàéñàí þì. Ýíý

áîë ò¿¿íèé õèéñýí àæèë ÿàâ÷ áèø ãýäýã íü îéëãîìæòîé þì. Ï.Ãýíäýí áîë

èõ îìãîëîí çàíòàé, Ìîíãîëûíõîî ýðõ àøãèéã òóóøòàé õàìãààëäàã, õóðö äàé÷èí õ¿í áàéñàí þì. Òýð óäàà äàðàà ÇÕÓ-ä àëáàí ¸ñíû àéë÷ëàë õèéæ, ÇÕÓÊÍ-ûí Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà È.Â.Ñòàëèí áîëîí Ǻâëºëò òºðèéí áóñàä óäèðäàã÷ íàðòàé óóëçàæ áàéñàí þì. Òýä íàðòàé õî¸ð óëñûí õàìòûí àæèëëàãààíû òàëààð èõ ÿðèà ºðí¿¿ëæ, çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí õýëýëöýý õèéæ áàéñàí þì. Òýð ¿åä Ìîíãîëûí íèéãýìä áóðõíû øàøèí èõ õ¿÷òýé íºëººëòýé áàéëàà. Ìîíãîëûí áóðõíû øàøèí, ñ¿ì õèéä, ëàì íàðûí àñóóäëààð Ï.Ãýíäýí ÇÕÓÊÍ-ûí óäèðäëàãóóäòàé ñàíàë ñîëèëöîæ áàéñàí þì áèëýý. È.Â.Ñòàëèí íàð ŅÌîíãîëûí áóðõíû øàøèí, ñ¿ì, õèéä, ëàì íàð áîë õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ õ¿÷ ìºí!ņ ãýæ ¿çýæ áàéñàí þì áàéæ. Òèéì ó÷ðààñ ŅÌîíãîëûí áóðõíû øàøíûã Äîòîîä ÿàìíû õ¿÷ýýð óñòãàõ õýðýãòýé!ņ ãýñýí áàéð ñóóðüòàé áàéñàí þì. Ìàíàé åðºíõèé ñàéä ŅÌîíãîëûí áóðõíû øàøíû ýñðýã Äîòîîä ÿàìíû õ¿÷èéã õýðýãëýæ õýðõýâ÷ áîëîõã¿é!ņ ãýñýí áàéð ñóóðüòàé áàéñàí þì áàéæ. Ýíý àñóóäëààð õî¸ð òàëûí áàéð ñóóðü èéì çºðººòýé áàéñààð óäñàí þì áàéíà ë äàà. Ï.Ãýíäýí È.Â.Ñòàëèí õî¸ðûí õîîðîíä ýíý àñóóäëààð õ¿÷òýé ìàðãààí ¿¿ñýæ áàéñàí þì áèëýý. ŅÏ.Ãýíäýí È.Â.Ñòàëèíûã çààìäàæ àâààä, àëãàäñàí!ņ ãýäýã íýã ÿðèà áàéäàã þì.

¯íýõýýð òèéì ÿâäàë áîëñîí áàéæ ìàãàäã¿é. ßìàð ÷ áàéñàí ìàíàé åðºíõèé ñàéä Ï.Ãýíäýí È.Â.Ñòàëèíû á¿ä¿¿ëýã àâèðò áóóæ ºãººã¿é, ººðèéí áàéð ñóóðèéã õàìãààëààä ãàð÷ èðñýí þì áèëýý. Áóðõíû øàøíû àñóóäàë áîë Ìîíãîëûí ººðèéí äîòîîäûí àñóóäàë ø¿¿ äýý. Ýíý àñóóäàëä Áóðõíû øàøíû ã¿í óõààíû òàëààð º÷¿¿õýí ÷ îéëãîëòã¿é, Ņá¿ä¿¿ëýã áîëüøåâèêņ, öóñò çàíäàë÷èí È.Â.Ñòàëèíûã îðîëöóóëàõ ÿìàð ÷ øààðäëàãà áàéõã¿é íü õýíä ÷ îéëãîìæòîé ýíãèéí ç¿éë ø¿¿ äýý. Åð íü È.Â.Ñòàëèí áîë ÿìàð

÷ áîëîâñðîë ýçýìøýýã¿é õ¿í þì ø¿¿ äýý. Òýãñýí õèðíýý ŅÎëîí óëñûí àæèë÷èí àíãèéí èõ áàãø, ñóóò óäèðäàã÷ņ ãýñýí îëîí ÿíçûí òîäîòãîëòîé áàéñàí þì.

Çàðèì Îðîñ õ¿í È.Â.Ñòàëèíû õàðãèñ õýðöãèé, àäàë áàëìàä ¿éë àæèëëàãààã îíîëûí ¿¿äíýýñ òàéëáàðëàõ ãýæ îðîëääîã áàéõ. Ýíä ÿìàð ÷ îíîë õýðýãã¿é. È.Â.Ñòàëèí áîë çºâõºí ººðºº òºðèéí ýðõ ìýäëèéã áàðüæ áàéõûí òóëä Îðîñûí èõ àðä ò¿ìíèéã öóñàí äàëàéä õóòãàñàí õ¿í þì.

Ò¿¿íèé ÿìàð ÷ áîëîâñðîë ýçýìøýýã¿é, á¿ä¿¿ëýã, õàðàíõóé áàéäàë íü ÿìàð

÷ àðãààð õàìààã¿é, çºâõºí ººðºº ë òºðèéí ýðõ ìýäëèéã áàðüæ áàéõ õ¿ñýë,

øóíàëä íü íºëººëñºí áàéõ. Ǻâõºí ýíý çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä òýð

ÿìàð ÷ ãýìã¿é ¿é îëîí õ¿íèéã àëñàí þì. Áîëîâñðîëòîé, ñî¸ëòîé õ¿íýýñ

èéì ¿éëäýë õýçýý ÷ ãàðàõã¿é ø¿¿ äýý. Ýíý áîë õ¿í òºðºëõòíèé ò¿¿õýýð

áàòëàãäñàí ç¿éë. Õàðèí ÿàãààä èéì õ¿í òºðèéí ýðõýíä ãàðñàí þì áý? ãýäýã

áîë ººð àñóóäàë þì. Òýãýõýýð åð íü àëèâàà íèéãìèéí õóâüñãàë ãýäýã áîë

õ¿ñýýä áàéõ ç¿éë áèø þì ë äàà. Òºðèéí ýðõ ìýäëèéã áàðüæ áàéãàà õ¿íèé

õóâèéí çàí ÷àíàð, áîëîâñðîë ìýäëýãèéí ò¿âøíýýñ óëñ îðîí, àðä ò¿ìíèé

õóâü çàÿà èõ õàìààðàëòàé áàéäàã þì áàéíà.

È.Â.Ñòàëèí òýðã¿¿òýé ÇÕÓÊÍ-ûí óäèðäëàãóóä Ìîíãîëûí áóðõíû øàøíû àñóóäëààñ áîëîîä Ìîíãîëä áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íèéë¿¿ëýõýýñ òàòãàëçàæ ýõýëñýí þì áàéíà. Ýíý áîë È.Â.Ñòàëèíû õèéæ ÷àäàõ ãàíö àæèë áàéñàí áàéæ ìàãàäã¿é. Ìàíàé õî¸ð óëñûí õàðèëöààíä èéì áýðõøýýë ¿¿ññýí òóë ÌÀÕÍ-ûí äîòîð Ï.Ãýíäýíãèéí ýíý áàéð ñóóðèíû òàëààð áàñ ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ õàíäëàãà ãàð÷ èðñýí áàéíà.

Ìîíãîëûí áóðõíû øàøèí ñ¿ì, õèéä ëàì íàðûí àñóóäëààð ÇÕÓÊÍ- ûí áàðèìòàëæ áàéãàà áàéð ñóóðüò çàðèì íýãýí áóóëò õèéõ áîäîëòîé õ¿ì¿¿ñ ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãàä áàéñàí áàéíà. Òýäíèéã ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ- íû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Ëóâñàíøàðàâ, Ýëäýâ-Î÷èð, Õ.×îéáàëñàí íàð òýðã¿¿ëæ áàéñàí áàéíà. Ãîë íü Õ.×îéáàëñàí áàéñàí þì. 1936 îíä ýä íàð õ¿÷ õàâñàð÷ áàéãààä Ï.Ãýíäýíã Åðºíõèé ñàéäûí àëáàí òóøààëààñ íü îãöðóóëæýý. Èíãýæ Ï.Ãýíäýíã îãöðóóëñàí íü Ìîíãîë äàõü óëñ òºðèéí èõ õýëìýãä¿¿ëýëòèéí ýõëýëò áîëñîí þì. Òýð ¿åä ÇÕÓ-ààñ Ìîíãîëä ñóóãàà ýë÷èí ñàéä íü Ñìèðíîâ ãýäýã õ¿í áàéâ.

Ï.Ãýíäýíã îãöðóóëñíû äàðàà Äîòîîä ÿàì Ìîíãîëûí òºð, íèéãìèéí íýðòýé ç¿òãýëòýí 114 õ¿íèéã áàðèâ÷ëàæ àâñàí þì. ¯¿íèéã Ņçóóí àðâàí äºðºâèéí õýðýãņ ãýæ íýðëýäýã þì. Ýäíèéã áàðèâ÷ëàõàä ãîë ñààä áîëæ áàéñàí õ¿í íü Ï.Ãýíäýí áàéñàí þì áàéæ. Ï.Ãýíäýí îãöîðñíû äàðàà Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàðò ò¿¿íòýé èæèë áàéð ñóóðüòàé öººõºí õ¿í áàéñíû íýã íü Ì.Äýìèä þì. Ì.Äýìèä áîë ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû òýðã¿¿ëýã÷ ãèø¿¿í, Áàòëàí õàìãààëàõ ÿàìíû ñàéä, Á¿õ öýðãèéí æàíæèí çýðýã àëáà òóøààëûã õàøèæ áàéñàí èõ íýð õ¿íäòýé õ¿í áàéëàà ø¿¿ äýý. Åð íü óëñûí äîòîðõè õî¸ðäóãààð õ¿í áàéñàí þì. ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãàä îðñîí Õ.×îéáàëñàí íàðûí õ¿ì¿¿ñ Ï.Ãýíäýíã îãöðóóëñíû äàðàà Ì.Äýìèäèéã îãöðóóëàõ àæëûã õèéæ ýõýëñýí þì. Ýíý õýðýã ÿâäàë äàðààõ áàéäëààð ºðíºñºí þì.

1937 îíû 8-ð ñàä ÇÕÓ-ûí Óëààí àðìèéí 20 æèëèéí îéí áàÿðò îðîëöîõ óðèëãûã Ê.Å.Âîðîøèëîâîîñ Ì.Äýìèä õ¿ëýýæ àâñàí áàéíà. Òýð

¿åä Ê.Å.Âîðîøèëîâ ÇÕÓ-ûí Áàòëàí õàìãààëàõ ÿàìíû ñàéä áàéñàí þì.

Ì.Äýìèä Ìîíãîë óëñûí Áàòëàí õàìãààëàõ ÿàìíû ñàéä, Á¿õ öýðãèéí

æàíæíû õóâüä ýíý óðèãûã õ¿ëýýæ àâààä, òýð îéä îðîëöîõîîð Ìîñêâà

ðóó ÿâæýý. Òýð ¿åä ìàíàéä òºìºð çàì îðæ èðýýã¿é áàéëàà. Ìîñêâà

îðîõûí òóëä ýõëýýä Óëààí-¯ä õ¿ðòýë ìàøèíààð ÿâààä, òýíäýýñýý ñóóäëûí

ãàëò òýðãýíä ñóóäàã áàéëàà. Ì.Äýìèä Óëààí-¯ä õ¿ðýýä ñóóäëûí ãàëò

òýðãýíä ñóóñàí áàéíà. Òýð îéí áàÿðûí àðãà õýìæýýíä îðîëöîõîîð ÿâæ

áàéãàà òóë ýõíýðýý äàãóóëæ ÿâñàí þì áàéíà. Ýõíýðýýñ íü ãàäíà Áàòëàí

õàìãààëàõ ÿàìíû íèëýýä õýäýí õ¿í ò¿¿íòýé õàìò ÿâñàí þì áèëýý. Òýä íàð

ãàëò òýðãýíä ñóóãààä õýñýã ÿâæ áàéòàë Óëààíáààòàðààñ Ņßàðàëòàé àæèë

ãàðñàí òóë Ì.Äýìèä æàíæèí òà áóöàæ èðíý ¿¿!ņ ãýñýí äóóäëàãà èðñýí

þì áàéíà ë äàà. Èíãýýä Ì.Äýìèä Ñèáèðèéí íýã ºðòººí äýýð áóóãààä,

áóöààä Óëààí-¯äýýðýý äàéðààä Ìîíãîëä èðñýí þì áàéíà. Ò¿¿íèé ýõíýð

áîëîí õàìò ÿâñàí õ¿ì¿¿ñ íü òýð ÷èãòýý Ìîñêâà ÿâñàí þì áàéíà. Ì.Äýìèä

Óëààíáààòàðò ýðãýýä èðòýë ò¿¿íèéã äóóäàõ îíöûí øààðäëàãà ÷ áàéãààã¿é,

áàðàã õýí äóóäñàí íü ìýäýãäýõã¿é øàõàì ë áàéæ. Èíãýýä òýð õýä õîíîîä

äàõèàä Óëààí-¯äýýðýý äàéðààä Ìîñêâà ðóó ÿâñàí áàéíà. Óëààí-¯äýýñ

òýð ñóóäëûí ãàëò òýðãýíä ñóóõ ¸ñòîé áàéæ. Ãýòýë ò¿¿íèéã ñóóäëûí ãàëò

òýðãýíä ñóóëãàñàíã¿é. Ò¿¿íèé îðîíä à÷ààíû ãàëò òýðýãíèé àðààñ õî¸ð

ñóóäëûí íýìýãäýë âàãîí çàëãààä, ò¿¿íäýý ñóóëãàæýý. Ò¿¿íèé àÿëàëûã

õàðèóöàæ áàéñàí Ǻâëºëòèéí òàëûí õ¿ì¿¿ñ ŅÑóóäëûí ãàëò òýðýãíèé

õóâààðü òààðàõã¿é áàéíà!ņ ãýæ ýíý ¿éëäëýý ò¿¿íä òàéëáàðëàñàí ãýäýã þì

áèëýý. Ì.Äýìèäòýé õàìò ìàíàé Áàòëàí õàìãààëàõ ÿàìíû Èõ áóóíû ãàçðûí

äàðãà Ä.Æàíöàíõîðëîî ãýäýã õ¿í ÿâñàí þì áàéíà. ̺í Ìîíãîëä ñóóãàà

ÇÕÓ-ûí Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû çºâëºõ àæèëòàí Ñ.Äîðæàåâ ãýäýã áóðèàä õ¿í

ýõíýðòýéãýý õàìò ÿâñàí þì áàéíà. Ò¿¿íýýñ ãàäíà Ìîñêâàä ñóóãàà ìàíàé

Ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû àæèëòàí Ä.Ãîìáîñ¿ðýí ãýæ õ¿í ÿâæýý. Áàñ ÇÕÓ-ä

ñóð÷ áàéñàí Ð.Äàãçìàà ãýäýã íýã îþóòàí ÿâñàí þì áèëýý. Ýíý Äàãçìàà áîë

Ä.Ãîìáîñ¿ðýíãèéí òºðºë áàéñàí áàéæ ìàãàäã¿é. Èéì õ¿ì¿¿ñ òýð íýìýãäýë

âàãîíä ñóóæýý. Òýð íýìýãäýë âàãîíä âàãîí-ðåñòîðàí áàéñàíã¿é. Òýð âàãîíä

íýã òîì äóãóé øèðýý áàéæ. Òýä íàð á¿ãäýýðýý òýð øèðýýã òîéð÷ ñóóãààä

ºã뺺 îðîé, ºäðèéí õîîëîî èääýã áàéæ. Òýäýíä õîîë óíäûã íü çºâëºëòèéí

òàëûí õ¿ì¿¿ñ áýëòãýæ ºãäºã áàéñàí þì áàéæ ë äýý. Òýãýýä Óëààí-¯¿äýýñ

öààø Ñèáèðèéí ŅÒàéãàņ ãýäýã ºðòººí äýýð èðñýí þì áàéíà ë äàà. Òýíä

òýä íàðò ¿äèéí õîîë ºãñºí þì áèëýý. Ýõëýýä øºëòýé õîîë ºãººä äàðàà

íü áàíø ºãñºí þì øèã áàéãàà þì. Òýä íàð òýð áàíøèéã èäýýä ë á¿ãä

óõààí àëäààä óíàñàí þì øèã áàéãàà þì. Ýíý òóõàé õîæèì òýäýíòýé õàìò

ÿâæ áàéñàí Äàãçìàà ÿðüñàí áàéäàã þì. Ò¿¿íèé ÿðèàãààð áîë Äàãçìàà ÷

óõààí àëäààä óíàñàí áàéíà. Òýãýýä õýñýã õóãàöààíû äàðàà óõààí îðîîä

õàðñàí ÷èíü Ì.Äýìèä æàíæèí, èõ áóóíû ãàçðûí äàðãà Ä.Æàíöàíõîðëîî

õî¸ð áàéõã¿é, áóñàä íü á¿ãä óõààíã¿é õýâòýæ áàéñàí áàéíà ë äàà. Òýãýýä

ãàëò òýðýã ÷ çîãññîíã¿é òýäíèéã òýð ÷èãò àâààä ë Ìîñêâà ÿâñàí áàéãàà

þì. Ìîñêâàä î÷îîä òýäíèéã ýìíýëýëò õýâò¿¿ëýýä ýì÷èëãýý õèéæýý. Òýäýíä

ŅÕîîëíû õîðäëîãî áîëñîí!ņ ãýñýí îíîø òàâüñàí þì áàéíà. Òýäíèéã

ýì÷èëãýý õèéëãýæ áàéõàä ŅÌ.Äýìèä æàæèí, Ä.Æàíöàíõîðëîî õî¸ð íàñ

áàðëàà!ņ ãýñýí ìýäýý èðñýí áàéíà. Èíãýæ òý𠺺ðòýé íü õàìò ÿâñàí

Ì.Äýìèä æàíæèí, Ä.Æàíöàíõîðëîî õî¸ð íàñ áàðñíûã ìýäæýý. Òýð ¿åä

Ì.Äýìèä æàíæíû ýõíýð Ìîñêâàä áàéñàí ø¿¿ äýý. ŅÌ.Äýìèä æàíæèí íàñ

áàðëàà!ņ ãýäýã ìýäýýã àâààä, òýð øóóä Ñèáèðèéí ŅÒàéãàņ ºðòººí äýýð

èðñýí áàéíà. Òýíä èðýýä Ì.Äýìèä æàíæíû öîãöñûã ò¿¿íä ¿ç¿¿ëýõèéã

øààðäñàí áàéíà. Ãýòýë Ì.Äýìèä æàíæíû öîãöîñ íü èõ çîäóóëñíû óë

ìºðòýé, áèå íü á¿õýëäýý èõ õ¿ðýí íÿö áîëñîí áàéæ. Ò¿¿íä ýíý òàëààð õýí

÷ òàéëáàð õèéñýíã¿é.

Òýãýýä Ì.Äýìèä, Ä.Æàíöàíõîðëîî íàðûí øàðèëûã Ìîíãîë ðóó ÿâóóëñàí áàéíà. Ì.Äýìèä, Ä.Æàíöàíõîðëîî íàðûí øàðèë Óëààíáààòàðò èðýõ ¿åä áîëæ áàéñàí ¿éë ÿâäëóóäûã áè ººðèéí í¿äýýð õàðæ áàéëàà. Ýíý

÷èíü 1937 îí ø¿¿ äýý. ŅÌ. Äýìèä æàíæèí íàñ áàðëàà!ņ ãýýä àðä ò¿ìýí ìàø èõ ãàøóóäñàí þì. Ñîíèí, õýâëýë äýýð Ì.Äýìèä æàíæíû íàñ áàðñàí òóõàé ìýäýýí¿¿ä ãàðëàà. Óëñ îðîí äàÿàð óé ãàøóóäàë çàðëàëàà. Åð íü èõ ñ¿ð, äóóëèàíòàé ¿éë ÿâäàë áîëæ áàéëàà. Ýíý áàéäàë àðàâ ãàðóé õîíîã ë

¿ðãýëæèëñýí áàéõ. Èíãýýä ò¿¿íèéã ìàíàé òºðèéí òýðã¿¿í, ñàéä äàðãà íàð, íýð õ¿íäòýé õ¿ì¿¿ñèéã îðøóóëäàã Àëòàí ºëãèéä îðøóóëëàà. Òýíä ò¿¿íèé õ¿ðýë õºøººã áîñãîëîî.

Èíãýýä õýä õîíîæ áàéòàë ãýíýò íýã ºäºð ŅÌ.Äýìèä õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ áàéæýý!ņ ãýñýí ÿðèà ãàðààä ë Ẻí øóóãèàí äýãäëýý. Ñîíèí, õýâëýë äýýã¿¿ð ŅÃýíäýí, Äýìèä íàðûí õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ á¿ëýã àæèëëàæ áàéñàí!ņ ãýýä ë áààõàí þì áè÷äýã áîëëîî. Òýäíèéã ìóó õýëæ, õàðààæ ç¿õñýí ç¿éë¿¿ä õýâëýëýýñ åð íü ñàëàõàà áàéëàà. Òýð ¿åä õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýë ñàíàà ìàø èõ òîãòâîðã¿é, óëñ îðîí äàÿàð ò¿ãø¿¿ðèéí áàéäàëä îðñîí áàéëàà ø¿¿ äýý. ¯íýí õóäàëûã ÿëãàæ îéëãîõîä õýö¿¿õýí ë þì áîëæ áàéëàà. Òýð ¿åä èéì þì áîëæ áàéëàà. Ì.Äýìèä æàíæíû íàñ áàðñàí øàëòãààí áîë ýõíýýñýý ýõëýýä á¿ãä çîõèîí áàéãóóëàëòòàé õèéãäñýí ç¿éë ãýäýã íü îéëãîìæòîé ø¿¿ äýý. Èíãýæ ŅÃýíäýí, Äýìèä íàðûí õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ á¿ëãèéí õýðýã!ņ ãýäýã áàñ íýãýí Ņçîõèîìîë õýðýãņ áóé áîëñîí þì.

4 Ëàì íàðûí ø¿¿õ õóðàë.

Á Í: 1937 îíû çóí íàìàéã õºäºº íóòàãòàà áàéõ õóãàöààíä äóóëèàí, øóóãèàíòàé ¿éë ÿâäëóóä áîëñîîð ë áàéñàí þì. ŅÅíçîí õàìáà Ëóâñàíõàéí÷èã, äýä õàìáà Äàìäèí, ìàíçóøèð õóòàãò Öýðýíäîðæ íàðûã Äîòîîä ÿàì áàðèâ÷èëëàà!ņ ãýýä ë ÿðèãäààä áàéëàà. Ìàíàéõàí òýð ¿åä èõ ø¿òëýãòýé áàéñàí áîëîõîîð ýíý ¿éë ÿâäëóóäàä èõ çî÷èðäîæ áàéñàí þì. ŅÁàãøèéã áàðü÷èõñàí áàéíà!ņ ãýýä ë àì àìíààñ äàìæóóëààä ë ÿðèàä áàéëàà. Ìàø èõ ÿðèà áîëæ áàéëàà ø¿¿ äýý. Ãýõäýý ýíý ÿðèàã ñýìõýí øèâýð àâèð õèéñýí ìàÿãòàé ë ÿðèàä áàéñàí þì. Õ¿ì¿¿ñ ººðñ人 áàñ áàðèãäàõààñ àéãààä, äóðã¿éöëýý åð人 èë ãàðãàæ õýëäýãã¿é áàéäëàà ø¿¿ äýý. Ìîíãîëûí íèéãýì á¿õýëäýý àéäàñ, õ¿éäýñò àâòñàí þì. ŅÞó áîëäîã áîë? ßàäàã áîë?ņ ãýæ áèò¿¿ ñàíàà çîâñîí õ¿ì¿¿ñ ë áàéñàí þì. Ìàø èõ ò¿ãø¿¿ðòýé áàéëàà.

Áè çóíû àìðàëòàà äóóñãààä Óëààíáààòàðò îðæ èðýõýä ýíý ÿðèà óëàì

á¿ð èõ áîëæ áàéñàí þì. Õ¿í áîëãîí àìàíäàà ñýìõýí íýã þì øèâíýæ ÿâäàã

áàéëàà. Òýð íàìàð íàìàéã Óëààíáààòàðò îðæ èðñíýýñ õîéø íýã èõ óäàëã¿é

áàðèâ÷ëàãäñàí òîì ëàì íàðûí õýðãèéã òàñëàí øèéòãýõ ø¿¿õ õóðàë áîëëîî.

Òýð õóðàë îäîîãèéí ìàíàé Çàñãèéí ãàçðûí îðäîí áàéãàà ãàçàðò áàéñàí ŅÁºìáºãºð íîãîîíņ òåàòðò áîëñîí þì. ŅÁºìáºãºð íîãîîíņ òåàòð õîæèì øàòàæ óñòñàí þì. ×óõàì ò¿¿íèéã çîðèóä øàòààñàí óó? Ýñâýë ñàíàìñàðã¿é áàéäëààñ ãàë ãàðñàí óó? Á¿¿ ìýä. Òýíä Äîòîîä ÿàìàíä áàðèâ÷ëàãäñàí îëîí òîì ëàì íàðûã óëñ òºðèéí õèëñ õýðýãò ã¿òãýæ, ø¿¿õ õóðàë ÿâóóëæ áàéñàí áîëîõîîð çîðèóä øàòààñàí áàéæ áîëîõ þì. Òýð áàðèëãà èä øàòààä ãàë íü ä¿ðýëçýí àñàæ áàéõàä íü ŅÑàéõàí øàòàæ áàéíà ø¿¿!ņ ãýæ õ¿ì¿¿ñ õýëæ áàéñàí ãýäýã íýã ÿðèà áàéäàã þì. ¯íýõýýð ò¿¿íèéã øàòààõ ñîíèðõîëòîé õ¿ì¿¿ñ áàéñàí áàéæ áîëîõ þì.

Îäîîãèéí Ñ¿õáààòàðûí òàëáàé òýð ¿åä èõ ÷óëóóòàé òîì òàëáàé áàéñàí þì. Ñ¿õáààòàðûí õºøºº áàéãàà ÿã òýð ãàçàðò íýã ìîäîí èíäýð áàéñàí þì. Áàÿð áîëîõîîð òýíä õºäºëìºð÷äèéí öóãëààí áîëäîã, ÌÀÕÍ-ûí óäèðäàã÷èä òýð èíäýð äýýðýýñ õºäºëìºð÷äºä õàíäàæ ¿ã õýëäýã áàéñàí þì.

Òýð ¿åä ŅÕºäºëìºð÷äèéí áàÿðûí æàãñààëņ áîëäîãã¿é áàéñàí þì. Òèéì æàãñààëûã õîæèì õèéäýã áîëñîí þì ø¿¿ äýý.

Òýð ø¿¿õ õóðëûí àæèëëàãàà ýõëýõ ¿åä òýð ìîäîí èíäðèéí õî¸ð òàëä õî¸ð ºíäºð á¿ä¿¿í øîí çîîãîîä, ò¿¿í äýýðýý õî¸ð òîì ÷àíãà ÿðèã÷

áàéðëóóëñàí þì. Òýãýýä ŅÁºìáºãºð íîãîîíņ òåàòð äîòîð áîëæ áàéãàà ø¿¿õ õóðëûí àæèëëàãààã òýð ÷àíãà ÿðèã÷ààð äàìæóóëæ áàéñàí þì. Òýð õî¸ð ÷àíãà ÿðèã÷ äýýð çàëóóõàí, ìàø îëîí ëàì íàð öóãëàðààä ë ø¿¿õ õóðëûí àæèëëàãààã ÷àãíàäàã áàéñàí þì. Òýð ÷àíãà ÿðèã÷èéã çàðèì

¿åä òàñàë÷èõäàã áàéëàà. Áè òýð Áºìáºãºð íîãîîí òåàòðûí õîéä òàëä, îéðõîí ãàçàðò íóòãèéí àéëä ñóóäàã áàéñàí þì. Áè õè÷ýýëýý òàðààä õàðèõ çàìäàà òýð òàëáàéã äàéð÷ ãàðäàã áàéëàà ë äàà. Ø¿¿õ õóðàë îëîí õîíîã

¿ðãýëæèëñýí þì. ¨íçîí õàìáà Ëóâñàíõàéì÷èã ãýäýã ÷èíü ò¿âä õ¿í áàéñàí

þì. ͺ㺺 ÷àíãà ÿðèã÷ààð ò¿¿íèé ÿðèõûã áè ñîíñîæ áàéñàí þì. Òýð

ò¿âä õ¿í áîëîõîîð Ìîíãîëîîð òèéì ñàéí ÿðüæ ÷àäàõã¿é ë äýý. Õýë íü

ñàéí îéëãîãäîõã¿é ø¿¿ äýý. Áè õ¿¿õýä áàéñàí áîëîõîîð íàäàä õà÷èí

õîîëîéãîîð íýã õ¿í ÿðèàä ë áàéñàí øèã ñàíàãäàæ áàéíà. ×óõàì þó ÿðüæ

áàéñíûã íü áè îãò îéëãîäîãã¿é áàéëàà. Íýã ºäºð óðüäûí àäèëààð íºãºº

òàëáàé äýýã¿¿ð õàðèõ ãýýä ÿâæ áàéòàë Áºìáºãºð íîãîîí òåàòðûí áàðóóí

òàëä ìàø îëîí òîîíû çàëóóõàí ëàì íàð öóãëàñàí áàéíà. Áè þó áîëæ

áàéãààã ¿çýõýýð î÷ëîî. Ãýòýë òýíä íýã òîì ìîäîí õàéñ áàðüñàí áàéíà. Òýð

ìîäîí õàéñûã äàãààä ë ìàø îëîí çàëóó ëàì íàð çîãññîí áàéíà. Òýð ìîäîí

õàéñàí äîòîð öýðãèéí õóâöàñòàé õî¸ð õ¿í çîãñîæ áàéíà. Íýã íü öýðãèéí

äàðãà áîëîëòîé þì. ͺ㺺 íü öýðýã ë áàéñàí áàéõ. Òýð öýðýã ãàðòàà íýã

ïóëåì¸ò áàðü÷èõñàí áàéíà. Òýð ìîäîí õàéñ äàãààä çîãññîí çàëóó ëàì íàð

ðóó ïóëåì¸òîî ýðã¿¿ëýýä ŅÁóóäíà ø¿¿! Áóóäëàà ø¿¿!ņ ãýýä ë ÷àíãà, ÷àíãà

õàøãðè÷ áàéíà. Áè ëàì íàðûí õîîðîíäóóð îðæ ÿâñààð ìîäîí õàéñàíä òóëæ

èðëýý. Ãýòýë íºãºº öýðãèéí õ¿íèé ïóëåì¸òíû àì íü íàä ðóó ÷èãëýýä èðýõ øèã ë áîëëîî. Òýãòýë òýð öýðãèéí õ¿í ŅÁóóäëàà ø¿¿! Áóóäíà ø¿¿!ņ ãýýä ë äàõèàä ÷àíãà õýëæ áàéíà. Íàäàä õàíäàæ õýëæ áàéãàà þì øèã ë ñàíàãäààä, áèå õ¿éò îðãèîä ë ÿâ÷èõëàà. Òýð ìîäîí õàéñûã äàãààä çîãññîí çàëóó ëàì íàð ŅÎäîî ¨íçîí õàìáà ÿðüæ áàéíà! Îäîî õóðàë òàðàõ áîëæ áàéíà!ņ ãýýä ë õîîðîíäîî ÿðüæ áàéíà. Áºìáºãºð íîãîîí òåàòð áàðóóí òèéøýý õàðñàí íýã õààëãàòàé þì. Òýð õààëãàíû ÿã äýðãýä íü òîì æèæèã õî¸ð àâòîáóñ çîãñîæ áàéíà. Òýð òîì, æèæèã õî¸ð àâòîáóñíû àðûí õààëãûã íü îíãîéëãîîä Áºìáºãºð íîãîîí òåàòðûí õààëãàíä ÿã òóëãààä òàâüñàí áàéíà. Ø¿¿õ õóðàë äóóñàõààð òýð õî¸ð àâòîáóñàíä íºãºº òîì ëàì íàðûã à÷ààä ÿâàõ ¸ñòîé áàéñàí þì áàéæýý. Òýäíèéã Áºìáºãºð íîãîîí òåàòðààñ ãàðààä èðýõýýð íü òýíä áàéñàí çàëóó ëàì íàð áóëààæ àâàõààð çýõýæ áàéñàí þì áàéæ.

Õýðâýý òîì ëàì íàðàà áóëààõààð ìîäîí õàéñàíä äàéð÷ îðæ èðâýë, çàëóó ëàì íàð ðóó ãàë íýýõ çîðèëãîîð òýíä ïóëåì¸ò áàéðëóóëñàí þì áàéæ ë äýý.

Áè ïóëåì¸òíîîñ íü àéãààä ìîäîí õàéñíààñ íèëýýä õîëäîîä çîãñîæ áàéëàà.

Òýíä çîãñîæ áàéñàí çàëóó ëàì íàð õîîðîíäîî øèâýð, àâèð ãýýä þì ÿðèàä ë áàéõ þì. Õóðàë ÷ òàðàõã¿é þì. Èíãýýä íèëýýä õóãàöàà ºíãºð뺺. Ïóëåì¸ò áàðüñàí öýðãèéí õ¿í ¿å ¿å ŅÇ¿ãýýð ë áàéãààðàé! Áîëîõã¿é áîë øóóä ë ø¿ðø÷èõíý ø¿¿!ņ ãýýä ë ÷àíãà ÷àíãà õýëýõ þì. Ãýíýò òýíä çîãñîæ áàéñàí çàëóó ëàì íàð õàøãèðàëäààä ë óðàãøàà ã¿éëäëýý. Áè ÷ òýäíèéã äàãààä ë ã¿éëýý. Ãýòýë ø¿¿õ õóðëààñ øèéòã¿¿ëñýí òîì ëàì íàðûã Áºìáºãºð íîãîîí òåàòðûí öààä òàëûí õààëãààð ãàðãààä, ººð àâòîáóñàíä à÷ààä àâààä ÿâñàí þì áàéæ ë äýý. Áàðóóí òàëûí õààëãàí äýýð áàéñàí õî¸ð àâòîáóñ áîë çºâõºí àíõààðàë ñàðíèóëàõ çîðèëãîòîé áàéñàí þì áàéæ. Òèéì ìàÿãààð òîì ëàì íàðûí ø¿¿õ õóðàë áîëæ áàéñíûã áè ¿çñýí þì. Àðä ò¿ìýí èõ õàðàìñàí ãàøóóäàæ áàéñàí äàà.

Ò¿¿íèé ºìíº 1938 îíû 9-ð ñàðûí 10-íû ºäºð ìàíàé Çàñãèéí ãàçàð, öýðãèéí äýýä óäèðäëàãûí 65 õ¿íèéã Äîòîîä ÿàì áàðèâ÷èëñàí áàðèìò áàéäàã þì. Òýäíèéã áàðèâ÷ëàõäàà ýõëýýä Äîòîîä ÿàìàí äýýð äóóäàæ èð¿¿ëäýã áàéæ. Òýãýýä Äîòîîä ÿàìíû ñàéä Õ.×îéáàëñàíãèéí àæëûí ºðººíä îðóóëäàã áàéæ. Õ.×îéáàëñàí èðñýí õ¿íä ŅÒàíûã áàðèâ÷èëëàà!ņ ãýæ õýëäýã áàéæ. Õ.×îéáàëñàíã èíãýæ õýëìýãö òýíä áàéäàã Äîòîîä ÿàìíû àæèëòíóóä èðñýí õ¿íèé ãàðûã íü ãàâëààä ë àâààä ÿâäàã áàéæ. Íýã øºíèéí äîòîð 65 õ¿íèéã èéì ìàÿãààð áàðèâ÷èëñàí áàéãàà þì. Ò¿¿íèé ìàðãààø íü îëíû äóíä îëîí ÿíçûí ÿðèà ãàð÷ áàéñàí þì. ŅÒºðèéí ýðãýëò áîëæ áàéãàà þì áîëîâ óó? Òºðèéí ýðãýëò ë áîëæ áàéõ øèã áàéíà!ņ ãýýä ë õ¿ì¿¿ñ ÿðüäàã áàéëàà. Íèëýíõ¿éäýý àéäàñ, õ¿éäýñò àâòàæ áàéëàà ø¿¿ äýý.

Ýíý áàðèâ÷èëãàà á¿ð 9-ð ñàðûí 30 õ¿ðòýë ë ¿ðãýëæèëñýí þì. 9-ð ñàðûí 30-íû ºäºð áàñ 70 îð÷èì õ¿íèéã áàðèâ÷èëñàí áàðèìò áàéäàã þì áèëýý.

Ýíý 70 õ¿íèé äîòîð Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí îðëîã÷ äàðãà, Á¿õ öýðãèéí

æàíæíû îðëîã÷ Ä.Ñàìáóó ãýäýã õ¿í îðæ áàéñàí þì. Áàñ Áàòëàí õàìãààëàõ ÿàìíû îðëîã÷ ñàéä Ñ.Äàðüçàâ, Æàíæèí øòàáûí äàðãà Æ.Ìàëæ, Öýðãèéí ýìíýëýãèéí äàðãà Ñ.Äýíäýâ, Áàòëàí õàìãààëàõ ÿàìíû 3-ð ãàçðûí äàðãà

×.Î÷èðáàò, Ãýãýýðëèéí ÿàìíû ñàéä Ð.Áàòòºð, Óëñûí áàãà õóðëûí äàðãà Ö.Ëàìæàâ, Äîðíîä àéìãèéí äàðãà ×.Øàãäàð íàð îðæ áàéñàí áàéãàà þì. Ýäíèé äóíäààñ àðâàí äºðâºí õ¿íèé õýðãèéã ø¿¿õ õóðëààð òóñãàéëàí òàñàëñàí þì.

Áè òýð ø¿¿õ õóðëóóä áîëæ áàéãàà ŅÁºìáºãºð íîãîîíņ òåàòðûí õààëãààð áàéíãà î÷èæ ñîíèðõîäîã áàéëàà. Ò¿¿íä ÌÀÕÍ-ûí ãèø¿¿í,

¿íýìëýõ áè÷èãòýé õ¿ì¿¿ñ ë ãîëäóó îðæ áàéñàí þì. ¯¿äýíä íü áóó áàðüñàí öýðãèéí õàðóóë õàìãààëàëò áàéíãà çîãñäîã áàéëàà. ̺í ë íºãºº ÷àíãà ÿðèã÷ààð ŅÁºìáºãºð íîãîîíņ òåàòð äîòîð áîëæ áàéãàà õóðëûí àæèëëàãààã íýâòð¿¿ëäýã áàéëàà. Òýð àðâàí äºðâºí õ¿íèé õýðãèéã àâ÷ õýëýëöñýí ø¿¿õ õóðàë àðàâ èë¿¿ õîíîã ¿ðãýëæèëñýí þì. Òýãýýä ë ø¿¿õèéí øèéäâýð ãàðñàí. Á¿ãäèéã íü öààçààð àâàõ ÿë îíîîæ áàéñàí þì. Òýäíýýñ õî¸ð õ¿í Óëñûí áàãà õóðàëä ºðãºäºë ãàðãàæ äàâæ çààëäñàí þì. Òýð ¿åä Óëñûí áàãà õóðëûí äàðãààð Ë.Äîãñîì ãóàé àæèëëàæ áàéëàà. Ë.Äîãñîì ãóàé áîë 1921 îíû Àðäûí õóâüñãàëûí íýðòýé ç¿òãýëòýí, Ä.Ñ¿õáààòàðûí õàìòðàí ç¿òãýã÷ õ¿í ø¿¿ äýý. Òýð õî¸ðûí õýðãèéã Óëñûí áàãà õóðàë àâ÷ õýëýëöýýä, öààçààð àâàõ ÿëûã íü ººð÷ëºæ áàéñàí þì. Ýíý õî¸ð áîë Äîðíîä àéìãèéí äàðãà ×.Øàãäàð, Óëñûí áàãà õóðëûí äàðãà àñàí Ö.Ëàìæàâ íàð þì.

Ö.Ëàìæàâûí õ¿¿ Ë.Âàíãàí áîë ñ¿¿ëä ìàíàé ñî¸ë, óðëàãèéí àëòàí

¿åèéí ìàø òîì ç¿òãýëòýí áîëñîí õ¿í ø¿¿ äýý. Ò¿¿íèé õ¿¿ Ë.Íàöàã

÷ áàñ ë ñî¸ëûí ç¿òãýëòýí áîëñîí þì. Ö.Ëàìæàâ ãóàé áîë åð íü èéì õ¿¿õä¿¿äèéíõýý õ¿÷ýýð ºðøººãäñºí þì äàà. Ýíý õî¸ð õ¿í ºðøººã人ä, áóñàä àðâàí õî¸ðûã íü Äîòîîä ÿàì öààçààð àâñàí þì.

1990 îíä óëñ òºðèéí õýëìýãäýëä ºðòñºí õ¿ì¿¿ñèéã öàãààòãàõ àæèë

ýõýëñýí ø¿¿ äýý. Ýíý öàãààòãàõ àæëûí õ¿ðýýíä ìàíàé Äîòîîä ÿàì óëñ

òºðèéí õèëñ õýðýãò õîëáîãäñîí õ¿ì¿¿ñèéã áóóäàæ àëäàã áàéñàí öààçûí

ãàçàðûã íü îëæ òîãòîîñîí þì. Òýð áîëòîë Äîòîîä ÿàìíû öààçûí ãàçàð

ìàø íóóö áàéëàà ø¿¿ äýý. Óëààíáààòàð õîòûí áàðóóí óðä òàëä áàéäàã

Ñîíãèíî õàéðõàí óóëûí àðä íýã òîì æàëãà áàéäàã þì áàéíà. Òýð áîë

Äîòîîä ÿàìíû öààçûí ãàçàð áàéæ. Òýíä óëñ òºðèéí õèëñ õýðýãò ã¿òãýãäñýí

á¿õ õ¿ì¿¿ñèéã áóóäàæ àëñàí þì áàéæ. Ýíý àðâàí õî¸ð õ¿íèéã 10-ð ñàðûí

24-íû øºíº áóóäàæ àëñàí þì áàéíà. Òýð áóóäàæ àëàõ àæèëëàãààíä

ÌÀÕÍ-ûí óäèðäàã÷èä ººðñ人 îðîëöñîí áàéäàã þì. Òýíä À.Àìàð,

Ë.Äîãñîì, Õ.×îéáàëñàí íàð èðñýí áàéíà. Öààçààð àâàõ ¸ñòîé õ¿ì¿¿ñèéí

ãàðûã àðä íü õ¿ëýýä, àìàíä íü àë÷óóð ÷èõñýí áàéæ. Òýãýýä á¿ãäèéã íü

óõñàí í¿õíèé àìàí äýýð áóðóó õàðóóëààä, ºâä㺺ð íü ñºõð¿¿ëýí ñóóëãàæ

áàéãààä ë áóóäñàí þì áàéíà. Èíãýýä õî¸ð õ¿íèéã áóóäààä áàéòàë À.Àìàð