ХХ зууны Монголчууд /2/ : С оциалист Монголын улс т?
рийн амьдрал
著者(英) Lkhagvasuren Ichinkhorloo, Yuki Konagaya journal or
publication title
Senri Ethnological Reports
volume 72
page range 1‑418
year 2007‑08‑28
URL http://doi.org/10.15021/00001396
Senri Ethnological Reports
72
ХХ зууны Монгол÷ууд /2/
Ź Социалист Монголын улс тºрийн амьдрал
Óëñûí óïñààò ç¿éí ì¿çåé Осака 2007
Ðåäàêòîð
È.Ëõàãâàñ¿ðýí Êîíàãàÿ Þêè
The National Museum of Ethnology Senri Expo Park, Suita
Osaka 565-8511, Japan
© 2007 by The National Museum of Ethnology All rights reserved. Printed in Japan
Publication Data
The Twentieth Century in Mongolia (2) — Political Life in Socialist Mongolia (Senri Ethnological Reports 72)
Edited by I. Lkhagvasuren and Yuki Konagaya Includes bibliographical references
ISBN 978-4-901906-51-7 C3039 ISSN 1340-6787
1. Mongolia, 2. Socialism, 3. Narrative, 4. Political Power, 5. Purge
Book design by B2 Design, Kyoto, Japan Typeset by Yubunsha Co., Ltd., Osaka, Japan
Îðøèë
È.Ëõàãâàñ¿ðýí Óíøèã÷ àâõàé òàíä òîëèëóóëàí áóé ýíýõ¿¿ òîâõèìîëä ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Þ.Öýäýíáàëûí áàðèìòàëæ áàéãàà óëñ òºðèéí áîäëîãî, ÷èã øóãàìòàé ñàíàë íèéëýëã¿é ò¿¿íèéã ø¿¿ìæëýæ áàéñàí Öîãò-Î÷èðûí Ëîîõóóç, Áàäàíäîðæèéí Íÿìáóó íàð áîëîí Þ.Öýäýíáàëòàé îëîí æèë õàìò àæèëëàæ áàéñàí Ñ.Æàëàí-Ààæàâ, Ä.Ñîäíîì, Ï.Î÷èðáàò, ò¿¿íèé òºðñºí ä¿¿ Þ.Àþóø íàðòàé 2005 îíû 6-ð ñàðä õèéñýí ÿðèëöëàãóóä áàãòàæ áàéíà.
1964 îíû 12-ð ñàðûí 20-21 íä õóðàëäñàí ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû 6-ð áyãä õóðàë äýýð ÇÕÓ-ûí Òåìèðÿçîâ íýðýìæèò ÕÀÀ-í Àêàäåìèéí àñïèðàíò Öîãò-Î÷èðûí Ëîîõóóç, Êîììóíèñò Íàìûí Äýýä ñóðãóóëèéí ñîíñîã÷
Áàëäàíäîðæèéí Íÿìáóó íàð ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Þìæààãèéí Öýäýíáàëûí áàðèìòàëæ áàéãàà óëñ òºðèéí áîäëîãî,
÷èã øóãàì ¿íäñýýðýý áóðóó áàéíà õýìýýí ø¿¿ìæëýæ, ýíý àëäààòàé áîäëîãûã çàñàæ çàëðóóëàõûã øààðäæýý. Òýä íàð :
ň Þ.Öýäýíáàë óëñ îðíîî óäèðäàæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Òýðýýð óëñ
¿íäýñòíèéõýý ýðõ àøãèéã òóóøòàé õàìãààëæ ÷àääàãã¿é, ººðèéí òºðæ, ºññºí ãàçàð íóòãàà õàðèéí ã¿ðýíä íàéð òàâüæ ºãäºã, ººðèéí îðíû ýäèéí çàñãèéã õºãæ¿¿ëýõ æèíõýíý øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñòýé òºëºâëºãººã¿éí óëìààñ ãàäààäûí çýýë òóñëàìæèíä äóëäóéäñàí, áèå äààõ ÷àäâàðã¿é ýäèéí çàñàãòàé áîëæ, õàðààò áàéäàëä îðñîí, Ņ¿íäýñíèé ¿çýëòýíņ ãýñýí çîõèîìîë íýð, õàÿã ç¿¿ëãýæ ¿íäýñíèé çàëóó ñýõýýòí¿¿äèéã ýëäýâ ÿíçààð äàðàìòàëäàã, àæëààñ íü õàëæ öºëäºã ãýõ ìýòýýð ø¿¿ìæèëæýý. ̺í Þ.
Öýäýíáàë ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, ÑíÇ-èéí äàðãûí ºíäºð àëáàí òóøààëä îí, óäààí æèë óëèðàí àæèëëàñàí áîëîâ÷
õèéæ á¿òýýñýí ç¿éë íü ¿ëýìæèéí áàãà áàéíà õýìýýæýý. Þ. Öýäýíáàë áîë æèíõýíý àâüÿàñ áèëýã, àæèë òºð뺺𺺠øàëãàð÷ ÌÀÕÍ-ûí óäèðäàã÷, Ìîíãîëûí òºðèéí òýðã¿¿í áîëñîí õ¿í áèø, ò¿¿íèé îðîñ ýõíýð àâñàí ÿâäëûã Ǻâëºëòèéí Óëñûã Àþóëààñ Õàìãààëàõ Õîðîî / õóó÷èí íýðýýð / çîõèîí áàéãóóëñàí áºãººä òý𠺺𺺠îðîñ ýõíýðèéíõýý íºëººíä á¿ðýí îðñîí õ¿í ãýæýý. Þ.Öýäýíáàë áîë íàìûí õàìò îëíû ºìíº ç¿ãýýð íýã àëäàà ãàðãàñàí õ¿í áèø, Ìîíãîëûí òºðèéí ºìíº ãýìò õýðýã ¿éëäñýí õ¿í ìºí õýìýýæýý. Þ.Öýäýíáàëûí àëäààòàé áîäëîãîä Áyãä õóðëûí ãèø¿¿ä ä¿ãíýëò õèéæ, ò¿¿íèéã íàì, òºðèéí óäèðäëàãààñ íýí äàðóé ãàðãàæ, Ņòàõèæ, ø¿òýæņ áàéõ ÿâäëûã çîãñîîõ õýðýãòýé ãýæýý. Ö.Ëîîõóóç, Á.
Íÿìáóó íàð ýíý ø¿¿ìæëýëýý ÌÀÕÍ-ûí áîëîí óëñ îðíûõîî ýðõ àøãèéí òºëºº õèéæ áàéãàà áºãººä òýäíèé ø¿¿ìæëýë õýçýý íýãýí öàãò çààâàë
áèåëýõ òóë õóðëûí äàðàà òýäíèéã ÿàæ øèéòãýõýýñ àéõãyé áàéíà ãýõ ìýòýýð ÿðüæýý.
Ýíý áîë ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãûí á¿õ ¿éë àæèëëàãàà íü çºâ ýñýõýä íàìûí õàìò îëíû äîòîð ýðãýëçýý òºð¿¿ëæ
÷àäñàí ìàø õóðö ø¿¿ìæëýë áàéâ.
ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Þ.Öýäýíáàë ýíý ø¿¿ìæëýëèéí õàðèóä íü ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû ãèø¿¿äèéí íýðèéí ºìíººñ Ņõóóðàì÷ òîãòîîëņ ãàðãàæ, Ö. Ëîîõóóç, Á.Íÿìáóó íàð áîëîí òýäýíòýé õàìò ¿ã õýëñýí Á.Ñóðìààæàâûã ŅÌÀÕÍ-ûí ýñðýã á¿ëýãņ ãýæ íýðëýýä, ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû á¿ãä õóðëûí ãèø¿¿íýýñ õàñàæ, ÌÀÕÍ-ûí ãèø¿¿íèéõ íü áàòëàõûã õóðààí àâ÷, íóòàã çààí õóãàöààã¿é öºëëºãò ÿâóóëæýý. Ýíý õóãàöààíä ººðèéí õºäºëìºð, õè÷ýýë ç¿òãýë, àâõààëæ ñàìáààãààðàà ºì÷, õºðºíãºòýé áîëæ àìüäðàë àõóéãàà ººä íü òàòàæ ÿâñàí Ö.Ëîîõóóçûã õóóëèéí ÿìàð ÷ ¿íäýñëýëã¿éãýýð øèéòãýæ, çóðãààí æèë øîðîíä õîðüæ, ýõíýð õ¿¿õäýä íü Ìîíãîë óëñûí èðãýíèé ïàñïîðò îëãîëã¿é õàâ÷èí ãàäóóðõàæ áàéæýý. Ö.Ëîîõóóç, Á.Íÿìáóó Á. Ñóðìààæàâ íàð Äîòîîä ÿàìíû áàéíãûí õàòóó õÿíàëò, äàðàìòàí äîð öºëëºãò 25 æèëèéã ºíãºðººñºí áàéíà. Ö. Ëîîõóóç, Á. Íÿìáóó íàð Þ.Öýäýíáàë ÿìàð õ¿í áàéñàí, ÿàãààä ò¿¿íèéã ø¿¿ìæëýõ áîëñîí, òýäíèéã ÿìàð ¿íäýñëýëýýð, õýðõýí öºëñºí, öºëëºãò òýä íàð õýðõýí, ÿàæ àìüäàð÷ ÿâñàí òóõàéãàà ººðñ人 ìàø ñîíèðõîëòîéãîîð áèäýíä ÿðüæ ºãñºí þì.
Òîâõèìîëä áàñ Þ.Öýäýíáàëòàé îí óäààí æèë õàìò àæèëëàæ áàéñàí, ò¿¿íèéã ñàéí ìýäýõ ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû ãèø¿¿í, íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí îðëîã÷ äàðãà çýðýã íàì, òºðèéí ºíäºð àëáàí òóøààëûã õàøèæ áàéñàí Ñàíïèëûí Æàëàí-Ààæàâ, ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû ãèø¿¿í, Ñàíãèéí ÿàìíû ñàéä, Óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññûí äàðãà, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí äàðãà çýðýã àëáûã õàøèæ áàéñàí Äóìààãèéí Ñîäíîì, Þ.Öýäýíáàëûí òºðñºí ä¿¿, Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàìíû îðëîã÷ ñàéäûí àëáûã õàøèæ áàéñàí Þìæààãèéí Àþóø áîëîí Ìîíãîë óëñûí àíõíû Åðºíõèéëºã÷ Ïóíñàëìààãèéí Î÷èðáàò çýðýã õ¿ì¿¿ñòýé õèéñýí ÿðèëöëàãóóä áàãòàæ áàéíà.
ň Þ. Öýäýíáàë áîë ñîöèàëèçìûí òºëºº òóóøòàé òýìöýã÷, îëîí óëñûí êîììóíèñò àæèë÷íû õºäºë㺺íèé íýðò ç¿òãýëòýí, ºíäºð áîëîñðîëòîé, ºðãºí ìýäëýãòýé, õóðö ñýðãýëýí óõààíòàé, õ¿íëýã ýíýðýíã¿é, ýåëäýã, 纺ëºí çàíòàé, àðä ò¿ìíèé õàéð òàëàðõàëûã õ¿ëýýñýí, Ìîíãîëûí àðä òyìíèé æèíõýíý óäèðäàã÷ áàéñàí ãýæ òýä íàð ¿çýæ áàéíà. Þ.Öýäýíáàë áîë Ìîíãîë óëñàä ñîöèàëèçìûã áàéãóóëæ, õºãæ¿¿ëýõèéí òºëºº, àðä ò¿ìíèé ñàéí ñàéõàí àìüäðàëûí òºëºº ººðèéí á¿õ ìýäëýã, îþóíàà á¿ðýí çîðèóëñàí öîãòîé ýõ îðîí÷, øàëãàðñàí êîìì¿íèñò áàéñíûã òýä íàð
îíöëîí òýìäýãëýæ áàéíà. Óíøèã÷ àâõàé òà ìýðãýí îþóíäàà áîëãîîí ñî¸ðõîíî óó.
Ýöýñò íü áèäíèé õ¿ñýëòèéã õ¿ëýýí àâ÷, ÿðèëöëàãà ºãñºí á¿õ õ¿íä áîëîí ýíýõ¿¿ òîâõèìîëûã ßïîí õýëýíä îð÷óóëàõ, õýâëýõ àæèëä ã¿í òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñýí ßïîíû àâúÿàñëàã ìîíãîë ñóäëàà÷ ýðäýìòýí, ïðîôåññîð Êîíàãàÿ Þêè àâõàéä ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéãààã ìèíü áîëãîîí ñî¸ðõîíî óó.
Гарчиг
Îðøèë 1
Öîãò-Î÷èðûí Ëîîõóóç 7
Áàëäàíäîðæèéí Íÿìáóó 177
Þìæààãèéí Àþóø 253
Ñàíïèëûí Æàëàí-Ààæàâ 285
Äóìààãèéí Ñîäíîì 333
Ïóíñàëìààãèéí Î÷èðáàò 387
Òºãñãºëèéí yã 417
Öîãò-Î÷èðûí Ëîîõóóç
1 1930-ààä îíû ¿åèéí Ìîíãîë îðîí.
È÷èíõîðëîîãèéí Ëõàãâàñ¿ðýí (öààøèä ÈË): Öîãò-Î÷èðûí Ëîîõóóç òàíûã 20-ð çóóíû Ìîíãîëûí õàìãèéí àëäàðòàé óëñ òºð÷äèéí íýã ãýæ àðä ò¿ìýí
¿íýëäýã. Ýíý óäààãèéíõàà ÿðèëöëàãûã òàíû áàãà íàñíû àìüäðàëààñ ýõýëáýë ÿìàð âý? Òà õýäýí îíä, õààíà òºðñºí áý? Òà ººðèéí áàãà íàñ áîëîí ààâ, ýýæ, àõ, ýã÷, ä¿¿ íàðûíõàà òóõàé áèäýíä ÿðüæ ºãíº ¿¿?
Öîãò-Î÷èðûí Ëîîõóóç (öààøèä ÖË): Çà. Õîë ãàçðààñ èðæ, ìîíãîë÷óóä áèäíèé àìüäðàëûã ñîíèðõîæ áàéãààä áè èõ áàÿðòàé áàéíà. Áè 1923 îíä, Ìîíãîëûí áàðóóí õÿçãààðò, Ìîíãîë Àëòàéí èõ íóðóóíû Ãîâèéí Àëòàéí óóëñûí äóíä òºðñºí õ¿í. Áè õóëãàíà æèëòýé õ¿í. Ìèíèé òºðñºí íóòàã Óëààíáààòàðààñ 1.000 ãàðóé êì-èéí àëñàä áàéäàã þì. Çàñàã çàõèðãààíû õóó÷èí õóâààðèàð áîë Çàñàãò õàí àéìãèéí Çàñàãò õàíû õîøóó, îäîîãèéíõîîð áîë Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí ×àíäìàíü ñóìûí íóòàã þì. Ìàíàé ãýð Áîòãîíî ãîë ãýäýã ãàçàð çóñëàíä áàéõàä áè òºðñºí þì ãýíý áèëýý.
Ìèíèé ààâ Ðàâæààãèéí Öîãò-Î÷èð ãýäýã õ¿í áàéâ. Òýð íèéãìèéí ãàðëûí õóâüä òàéæ þì.
È Ë: Öàãààí ÿñòàé õ¿íèéã òàéæ ãýäýã áèç äýý.
Ö Ë: Òèéì. ×èíãèñ õààíû Ņàëòàí óðàãņ-èéí óäìûí öàãààí ÿñòàé
ХХ зууны Монгол÷ууд /2/ — Социалист Монголын улс тºрийн амьдрал Senri Ethnological Reports 72: 7–175 (2007)
1 1930-ààä îíû ¿åèéí Ìîíãîë îðîí.
2 Áàãà ñóðãóóëüä.
3 Óëààíáààòàð õîò îðæ èðñýí.
4 Áè Íàìûí øèíý õ¿÷íèé ñóðãóóëüä îðëîî.
5 ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíä.
6 Þ.Öýäýíáàë.
7 Áè ÇÕÓÊÍ-ûí Äýýä ñóðãóóëüä ñóðàõààð ÿâëàà.
8 ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû Ìàðêñèçì- Ëåíèíèçìèéí òàñàãò.
9 Áè Ãîâü-Àëòàé àéìàãò èðëýý.
10 Íàìàéã ŅÑÀÀ-íóóäûã óäèðäàõ ãàçàðņ-ûí äàðãààð òîìèëîâ.
11 Áè ýðäìèéí çýðýã õàìãààëàõààð áîëîâ.
12 Þ. Öýäýíáàëûã áè èíãýæ ø¿¿ìæëýâ.
13 ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû 6-ð á¿ãä õóðàë.
14 Ìàíàéõ ãýäýã àéë.
15 Àòàð ãàçðûã ýçýìøèæ ýõëýâ.
16 Áèäíèé çºâ.
17 ŅÝñýðã¿¿ Ëîîõóóçņ.
18 Ìîíãîëûí óëàìæëàë.
19 Øîðîíä.
20 Õîðèí æèëèéí äàðàà Þ. Öýäýíáàëûã õàëæýý.
21 Ìîíãîëä àðä÷èëàë, øèíý÷ëýë ºðíºæ ýõýëëýý.
õ¿ì¿¿ñèéã òàéæ ãýäýã ø¿¿ äýý. Ìèíèé ýöãèéí ààâ Ðàâæàà òîéí ãýäýã õ¿í áàéâ. Òýð õºõ íîìèí æèíñòýé, óãñàà çàëãàìæèëñàí òàéæ õ¿í áàéæ. Ò¿¿íèé àõ, ä¿¿ñ íü Ãîí÷èã òàéæ ãýýä, õýí, õýí òàéæ ÷ áèëýý, çºí人 îëîí òàéæ íàð áàéëàà. Òýä íàð óäìààðàà òàéæ õ¿ì¿¿ñ áàéâ. Ðàâæàà òîéíû õ¿¿ íü áîëîõ ìàíàé ààâ òàéæ óãñààíû õ¿í áàéíà áèç äýý. Ìàíàé íóòàãò ×èíãèñèéí óäìûí, òàéæ óãñààòàé ŅÕºõ Äàíãèéíõàíņ ãýäýã íýã õýñýã, òºðºë õ¿ì¿¿ñ áàéñàí þì. Ìèíèé ýöãèéí óäàì áîë òýä íàðààñ ãàðàëòàé þì áèëýý.
Ìèíèé ýýæ áîë Áààòàðûí Ëõàìæàâ ãýäýã õ¿í áàéñàí þì. Ò¿¿íèé ààâ Õàëãàé Áààòàð áîë Áîãä õààíò Ìîíãîë óëñûí ¿åä áàðóóí õÿçãààðûã õàìãààëàõ öýðýãò ÿâæ áàéñàí õ¿í. Òýäíèéõ çóðãààí ñàéõàí îõèíòîé àéë áàéæ. Óóãàí îõèí íü ìèíèé ýýæ þì áèëýý.
Áèä íàð ÷èíü ýöýã, ýõýýñýý àõ, ä¿¿ òàâóóëàà þì ë äàà. Áè äýýðýý õî¸ð ýã÷, íýã àõòàé, äîîðîî íýã îõèí ä¿¿òýé õ¿í. Áè àéëûí äºðºâ äýõ õ¿¿õýä íü áàéãàà þì. Íàìàéã áàãà áàéõàä ìèíèé õî¸ð ýã÷ õî¸óëàà àéëûí ýõíýð áîëîîä, íýã íü 2 õ¿¿õýäòýé, íýã íü 5 õ¿¿õýäòýé àéëóóä áîëöãîîñîí. Òýä íàð ìàëàà ìàëëààä ë àìüäàðöãààæ áàéâ.
Ìèíèé ààâûã 1932 îíä Äîòîîä ÿàì áàðèâ÷èëæ, îäîîãèéí Çàâõàí àéìãèéí ŅÓëèàñòàéí øîðîíņ-ä õîðüñîí þì. Áè ààâûíõàà áàðèâ÷ëàãäñàí- òàé õîëáîãäóóëààä ýíä òîâ÷õîí ò¿¿õ ÿðúÿ ë äàà.
1921 îíä Ìîíãîë îðîíä Àðäûí õóâüñãàë ÿëëàà. Ýíý ¿åýñ Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãàà ýõýëäýã þì. 1924 îí õ¿ðòýë Ìîíãîëä ñîöèàëèçìûã áàéãóóëàõ óó, ¿ã¿é þ¿ ãýäýã íü òîäîðõîé áóñ áàéëàà. Òýð
¿åèéí Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí óäèðäëàãóóä ýíý àñóóäëààð íýãäìýë ñàíàà áîäîëòîé áàéñàíã¿é. Íýã õýñýã íü ñîöèàëèçì áàéãóóëàõààñ ýðñ òàòãàëçàæ áàéõàä áàñ ò¿¿íèéã äýìæèõ õàíäëàãàòàé íýã õýñýã õ¿í áàéñàí þì øèã áàéãàà þì. Èéì áàéäàëòàé áàéñààð 1924 îíòîé çîëãîæýý. 1924 îí áîë Ìîíãîëûí øèíý ¿åèéí ò¿¿õýíä ýðãýëòèéí øèíæòýé îí áîëñîí þì.
1924 îíû 5-ð ñàðä Ìîíãîëûí Áóðõíû øàøíû òýðã¿¿í Áîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãò òààëàë òºãñæýý. Áóðõíû øàøèí áîë Ìîíãîëûí íèéãýìä ¿ëýìæèéí èõ íºëººòýé áàéëàà ø¿¿ äýý.
Áîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãò áîë Áóðõíû øàøíû òýðã¿¿í òºäèéã¿é Ìîíãîëûí òºðèéí òýðã¿¿í áàéëàà. 1921 îíîîñ ºìíº òýð Ìîíãîëûí õýìæýýã¿é ýðõò õààí áàéâ. Àðäûí õóâüñãàëûí äàðàà Àðäûí çàñãèéí ãàçàð ò¿¿íèé ýðõ ìýäëèéã íü õÿçãààðëààä õýìæýýò ýðõò õààí áîëãîñîí þì.
Ìîíãîëûí øèíý ¿åèéí ò¿¿õ÷èä, ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä, Áîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãòûí òààëàë òºãññºí øàëòãààíû òàëààð ¿íýí ¿ãèéã õýëýõ áàéõ ãýæ áè íàéäàæ áàéíà. Ò¿¿íèéã òààëàë òºãññºíèé äàðàà ºðíºñºí óëñ òºðèéí îëîí
¿éë ÿâäëóóä èéì çàéëøã¿é øààðäëàãà áàéíà ãýäãèéã õàðóóëààä áàéäàã þì.
Áîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãòûí òààëàë òºãñºõèéí ºìíºõºí 1923 îíû 2-ð ñàðä áàñ íýã õ¿í íàñ áàðñàí þì. Ýíý áîë 1921 îíû Àðäûí õóâüñãàëûí
óäèðäàã÷äûí íýã Ä.Ñ¿õáààòàð þì. Ä.Ñ¿õáààòàð áîë ýíý õóâüñãàëûí óäèðäàã÷ íàðûí äîòðîîñ õàìãèéí øàëãàðñàí óäèðäàã÷, õàëóóí ýõ îðîí÷
õ¿í ãýæ Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí ¿íýëäýã þì. Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàì (ÌÀÕÍ)-ûí ò¿¿õýíä ŅÄ.Ñ¿õáààòàð õàòãàà àâ÷, áèå íü ìóóäààä íàñ áàðñàí!ņ ãýæ òýìäýãëýäýã þì. Ãýâ÷ Ņýíý áîë ò¿¿íèé íàñ áàðñàí øàëòãààí áèø!ņ ãýæ ýðãýëçäýã õ¿í îëîí áàéäàã þì. ÌÀÕÍ-ûí ¿çýë ñóðòëààñ àíãèæèðñàí ò¿¿õ÷èä ýíý òàëààð ¿ãýý õýëíý áèç ýý.
Áîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãòèéã èéíõ¿¿ òààëàë òºãññºíèé äàðàà Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí àìüäðàëä îëîí ¿éë ÿâäëóóä çýðýãöýí ºðíºñºí þì.
Óäàëã¿é 1924 îíû 11-ð ñàðä Óëñûí àíõäóãààð èõ õóðàë õóðàëäàæ ìàíàé àíõíû ¯íäñýí õóóëèéã áàòëàñàí þì. Ýíý õóóëèíä ìàíàé óëñûí çàñàãëàëûí õýëáýðèéã ŅÁ¿ãä Íàéðàìäàõ Á¿ðýí Ýðõò Àðä Óëñņ ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéíà. Èíãýæ õààí øèðýýã äàõèí çàëãàìæëóóëàõã¿é áàéõààð øèéäæýý.
Ýíý á¿ãäèéã ÌÀÕÍ øóóä óäèðäàæ áàéëàà ø¿¿ äýý. Ýíý ¿åä ÌÀÕÍ áîë çàñãèéí ýðõèéã áàðüäàã óëñ òºðèéí öîðûí ãàíö õ¿÷èí áàéëàà. Ìîíãîë îðíû õºãæèë, àðä ò¿ìíèé àìüäðàëòàé õîëáîîòîé á¿õ àñóóäëûã ýíý íàìûí áîäëîãîîð òîäîõîéëæ áàéëàà.
1924 îíû 8-ð ñàðä ÌÀÕÍ-ûí 3-ð Èõ õóðàë õóðàëäàæ Ìîíãîë îðíû èðýýä¿éí õºãæëèéí ÷èã, øóãàìûí òóõàé àñóóäëûã àâ÷ õýëýëöñýí áàéíà.
Òýãýýä Ìîíãîë îðíûã öààøèä ŅÕºðºíãºòíèé áóñ çàìààð õºãæ¿¿ëíý!ņ ãýñýí óëñ òºðèéí áîäëîãûí ÷èã øóãàìûã äýâø¿¿ëæ áàòàëæýý. Ýíý ÷èã øóãàìûã ŅÌÀÕÍ-ûí æàíæèí øóãàìņ ãýæ íýðëýñýí áàéíà. Èéì ÷èã øóãàì áàòëàõûã èõ õóðàëä îðîëöñîí ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãûí íýã õýñýã íü ìàø õ¿÷òýé ýñýðã¿¿öñýí áàéíà. Ãýòýë õóðëûí ÿâö äóíäóóð òýäíèéã á¿ãäèéã íü áàðèâ÷ëààä, ¿ã äóóã¿é áóóäàæ àëñàí àéìøèãò õýðýã ÿâäàë ãàð÷ýý. Èíãýæ áóóäóóëæ àìü íàñàà àëäñàí õ¿ì¿¿ñèéí äîòîð Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí òîìîîõîí ç¿òãýëòí¿¿ä áàãòàæ áàéñàí þì.
Èéì ýìãýíýëòýé õýðýã ÿâäàë ãàðàõàä ŅÊîììóíèñò èíòåðíàöèîíàëņ (ÊÎÌÈÍÒÅÐÍňòîâ÷ëîë.) òîìîîõîí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí ãýæ Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä òýìäýãëýäýã þì. ŅÊîììóíèñò Èíòåðíàöèîíàëņ áîë Îðîñ îðîíä ÿëñàí Îêòÿáðèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëûí óäèðäàã÷ Â.È.Ëåíèíèé ñàíàà÷ëàãààð 1918 îíä áàéãóóëàãäñàí îëîí óëñûí àæèë÷íû õºäºë㺺íèé áàéãóóëëàãà þì. Êîìèíòåðíèé ÿéöýòãýõ Õîðîî íü Ìîñêâàãààñ
¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéëàà. Ýíý áàéãóóëëàãûí ãîë çîðèëãî íü Ņäýëõèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëņ-ûã îðîí áîëãîíä ÿëóóëàõ ÿâäàë áàéëàà.
ŅÄýëõèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëņ-ûí òóõàé îíîë íü àíõ 19-ð çóóíû äóíä
¿åä Ãåðìàíä áóé áîëñîí þì. Ýíý îíîëûí ¿íäñèéã Ê.Ìàðêñ, Ô.Ýíãåëüñ íàð òàâüæýý. Òýä íàð ŅÑîöèàëèñò õóâüñãàë íýã îðîíä ÿëààä àìæèëò îëîõã¿é. Ò¿¿íèéã îëîí óëñûí õºðºíãºòí¿¿ä íèéëýýä äàð÷èõíà. Òèéì ó÷ðààñ îðîí á¿õíèé ïðîëåòàðè íàð õ¿÷ýý íýãòãýýä ñîöèàëèñò õóâüñãàëûã
îðîí á¿õýíä çýðýã ÿëóóëàõ õýðýãòýé!ņ ãýæ ñóðãàæ áàéñàí áàéíà. Òýð õî¸ð 1848 îíä áè÷ñýí ŅÊîììóíèñò Íàìûí òóíõàãņ ãýäýã àëäàðòàé á¿òýýëäýý àíõ ýíý ñàíààãàà äýâø¿¿ëæýý. Òýä íàð ŅÎðîí á¿õíèé ïðîëåòàðè íàð íýãäýãò¿í!ņ ãýäýã àëäàðòàé ëîîçóíãîî ýíý ¿åä àíõ äýâø¿¿ëæ áàéâ. 1924 îí õ¿ðòýë Êîèìíòåðíèé ¿éë àæèëëàãààã Â.È.Ëåíèí óäèðäàæ áàéëàà.
1936 îíä îëîí óëñûí àæèë÷íû õºäºë㺺íèé ýíý áàéãóóëëàãà ººðºº òàðñàí þì. Áàéãóóëàãäñàí öàãààñàà õîéø 20 øàõàì æèë ŅÄýëõèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëņ-ûã îðîí áîëãîíä ÿëóóëàõ ãýæ ÿíç á¿ðèéí Ņòåððîðèñòņ àæèëëàãàà ÿâóóëñàí áîëîâ÷ ÿìàð÷ àìæèëòàíä õ¿ðýýã¿é íü èéì øèéäâýð ãàðãàõàä íºëººëñºí áàéõ.
ÌÀÕÍ-ûí ò¿¿õýíä 3-ð Èõ õóðàë îíöãîé áàéð ñóóðèéã ýçýëäýã þì.
Ýíý ¿åýñ ýõëýýä Ìîíãîëûí óãñàà çàëãàìæèëñàí íî¸ä, òàéæ íàðûí çýðýã äýýä ÿçãóóðûí ñóðâàëæèò õ¿ì¿¿ñ, Ìîíãîëûí Áóðõíû øàøíû äýýä ëàì íàðûã äàðëàã÷ àíãè ãýæ ¿çýõ áîëñîí þì. Èíãýýä òýäíèéã Ņàíãèéí äàéñàíņ, Ņõóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ íàðņ ãýæ òîäîðõîéëîîä, øóóä óñòãàõ áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí þì. 1923 îíû 1-ð ñàðä Àðäûí çàñãèéí ãàçðààñ ŅÌîíãîëûí îëîí çàñàã áà çàñàã áóñ âàí, ã¿íãèéí ýðõ õýìæýýíèé ä¿ðýìņ, ŅÌîíãîë óëñûí íóòãèéí çàõèðãààíû ä¿ðýìņ ãýäýã áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã áàòëàí ãàðãàñàí áàéëàà. Ýíý õî¸ð áàðèìò áè÷èã áîë Ìîíãîëûí óãñàà çàëãàìæèëñàí íî¸ä, òàéæ íàðûã íèéãìèéí àìüäðàëààñ øàõàí çàéëóóëæ, Ņàíãèéí äàéñàíņ-íû õóâüä óñòãàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ¸ñòîé áàéæ.
Ãýòýë ÌÀÕÍ-ûí 3-ð Èõ õóðëààñ õîéø ÌÀÕÍ-ûí äîòîð ýíý àñóóäëààð äàõèí ñàíàë çºðºëäºæ, õàãàðàë ãàðñàí áàéíà. 3-ð Èõ õóðëûí øèéäâýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýýñ òàòãàëçàæ, ò¿¿íèéã ýñýðã¿¿öñýí íýã õýñýã ãèø¿¿ä ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãàä áàéñàí áàéíà. Òýäíèéã Ņáàðóóíòàíņ ãýæ ò¿¿õýíä òýìäýãëýäýã þì. Õàðèí ýíý øèéäâýðèéã äýìæèæ, ò¿¿íèéã íýí äàðóé õýðýãæ¿¿ëýõèéí òºëºº àæèëëàæ áàéñàí íýã õýñãèéã íü Ņç¿¿íòýíņ ãýæ íýðëýõ áîëñîí áàéíà. Ýä íàðûí òýìöýë íèëýýä õýäýí æèë ¿ðãýëæèëæýý.
Ýõýí ¿åäýý Ņáàðóóíòàíņ íü äèéëýõ õàíäëàãàòàé áàéñàí áàéíà. Òýä íàð àðä îëîíä ººðñäèéí ÷àäàë ÷èíýýãýýðýý õºðºíãºæèæ, ÷èíýýëýã àìüäðàëòàé áîëîõûã óðèàëæ áàéñàí áàéíà. Ýíý áîäëîãî àðä ò¿ìíèé ç¿ãýýñ èõýýõýí äýìæëýã àâ÷ áàéæ.
Ãýâ÷ Ņáàðóóíòàíņ-óóä ñ¿¿ëäýý ÿëàãäæýý. 1928 îíû 10-ð ñàðä ÌÀÕÍ- ûí 7-ð èõ õóðàë õóðàëäàæ Ņáàðóóíòàíņ-óóäûã ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãààñ ãàðãàæ, ÌÀÕÍ-ûí ãèø¿¿íýýñ õººñºí áàéíà. Ýä íàð õîæèì á¿ãä áàðèâ÷ëàãäàæ, öààçëóóëñàí þì. Ýíý ¿åýñ ýõëýýä ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãàä Ņç¿¿íòýíņ-¿¿ä îëîíõè áîëæ, ººðñäèéí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëæýý. Òýä íàð ÌÀÕÍ-ûí 7-ð èõ õóðëààñ Ņäàðëàã÷ àíãèņ-èéã ýäèéí çàñãèéí õóâüä õ¿÷èí ÷àäàëûã íü óñòãàõ çîðèëò äýâø¿¿ëñýí áàéíà. Èíãýýä õºðºíãºòýé
÷èíýýëýã èðãýä, ýðòíèé ñóðâàëæèò íî¸ä, òàéæ íàðûí ºì÷, õºðºíãèéã íü
õóðààí àâàõ øèéäâýð ãàðãàñàí áàéíà. 1929 îíä Óëñûí Áàãà õóðëûí äýðãýä Ņªì÷, õºðºí㺠õóðààõ óëñûí òºâ êîìèññņ áàéãóóëàãäæýý. Ýíý êîìèññ á¿õ îðîí äàÿàð ºì÷, õºðºíãèéã õóðààí àâàõ àæëûã óäèðäñàí þì.
Ýíý àæëûí õ¿ðýýíä Ìîíãîëûí Áóðõíû øàøíû ñ¿ì, õèéäèéí ºì÷, õºðºíãº, ò¿¿íèé ìýäýëä áàéãàà ìàëûã íü õóðààí àâ÷ ýõýëñýí þì. Ýíý àæèë Ņæàñûí êàìïàíèņ ãýäýã íýðýýð Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä îðñîí þì. 1930 îíä Ņç¿¿íòýíņ-¿¿äèéí óäèðäëàãûí äîð ÌÀÕÍ-ûí 8-ð èõ õóðàë õóðàëäñàí þì. Ýíý èõ õóðàë àðä ò¿ìíèé õóâèéí ºì÷ áîëñîí ìàëûã íèéãýì÷èëæ õàìòðàëóóäûã îëíîîð íü áàéãóóëàõ øèéäâýð ãàðãàñàí þì. Èíãýýä àðä ò¿ìíèé õóâèéí ºì÷ áîëñîí ìàëûã õ¿÷ýýð íèéãýì÷èëæ ýõýëñýí áàéíà. Ýíý áîë ŅÌîíãîë îðîíä ñîöèàëèçìûã ò¿ðãýâ÷ëýí áàéãóóëàõ çîðèëòîîñ óðãàí ãàðñàí øèéäâýð þì!ņ ãýæ òýð ¿åä ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãàä îëîíõè áîëæ áàéñàí Ņç¿¿íòýíņ-¿¿ä ººðñ人 òàéëáàðëàæ áàéñàí þì. Ìîíãîëûí Áóðõíû øàøíû ñ¿ì, õèéäýýñ õóðààæ àâñàí ìàëûã øèíýýð áàéãóóëàãäààä áàéñàí õàìòðàëóóäàä ºã÷ ýõýëñýí áàéíà.
1930 îíä ÌÀÕÍ, Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí ãàçàð Ìîíãîë óëñûí ŅÃàäààä õóäàëäààíû óëñûí îíö ýðõņ-èéã òîãòîîñîí þì. ŅÃàäààä õóäàëäààíû îíö ýðõņ óëñûí ìýäýëä øèëæýýä, õóâèéí õóäàëäàà áàðàã õîðèîòîé áîëñîí áàéíà. Ýíý ¿åýñ ýõëýýä óëñûí õóäàëäàà, õîðøîîíû øóãàìààð ãàäààäààñ èìïîðòîîð îðæ èðñýí áýëýí áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿í õóäàëäààëàãäàæ ýõýëæýý. ¯¿íèé çýðýãöýý àðä ò¿ìíèé ºðãºí õýðýãëýýíèé áàðààíû õîìñäîë ãàçàð àâ÷ ýõýëñýí áàéíà. ªðãºí õýðýãëýýíèé áàðààíû õîìñäîë ìàíàéä 1990-ýýä îí õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýí þì ø¿¿ äýý.
1920-îîä îíû ñ¿¿ë÷, 1930-ààä îíû ýõýýð õóðàëäñàí ÌÀÕÍ-ûí èõ õóðëóóäààñ ãàðãàñàí ýäãýýð øèéäâýð¿¿ä íü óëñ îðíû õºãæèëä ¿ëýìæ ñààä ó÷ðóóëñàí, ìàø àëäààòàé, áóðóó øèéäâýð¿¿ä áàéñàí þì.
Èéì ¿éë ÿâäëóóäûí äóíä, èéì ó÷èð øàëòãààíóóäûí óëìààñ ìèíèé ààâ 1932 îíä áàðèâ÷ëàãäæýý. Ò¿¿íä ìàíàé Äîòîîä ÿàì öààçààð àâàõ ÿë îíîîñîí áàéãàà þì. Ò¿¿íèéã áàñ ë Ņàíãèéí äàéñàíņ, Ņõóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ņ ãýæ ¿çñýí áèç. Òýð ¿åä ìèíèé ààâ øèã çºâõºí Ņöàãààí ÿñòàéņ óãñàà çàëãàìæèëñàí íî¸í, òàéæ ãàðàëòàé áàéñíûõàà òºëºº Äîòîîä ÿàìàíä áàðèâ÷ëàãäààä, öààçëàãäàõ ÿë ñîíññîí õ¿í óëñ îðíû õýìæýýíä ìàø îëîí áàéñàí þì øèã áàéãàà þì. Ãýòýë ìèíèé ààâ øîðîíä áàéõ õóãàöààíäàà òóðààëä îðîîä, àìü íàñ íü ýãçýãòýé áàéäàëä îðñîí áàéãàà þì. Òýãýýä ò¿¿íèéã øîðîíãîîñ ñóëëàæýý. Ñóëëàñàí øàëòãààí íü ÷ ¿¿íòýé õîëáîîòîé áèø áàéõ ë äàà. 1930-ààä îíû ýõýýð ÌÀÕÍ-ûí áîäëîãîä äóðã¿éöñýí àðä îëíû äóðã¿éöýë äýýä öýãòýý òóëààä, Ìîíãîëûí áàðàã á¿õ àéìàã àðä îëíû áîñëîãîä àâòñàí áàéíà. Áîñîã÷èä õ¿÷ýýð áàéãóóëñàí îëîí õàìòðàëóóä áîëîí óëñûí õîðøîî, õóäàëäààíû ãàçðóóäûã òàðààæ ýõýëñýí áàéíà. Ýíý áîñëîãóóäûã Ņõóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ ëàì íàðûí áîñëîãîņ ãýæ Ìîíãîëûí
ò¿¿õýíä òýìäýãëýäýã þì. Ó÷èð íü àðä îëíû äîòîð àÿíäàà, ÿìàð÷ çîõèîí áàéãóóëàëòã¿é ýõýëñýí ýíý áîñëîãóóäàä Ìîíãîëûí Áóðõíû øàøíû ëàì íàð îëíîîðîî îðîëöñîí þì. Ýíý áîñëîãóóäûã ÌÀÕÍ, Àðäûí çàñãèéí ãàçàð Äîòîîä ÿàìíû öýðýã áîëîí Àðäûí æóðàìò öýðãèéí õ¿÷ýýð äàðæ, óäèðäàã÷ íàðûã íü áàðèâ÷ëàí àâñàí þì. ÌÀÕÍ-ûí áîäëîãûã àìüäàðëä õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä ¿¿ññýí ýíý íºõöºë áàéäàëä Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí ãàçàð ä¿ãíýëò õèéæ, óðüäûí ãàðãàñàí àëäààòàé øèéäâýð¿¿äýý ÿàðàëòàé õ¿÷èíã¿é áîëãîæ ýõýëñýí áàéíà. Èíãýæ ìèíèé ààâ øîðîíãîîñ ñóëëàãäàí ãàð÷ èðñýí þì äàà. Ìèíèé ààâòàé õàìò Óëèàñòàéí øîðîíä õîðèãäîæ áàéñàí öººõºí õ¿í ñóëëàãäñàí þì áèëýý. Ãýâ÷ ãýì, çýì õèéãýýã¿é îëîí ñàéõàí õ¿ì¿¿ñ øîðîíãîîñ ñóëëàãäàæ ÷àäàëã¿é öààçëàãäñàí þì áèëýý.
Ìèíèé ààâ ñóëëàãäàæ ãàð÷ èðæ áàéñàí ¿åèéí Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí áîäëîãûã Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä ŅØèíý ýðãýëòèéí áîäëîãîņ ãýæ íýðëýäýã þì.
Ýíý ¿åýñ ýõëýýä ÌÀÕÍ-ûí õýòýðõèé èõ ýðõ ìýäëèéã õÿçãààðëàæ, ò¿¿íèé áîäëîãî, øèéäâýðèéã äàãàõààñ òàòãàëçàõ õàíäëàãà ãàçàð àâ÷ ýõýëñýí áàéíà.
ÌÀÕÍ-ûí áîäëîãûã øóóä õýðýãæ¿¿ëæ áàéñíààñ áîëîîä, óëñ îðîí àþóëûí èðìýãò òóëààä áàéñíûã Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí óäèðäàã÷èä îéëãîæ ýõýëñýí þì. Ãýâ÷ ŅØèíý ýðãýëòèéí áîäëîãîņ óäààí ¿ðãýëæëýæ ÷àäñàíã¿é, óäàëã¿é òºãñãºë áîëñîí þì.
Ìèíèé ààâûã Äîòîîä ÿàì áàðèâ÷ëààä àâààä ÿâñàí òýð æèë áèäíèé àìüäðàëä ººð íýã òîì ¿éë ÿâäàë áîëñîí þì. 1932 îíä ìèíèé àõ Àðäûí öýðãèéí àëáàíä òàòàãäààä ÿâëàà. Òýð ¿åä ìàíàé óëñàä 18-25 íàñíû á¿õ õ¿í öýðãèéí àëáà õààõ õóóëüòàé áàéâ. Àõ ìààíü Óëààíáààòàðò öýðãèéí àëáàà õààæ áàéñàí þì áèëýý. Òýãýýä íýãýí çîëã¿é ÿâäëûí óëìààñ ìèíèé àõ íàñ áàðñàí þì. Àõûã öýðýãò òàòàãäàõ òýð ¿å áîë ìàíàé óëñûí äîòîîä áàéäàë ìàø òîãòâîðã¿é, á¿õýëäýý èõ ò¿ãø¿¿ðòýé áàéñàí ¿å ø¿¿ äýý. Ìîíãîëûí áàðàã á¿õ àéìàã Ņõóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ ëàì íàðûí áîñëîãîņ-ä àâòààä áàéñàí
¿å. Àõ ìààíü Óëààíáààòàðò Öàãààí õóàðàíä öýðãèéí àëáà õààæ áàéñàí þì áèëýý. Äîòîîä ÿàìíû öýðýã áîëîí Àðäûí æóðàìò öýðýã áîñëîãî,
¿éìýýí ñàìóóí ãàðñàí ãîë, ãîë àéìãóóäàä î÷èæ òýäíèéã äàðæ, áîñëîãûí óäèðäàã÷äûã áàðèâ÷ëàõ àæëûã ã¿éöýòãýæ áàéñàí áàéíà. Ìèíèé àõ ÷óõàì òèéì àæèëä ÿâæ áàéñàí þì óó, ¿ã¿é þì óó, ìýäýõã¿é. Èéì ýãçýãòýé õ¿íä
¿åä ìàíàé öýðã¿¿äèéí áàéðëàäàã Öàãààí õóàðàíä, öýðãèéí õ¿íñíèé óñ íèéë¿¿ëäýã õóäàãò õîð áóþó øîõîé õèéæ öýðã¿¿äèéã îëíîîð íü àëñàí õýðýã ãàðñàí þì áàéíà. Ýíý õýðãèéã ÌÀÕÍ, Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí ãàçðààñ ÿâóóëæ áàéãàà áîäëîãîä äóðã¿éöýæ, ºøºº, õîíçîí ñàíàñàí õ¿ì¿¿ñ çîðèóäààð ¿éëäñýí áàéæ áîëîõ þì. Îëîí õ¿í íàñ áàðñàí þì ãýíý áèëýý.
Èíãýæ ìèíèé àõ íàñ áàðñàí þì.
Àõûã íàñ áàðäàã òýð æèë ýýæ ìààíü áàñ íàñ áàðñàí þì äàà. Ýíý áîë ààâ øîðîíãîîñ ãàð÷ èðýýä õî¸ð æèë áîëæ áàéñàí ¿å þì. Òýð ¿åä ìèíèé
îõèí ä¿¿ ãàðàõ èõ îéðòñîí áàéæ ë äýý. Ýíý ¿åä àõûã íàñ áàðñàí òóõàé ìýäýý èðæýý. Òýð ìýäýýã ñîíñîîä, ìèíèé îõèí ä¿¿ã ãàðãàñíû äàðàà ýýæèéí ìààíü áèå íü òýíõðýõã¿é áàéñààð íàñ áàðñàí þì. Òýð ¿åä ìèíèé ýýæ 44 îð÷èì ë íàñòàé öýë çàëóó áàéæ. Èíãýæ ãýðòýý ñàÿ ãàðñàí ìèíèé îõèí ä¿¿, ààâ áèä ãóðàâ ¿ëäñýí þì. Òýð ¿åä áè 14 íàñòàé áàéñàí. Ìèíèé õî¸ð ýã÷ òóñäàà àìüäàðäàã áîëñîí ¿å þì.
Ãýâ÷ óëñ, îðîí, àðä ò¿ìíèé àìüäðàëä òàéâàí, àìãàëàí öàã òîãòîõ áàñ ë áîëîîã¿é áàéæ. 1930-ààä îíû äóíä ¿åýñ óðüäûíõààñ ÷ àþóëòàé, ýìãýíýëòýé ¿éë ÿâäëóóä ýõýëñýí þì. Ò¿¿íèéã Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä Ņíýã õ¿íèéã òàõèí ø¿òýõ ÿâäàëņ ãýæ íýðëýäýã þì. ŅÍýã õ¿íèéã òàõèí ø¿òýõ ÿâäàëņ ãýäýã íýðèéí äîð Ìîíãîëä ÿìàð õýðýã, ÿâäëóóä áîëæ ºíãºðñºí áý? Þóíû ºìíº óëñ òºðèéí õèëñ õýðãýýð ãýì, çýìã¿é îëîí ìÿíãàí ìîíãîë õ¿í öààçààð àâõóóëæ, àìü íàñàà àëäñàí þì. ¯¿íèéã Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä Ņóëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëòņ ãýæ íýðëýñýí þì. Óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò íü 1937-1938 îíóóäàä îðãèëäîî õ¿ðñýí þì. Ìîíãîë îðîíä óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò ºðíºõºä Åðºíõèé ñàéä, ìàðøàë Õ.×îéáàëñàí èõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí ãýæ ÌÀÕÍ-ûí ò¿¿õýíä òýìäýãëýäýã þì.
Õ.×îéáàëñàí áîë ÌÀÕÍ-ûã ¿íäýñëýí áàéãóóëàã÷äûí íýã áºãººä 1921 îíû Àðäûí õóâüñãàëûã ÿëàëòàíä õ¿ðãýñýí ýõ îðîí÷äûí íýã þì.
Òýðýýð 1895 îíä Ñýöýí õàí àéìãèéí Ñàíáýéñèéí õîøóóíä òºðñºí õ¿í.
1921 îíä Ä.Ñ¿õáààòàð Àðäûí æóðàìò öýðãèéã áàéãóóëæ, Ìîíãîëä áàéðëàæ áàéñàí Îðîñûí öàãààí öýðãèéí àíãèóä áîëîí Õÿòàäûí Ãîìèíäàíû öýðýãòýé áàéëäàæ, òýäíèéã Ìîíãîë îðíîîñ õººæ ãàðãàõàä Õ.×îéáàëñàí îðîëöîæ, îíöãîé ãàâúÿà áàéãóóëñàí þì. 1921 îíû 7-ð ñàðä Á¿õ öýðãèéí æàæèí Ä.Ñ¿õáààòàðûí òóøààëààð Õ.×îéáàëñàíãèéí êîìàíäàëñàí ŅÁàðóóí çàìûí òóñãàé àíãèņ íèéñëýë õ¿ðýýíä áàéðëàæ áàéñàí Îðîñûí öàãààí öýðãèéí ãåíåðàë Áàðîí Óíãåðíèé öýðýãòýé ãàðàìãàé òóëàëäàæ, Ìîíãîë óëñûí íèéñëýë Èõ õ¿ðýýã ÷ºëººëºõºä îðîëöîæ áàéñàí þì. Òýð áîë Ìîíãîëûí Àðäûí æóðàìò öýðãèéí øàëãàðñàí äàðãà íàðûí íýã áàéñàí þì. 1921 îíä Àðäûí õóâüñãàë ÿëñíû äàðàà Õ.×îéáàëñàí òºð, çàñãèéí ºíäºð àëáàíä òîìèëîãäîæ áàéñàíã¿é, õàðèí ÌÀÕÍ-ûí 3-ð èõ õóðëààñ õîéø óëñ òºðèéí íèëýýä èäýâõòýé ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ áîëñîí áàéíà. 1929 îíä ŅÕºðºí㺠õóðààõ óëñûí òºâ êîìèññņ-ûí äàðãààð òîìèëîãäîæ, ýíý àæëûã îíöãîé ñàéí ã¿éöýòãýñýí ãýäýã þì. 1936 îíä Õ.×îéáàëñàí Äîòîîä ßâäëûí ÿàìíû ñàéä, 1937 îíä Åðºíõèé ñàéä, Öýðãèéí ÿàìíû ñàéä, Á¿õ öýðãèéí æàíæíààð òîìèëîãäñîí áàéíà.
Ýíý ¿åýñ ýõëýýä òýð ÌÀÕÍ-ûí ¿éë àæèëëàãààã áàðàã ãàíöààðàà óäèðäàõ áîëñîí áàéíà. Èíãýæ ò¿¿íèé ãàðò ÌÀÕÍ-ûí áîëîí Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí á¿õ ýðõ ìýäýë òºâëºð÷ýý. Ýíý áàéäàë íü Ìîíãîë îðîíä Ņíýã õ¿íèéã òàõèí ø¿òýõ ÿâäàëņ-ûã óëàì ãààðóóëæ, óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò
ãàçàð àâàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëñýí ãýäýã þì.
1921 îíîîñ 1937 îíû õîîðîíä Ìîíãîë óëñàä íèéòäýý 30 ìÿíãà îð÷èì õ¿í óëñ òºðèéí õèëñ õýðãýýð öààçëàãäñàí ãýñýí áàðèìò áàéäàã þì.
Òýäãýýðèéí òîìîîõíóóäààñ íü äóðüäâàë 20-îîä îíû ýõýýð ŅÁîäîî íàðûí õýðýãņ-ýýñ ýõëýýä, 30-ààä îíû äóíä ¿åèéí ŅËõ¿ìáèéí õýðýãņ, ŅÃýíäýí, Äýìèä íàðûí õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ áàéãóóëëàãàņ, ŅÀìàð, Òîâ÷èí íàðûí õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ õýðýãņ, ŅËóâñàíøàðàâ, Ëîñîë, Äîãñîì íàðûí õýðýãņ, Ņ¨íçîí õàìáà, Äýä õàìáà íàðûí õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ áàéãóóëëàãàņ çýðýã þì. Ýäãýýð õýðã¿¿ä áîë á¿ãä Ņçîõèîìîë õýðýãņ áàéñàí áºãººä ò¿¿íä ìàø îëîí õ¿íèéã õàìðóóëæ, îãò õèéãýýã¿é õýðãèéã òóëãààä, õèéñýí ãýæ ã¿òãýýä, ø¿¿õ õóðëûã õóðàëäóóëæ, öààçààð àâàõ ÿë îíîãäóóëààä, á¿ãäèéã áóóäàæ õîðîîñîí þì. Èíãýæ öààçëàãäñàí õ¿ì¿¿ñèéí äîòîð Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí òîìîîõîí ç¿òãýëòí¿¿ä áàãòàæ áàéëàà. Òóõàéëáàë, Ìîíãîë óëñûí ãóðâàí Åðºíõèé ñàéä óëñ òºðèéí Ņçîõèîìîë õýðýãņ-ò ã¿òãýãäýæ, öààçëóóëñàí þì. Òýäíèé äóíä Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéã ¿íäýñëýí áàéãóóëàã÷èä, Óëñûí Áàãà Õóðëûí äàðãà íàð, òºðèéí ñàéä íàð, öýðãèéí ºíäºð àëáàí òóøààëòíóóä, Ìîíãîëûí áóðõíû øàøíû äýýä ëàì íàð, îëîí ìÿíãàí ýíãèéí ëàì íàð áàãòàæ, àìü íàñàà àëäàæ, öààçëóóëñàí þì.
Óëñ òºðèéí èéì õýìæýýíèé õýëìýãä¿¿ëýëòèéã Õ.×îéáàëñàí ãàíöààðàà ñàíàà÷èëæ, ã¿éöýòãýýã¿é íü ìýäýýæèéí õýðýã. Ýíý õýðýã ÿâäàëä Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñûí Êîììóíèñò Íàì (ÇÕÓÊÍ)-ûí áîäëîãî ìàø õ¿÷òýé íºëºº
¿ç¿¿ëñýí ãýæ ÌÀÕÍ-ûí ò¿¿õýíä òýìäýãëýäýã þì. ßëàíãóÿà ÇÕÓÊÍ-ûí Òºâ Õîðîî (ÒÕ)-íû Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, Ñàéä íàðûí Ǻâëºë (ÑíÇ)-èéí äàðãà È.Â.Ñòàëèíû øóóä Ņçºâëºë㺺ņ ¿ëýìæ èõ ¿¿ðýãòýé áàéñàí ãýæ òýìäýãëýäýã þì. È.Â.Ñòàëèí áîë Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñ (ÇÕÓ)-ä òîì õýìæýýíèé, ìàø àéìøèãòàé óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëòèéã ººðºº ãàðäàæ óäèðäñàí, öóñò äàðàíãóéëàã÷ õ¿í.
Ìàíàé åðºíõèé ñàéä Ïýëæèäèéí Ãýíäýí èõ îìãîëîí çàíòàé õ¿í áàéñàí ãýäýã þì. Òýð áîë Àðâàéõýýðèéí òàëä çàëóó íàñàà ºíãºðººñºí, ãàéõàìøèãòàé ýíãèéí, ñàéõàí ìîíãîë õ¿í áàéæ. Ìîíãîëûí áóðõíû øàøíû îëîí ëàì íàðûí òàëààð ÿìàð áîäëîãî ÿâóóëáàë çîõèñòîé òàëààð ºãñºí Ņçºâëºë㺺ņ-ã íü ñîíñîîä, Åðºíõèé ñàéä Ï.Ãýíäýíãèéí óóð íü õ¿ð÷
È.Â.Ñòàëèíûã àëãàäàæ áàéñàí áàðèìò áàéäàã þì. Áèå äààñàí õî¸ð óëñûí òºðèéí òýðã¿¿í¿¿ä óóëçààä, ººð ººðèéí îðîíä ÿâóóëàõ áîäëîãûí òàëààð ñàíàë ñîëèëöîæ, òóðøëàãàà õóâààëöàæ, áèå áèåíäýý çºâëºë㺺 ºãºõ íü áàéæ áîëîõ ë àñóóäàë ø¿¿ äýý. Ãýõäýý È.Â.Ñòàëèí ò¿¿íä ÿìàð Ņçºâëºë㺺ņ ºãñíèéã òààõàä àìàðõàí. È.Â.Ñòàëèíû ¿åä Îðîñûí ¿íýí àëäàðòíû øàøèí õýðýã äýýðýý óñòñàí ø¿¿ äýý.
Àðäûí òºð, Àðäûí çàñàãò òîìîîõîí àëáà õàøèæ áàéãààä öààçààð àâõóóëñàí õ¿ì¿¿ñèéí èõýíõ íü ÌÀÕÍ-ûí ÿâóóëæ áàéãàà áîäëîãîòîé ÿìàð
íýãýí áàéäëààð ñàíàë çºðäºã áàéñàí íü èéíõ¿¿ çîõèîìîë õýðýãò òýäíèéã ã¿òãýæ, öààçëàõàä øóóä íºëººëñºí ãýæ ¿çäýã þì. Òýð ¿åä Ìîíãîë óëñûí ãàäààä óëñ òºðèéí áàéäàë ÷ èõ õ¿íä áîëæ áàéñàí íü õýëìýãä¿¿ëýëòèéã óëàì ëàâøðóóëñàí áàéõ. ªºðººð õýëáýë ãàäààäûí õºðºíãºòºí îðîíòîé, òóõàéëáàë, õºðºíãºòºí ßïîíòîé äàéí õèéõýä õ¿ðâýë ÌÀÕÍ-òàé ñàíàë íèéëäýãã¿é ýäãýýð äîòîîäûí äàéñíóóä, ãàäààäûí äàéñàíòàé íèéëæ, óëñ îðîíä ìàø àþóëòàé áàéäàë ¿¿ñýæ áîëîõ þì ãýæ ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãà áîëãîîìæèëñîí áàéõ. Òýãýýä äàéí ýõëýõýýñ ºìíº Ņäîòîîäûí äàéñàíņ-àà äàðñàí õýðýã áàéæ ë äýý. Ýíý áîë Õàëõ ãîëûí äàéíû óðüäõàí áîëñîí ¿éë ÿâäëóóä þì ø¿¿ äýý. Áèä èéìýðõ¿¿ áàéäàëòàé ÿâñààð Õàëõ ãîëûí äàéíä òóëæ èðñýí þì äàà.
2 Áàãà ñóðãóóëüä.
Êîíàãàÿ Þ¿êè (öààøèä ÊÞ): 1932 îíä òàíàé ààâûã Äîòîîä ÿàì áàðèâ÷ëààä, áàñ õºðºíãèéã íü õóðààñàí óó?
Ö Ë: Ìàíàé ààâä õóðààëãàõ õºðºí㺠áàéãààã¿é þì. Ìàíàéõ öººõºí ìàëòàé àéë áàéñàí þì. Ìàíàé á¿õ ìàë çóóí òîëãîé ãàð÷ ë áàéñàí áàéõ.
Óíàõ óíààòàé, ñààëèéí ¿íýýòýé, èäýøíèé õîíüòîé ë àéë áàéñàí äàà. Òàéæ íàð Ņõàìæëàãàòàé òàéæņ, Ņõàìæëàãàã¿é òàéæņ ãýæ õî¸ð òºðºë áàéñàí þì. Ìàíàé ààâ áîë Ņõàìæëàãàã¿é òàéæņ þì. Èéì òàéæ íàðûã áàñ Ņõîõü òàéæņ ãýæ íýðëýäýã ø¿¿ äýý. Ìèíèé ààâ áîë èõ àæèëñàã õ¿í áàéñàí þì. Áàñ èõ àëñûí áîäîëòîé õ¿í áàéñàí þì øèã áàéãàà þì. Ìèíèé ààâ ìàëàà ìàëëàõûí çýðýãöýý äàíäàà ãýðýýðýý þì ¿éëäâýðëýäýã õ¿í áàéëàà.
Ìàëûí àðüñ, øèðèéã ýëäýýä õ¿¿õä¿¿äèéíõýý ºìñºõ õóâöàñûã íü á¿ãäèéã íü ººðºº õèéæ ºãäºã, ìàëûí íîãò, ÷ºäºð, òàòëàãûí ñóð çýðãèéã á¿ãäèéã ººðºº ýëääýã áàéëàà. Áàñ ìóæààíû àæèë õèéæ, ãýðèéí ìîä, äîòîîä òàâèëãûí ìîäîí àâäàð, ìîäîí îð, ìîäîí ø¿¿ãýý, ñààëèéí ìîäîí õóâèí çýðãèéã á¿ãäèéã íü ººðºº õèéäýã áàéñàí þì. Çàðèìäàà äàðõíû àæèë áàñ õèéæ, õàçààðûí àìãàé, ýìýýëèéí äàðóóëãà, ìîíãîë öîîæ, õóòãà, øºâºã çýðãèéã õèéæ ÷àääàã áàéñàí þì. Åð íü 1921 îíû Àðäûí õóâüñãàëààñ ºìíº Ìîíãîë õ¿í ººðèéí õýðýãöýýò á¿õèé ë ç¿éëýý ººðñ人 õèéäýã áàéëàà ø¿¿ äýý. Ìàíàéä ÷èíü Ņºðõèéí ¿éëäâýðëýëņ ìàø õ¿÷òýé õºãæñºí áàéñàí þì. ªºðñäèéí õýðýãëýõ ýä, ç¿éëñèéã õèéäýã àðãà, òåõíîëîãè íü ìàø ºíäºð õºãæñºí áàéæ. Ýíý ÷èíü îëîí ìÿíãàí æèëèéí òóðøèä øàëãàð÷
èðñýí àðãà, òåõíîëîãè áàéñàí þì ø¿¿ äýý. Öàãèéí àÿñ äààæ øàëãàðñàí íü ¿ëäýýä, óëàì áàÿæààä, õºã溺ä ë áàéæ. Ìèíèé àæèãëàñíààð 1921 îíû Àðäûí õóâüñãàëûí äàðàà Ņóëñûí õóäàëäàà, õîðøîîņ áóé áîëîîä áýëýí áàðàà íèéë¿¿ëäýã ñèñòåì òîãòîîä, Ņºðõèéí ¿éëäâýðëýëņ óñòàæ, ¿ã¿é áîëîõ
çàìäàà îðñîí áàéíà. Ýä, þìñûã õèéäýã àðãà, òåõíîëîãóóä íü ÷ ìàðòàãäàæ, õèéäýã õ¿ì¿¿ñ íü öººð÷ ýõýëæýý. Õîæèì áè ÌÀÕÍ-ûí ãèø¿¿íýýñ õººã人ä, íóòàã çààãäààä, Äîòîîä ÿàìíû õàòóó õÿíàëòûí äîð öºëëºãò àìüäàð÷ áàéõäàà ýíý áàéäëûã ìàø ñàéí îéëãîñîí þì. Õ¿ì¿¿ñ áýëýí þì àâààä õýðýãëý÷èõäýã áîëñîí áàéíà. Ýíý ÷èíü ìàø àþóëòàé ñºðºã íºëººã äàãóóëæ èðæ áàéãàà þì. Åð íü íýã øèíý þì áóé áîëîõîä íºãºº òàëä íü çààâàë ñºðºã ¿çýãäýë ãàð÷ èðäýã ø¿¿ äýý. 1920-îîä îíû äóíäààñ ýõëýýä óëñûí õóäàëäàà, õîðøîî áóé áîëñîí íü öààøäàà Ìîíãîëûí íèéãýìä ìàø èõ õîðòîé ñºðºã íºëººã äàãóóëæ èðñýí ãýæ áè áîääîã þì. Ìèíèé ààâ ÿäóó õ¿ì¿¿ñèéã öóãëóóëààä, àðüñ, øèð, ñóð ýëäýõ, ýñãèé õèéõ, äàðõàí, ìóæààíû àæèë õèéõ àðãûã íü çààæ ºãäºã áàéñàí þì. ªºðººð õýëáýë òýäýíä àìüäðàõ óõààíûã íü çààæ ºãäºã õ¿í áàéæ ë äýý.
Ýýæ, àõ õî¸ðûã íàñ áàðñíààñ õîéø ààâ íàìàéã áàãà ñóðãóóëüä îðóóëñàí þì. Òýð ¿åä áàãà ñóðãóóëèéã Ņòýíõèìņ ãýäýã áàéëàà. Ìàíàé Àëòàé íóòàãò ñóðãóóëü åðººñºº áàéãààã¿é þì. Óëñûí õóäàëäàà, õîðøîî
÷ áàéãààã¿é. Ýíý á¿õýí ÷èíü èõ õîæóó áóé áîëñîí ç¿éë¿¿ä þì. 1922-23 îíóóäàä Óëààíáààòàðò àíõûí ñóðãóóëèóä áàéãóóëàãäàæ áàéñàí áàéõ.
Ò¿¿íýýñ 10-ààä æèëèéí äàðàà Àëòàé íóòàãò àíõíû ñóðãóóëèóä áóé áîëæ ýõýëñýí þì. 1935 îíä Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí ×àíäìàíü, Ýðäýíý, Áèãýð, Áàÿí-Öàãààí, Áàÿí-ªíäºð ãýñýí 5 ñóìûí äóíä àíõíû áàãà ñóðãóóëü áàéãóóëàãäàæ áàéñàí þì áèëýý.
Ààâ íàìàéã áàãà ñóðãóóëüä îðóóëàõäàà íèëýýä àëñûí þì áîäñîí þì øèã áàéãàà þì. ŅØèíý òºð, çàñàã òîãòëîî. Øèíý öàã èðæ áàéíà. Õ¿¿äýý ýíý øèíý öàãèéí íîì ñóðãàÿ! Öààøäàà ýíý øèíý öàã ¿åäýý àìüäðàëàà çàëãóóëæ ÿâàõàä íü õýðýã áîëíî!ņ ãýæ áîäñîí þì øèã áàéãàà þì. Áàñ àõ öýðýãò ÿâààä õàðàìñàëòàéãààð íàñ áàðñàí ÿâäàë ÷ ò¿¿íä íºëººëñºí áàéæ ìàãàäã¿é. Òýð ¿åä ÷èíü àðä ò¿ìýí õ¿¿õäýý ñóðãóóëüä ºãºõ ìàø äóðã¿é áàéëàà ø¿¿ äýý. Õ¿í á¿ð àìèíû ºì÷òýé, ìàë èõòýé áàéñàí ¿å þì ë äàà. Ñóðãóóëèéí áàãø íàð ñóðãóóëèà ñóðòàë÷ëààä ë àéëóóäààð ÿâíà.
ŅÑóðãóóëüä ñóðàõ íü àìüäðàëä õýðýãòýé, ñàéí õýðýã ø¿¿!ņ ãýýä ë óõóóëààä ÿâäàã áàéñàí þì. Àðä, îëîí ò¿¿íèéã íü áàðàã õ¿ëýýæ àâäàãã¿é áàéëàà. Òýð
¿åä õ¿ì¿¿ñ õ¿¿õäýý ëàì áîëãîõ íü ÷óõàë ãýæ ¿çäýã áàéëàà ø¿¿ äýý.
Ê Þ: Òà ñóðãóóëüä ñóóõààð ãýðýýñýý á¿ð ÿâ÷èõñàí þì óó?
Ö Ë: Òýãñýí. Ìàíàé áàðóóí õÿçãààðò áàéãóóëàãäñàí àíõíû òýð áàãà ñóðãóóëü ìààíü äîëîî, íàéìàí ãýðò áàãòàæ áàéñàí þì. Õ¿¿õä¿¿ä ìîðèîð ýöýã, ýõýýðýý õ¿ðã¿¿ëæ èðýýä, òýð ãýð¿¿äýä àìüäàðäàã áàéëàà. Òýð ãýð¿¿ä áîë ñóðãóóëèéí äîòóóð áàéð ø¿¿ äýý. Ýõíèé ¿åä óëñûí õýìæýýíä ñóðãóóëèéí äîòóóð áàéð èíãýæ ãýðò áàéðëàäàã áàéñàí þì. Õîæèì ãýðèéí
îðîíä áàéøèí áóé áîëñîí ø¿¿ äýý. Ìàíàé ñóðãóóëèéí õ¿¿õä¿¿ä ýöýã, ýõèéíõýý õèéæ ºãñºí åðäèéí õóâöàñòàéãàà èðöãýýäýã áàéñàí þì. Èðñíèé äàðàà ñóðãóóëèàñ íýã çàãâàðûí õóâöàñ òàâüæ ºã÷ áàéñàí þì. Òóõàéëáàë, ºâëèéí öàãààí õóðãàí ìàëãàé, ¿ñòýé äýýë, îðîñ ýñãèé ãóòàë, õàâàð, íàìðûí íîãîîí ýñâýë áîð ºíãèéí õºâºíòýé äýýë ãýõ ìýòèéí õóâöàñíóóäûã ºãäºã áàéëàà. ªºð ãàçðûí òóðøëàãààñ õàðàõàä ýõíèé ¿åä õ¿¿õä¿¿ä ãýðýý ñàíààä, ñóðãóóëèàñ îðãîõ ÿâäàë èõ ãàðäàã áàéæ ë äýý. Òýãýýä ìàíàé íóòàãò õ¿¿õä¿¿äèéã ñóðãóóëüä òàòàõ, ò¿¿íä äóðòàé áîëãîõ çîðèëãîîð èéì àæèë çîõèîäîã áàéæ. Ñóðãóóëü õ¿¿õä¿¿äýä ºäºðò 3 óäàà õîîë ºãäºã áàéëàà.
Ñóðãóóëèéí õ¿¿õä¿¿ä õîîëîî èääýã òóñãàé ãàë òîãîîíû ãýðòýé áàéñàí þì. Ìàíàé ñóðãóóëèéí ãýð¿¿ä ÷èíü ñóìûí òºâ äýýðýý áàéíà ø¿¿ äýý.
Ñóìûí òºâä ñóìûí çàõèðãàà, õ¿í ýìíýëýã, áàãà ñóðãóóëü, ìàë ýìíýëýã ãýõ ìýòèéí àëáàí ãàçðóóä áàéäàã áàéñàí þì. Áàñ Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàìûí ¿¿ð, Ìîíãîëûí Õóâüñãàë Çàëóó÷óóäûí Ýâëýë (ÌÕÇÝ)-èéí ¿¿ð çààâàë áàéíà. Ñóìûí òºâèéí àëáàí ãàçðóóäàä àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñ äîëîî, äîëîî õîíîãîîð ýýëæëýýä õàãàñ, á¿òýí ñàéíû àìðàëòûí ºäºð ñóðãóóëèéí õ¿¿õäèéã çóãààöóóëäàã áàéëàà. Ñóìûí òºâººñ ãàäàãø ãàð÷, õ¿¿õä¿¿äèéã óðàëäóóëæ, áàðèëäóóëäàã áàéñàí þì. Áàñ äóó äóóëóóëæ, á¿æèã õèéëãýíý.
Ò¿ð¿¿ëñýí õ¿¿õäýä ÷èõýð, áîîâ ºã÷ øàãíàíà. Èéì ÿíç á¿ðèéí àæèë çîõèîäîã áàéëàà.
Ê Þ: Òàíàé ñóðãóóëèàñ õ¿¿õýä îðãîõ òîõèîëäîë ãàð÷ áàéñàí óó?
Ö Ë: Áàðàã ãàðààã¿é þì àà. Õàðèí ÷ºëºº àâààä ãýðòýý õàðüäàã áàéñàí.
Ýíý ¿åä õ¿¿õä¿¿ä ñóðãóóëèàñàà îðãîõ íü æààõàí áàãà áîëñîí áàéëàà ë äàà.
Áàñ òýäíèéã èõ çóãààöóóëæ áàéëàà ø¿¿ äýý. Òýíä ñóð÷ áàéñàí õ¿¿õä¿¿ä íàñíû õóâüä áàñ ÷èã òèéì áàãà õ¿¿õýä áèø áàéñàí þì. Áè ë ãýõýä 14 íàñòàé áîë÷èõñîí 1-ð àíãèä ñóð÷ áàéãàà þì. 10-ààñ äîîø íàñòàé õ¿¿õýä áàðàã î÷îîã¿é áàéõ. Äàíäàà ë 10-ààñ äýýø íàñòàé, çàðèì íü á¿ð 16-17 íàñòàé î÷ñîí áàéõ. Òýãýýä 19-20 íàñ õ¿ð÷ áàéæ ë áàãà ñóðãóóëèéí 4-ð àíãèà òºãñ÷
áàéëàà ø¿¿ äýý.
Áèäýíä ŅÌîíãîë áè÷ãèéí öàãààí òîëãîéņ, ŅÒîî áîäëîãîņ, ŅÄýëõèéí áàéäàëņ ãýäýã õè÷ýýë¿¿ä çààäàã áàéëàà. Ìîíãîë áè÷èã çààæ, óíøèæ, áè÷èæ ñóðãàäàã áàéëàà. Òîî áîäëîãûí õè÷ýýëýýð íýìæ, õàñàæ, ¿ðæ¿¿ëæ, õóâààæ ñóðãàäàã áàéëàà. Òýãýýä ŅÄýëõèéí áàéäàëņ-ûí õè÷ýýëýýð ŅÄýëõèéí óëñ òºðèéí ãàçðûí çóðàãņ äýýð ÿìàð, ÿìàð óëñ õààíà áàéäãèéã ÿëãàæ ìýääýã áîëãîíî. Áàñ ŅÁàéãàëü ç¿éņ ãýäýã õè÷ýýë çààäàã áàéëàà. Äýëõèéí õ¿í àì, óðãàìàë, àìüòíû ãàðàë, ¿¿ñýë, íàð, ñàð, îä, ãàðèãèéí áàéðøèë ãýõ ìýòèéã çààíà. Åð íü îð÷èí ¿åèéí òàíèí ìýäýõ¿éí óõààíû àíõíû ìýäýýëë¿¿äèéã áè òýð ¿åä ë îëæ àâñàí áàéõ.
