ХХ зууны Монголчууд /2/ : С оциалист Монголын улс т?
рийн амьдрал
著者(英) Lkhagvasuren Ichinkhorloo, Yuki Konagaya journal or
publication title
Senri Ethnological Reports
volume 72
page range 1‑418
year 2007‑08‑28
URL http://doi.org/10.15021/00001396
Äóìààãèéí Ñîäíîì
1 Ýõ îðîí ýíäýýñ ýõýëäýã.
2 Áè Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóìä îðîâ.
3 Áè Ýðõ¿¿ õîòîä ñóðàõààð ÿâëàà.
4 Ìîíãîë óëñûí Ñàíãèéí ñàéä.
5 Èõ ºð.
6 Þ. Öýäýíáàë ãóàéã õàëëàà.
7 Þ. Öýäýíáàë ãóàéä àëäàà áàéñàí óó?
8 Àðä÷èëñàí õºäºë㺺íèé ýõëýë.
9 Õ¿íä ¿å.
10 ŅÞ.Öýäýíáàëûí òîéðîí õ¿ðýýëýã÷èäņ ãýã÷èä.
11 ŅÀëäàãäñàí îí, æèë¿¿äņ.
1 Ýõ îðîí ýíäýýñ ýõýëäýã.
Êîíàãàÿ Þ¿êè (öààøèä ÊÞ): Çà, áèäíèé óðèëãûã õ¿ëýýí àâ÷ õ¿ðýëöýí èðñýí ÿâäàëä áèä ìàø èõ áàÿðòàé áàéíà. Ìîíãîë óëñûí Ñàíãèéí ñàéä, Òºëºâëºãººíèé êîìèññûí äàðãà, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí äàðãà, ÌÀÕÍ- ûí ÒÕ-íû Óëñ òºðèéí Òîâ÷îîíû ãèø¿¿í çýðýã ÌÀÕÍ áîëîí Ìîíãîëûí òºðèéí ºíäºð àëáàí òóøààëûã îëîí æèë íýð òºðòýé, ¿ð á¿òýýëòýé õàøèæ ÿâñàí Äóìààãèéí Ñîäíîì òàíòàé óóëçàæ áàéãàà ýíý çàâøààíûã àøèãëàí Ìîíãîë óëñûí íèéãýì, óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí àìüäðàëòàé õîëáîîòîé àñóóäëóóäààð ÷ºëººò ÿðèëöëàãà õèéõ ñîíèðõîëòîé áàéíà. Ýíý óäààãèéíõàà ÿðèëöëàãûã òàíû áàãà íàñíû äóðñàìæààñ ýõýëáýë ÿìàð âý? Òà õýäýí îíä, õààíà òºðñºí áîëîí ººðèéí ààâ, ýýæ, àõ ýã÷, ä¿¿ íàðûíõàà òóõàé ÿðüæ ºãíº
¿¿?
Äóìààãèéí Ñîäíîì (öààøèä ÄÑ): Çà, òà á¿õýíòýé óóëçàæ áàéãààäàà áè áàÿðòàé áàéíà. Ìîíãîëûí Àëòàí ãîâü-Äîðíîãîâü àéìãèéí Áàÿíìºíõ (îäîîãèéí ªðãºí ñóì) ñóìûí íóòàãò ŅÀðãàëûí óóëņ íýðòýé õàéðõàí áèé.
Ýíý óóëûí õîéä ç¿ãò áàéäàã Ãàðàìûí ãîë õýìýýõ æàëãàíû äóíä õýñãèéí áàðóóí òàëä áàðóóí õîéíîîñ ç¿¿í ºìíº ç¿ã äàìíàí îðæ èðñýí æèæèã òîëãîäûí ýíãýðò áàéäàã ŅÈëèéí áóóöņ ãýæ íýðëýäýã íàìàðæààíä 1933 îíä ìèíèé áèå ýöýã, ýõèéí íàñàí èäýðò õóâü òîõèîí ìýíäýëñýí þì.
Òºðñºí ýíý áóóöàà áè 1968 îíä ýýæýýðýý çààëãàæ àâñàí þì. Ýýæ ìèíü çààæ ºãººã¿é áîë áè òºðñºí áóóöàà ìýäýõã¿é ¿ëäýõ áàéñàí áàéæ ìàãàäã¿é.
Ýýæèéí ìèíü çààæ ºãñºí òýð áóóö, ãýðèéí áóóðü äýýð î÷èõ á¿ðèéä ŅÝõ îðîí ýíäýýñ ýõýëäýãņ ãýñýí áîäîë ººðèéí ýðõã¿é òºðäºã áèëýý. ªíäèéõýä ìèíü äýìæèæ, õàçàéõàä ìèíü ò¿øèæ ºíäèéëãºñºí íóòãèéí áîð òîëãîä, ýëñ, øîðîî ìèíü, òýíä óðãàäàã òà÷èð áîëîâ÷ òàíñàã óðãàìàë, òààíà õ¿ì¿¿ëèéí
¿íýð äààí÷ ñàéõàí. Èâýýë õàëàìæèíäàà áàãòààæ, áàãà çàëóó íàñàíä ìèíü ò¿øèã áîëæ, ýãýë æèðèéí àìüäðàë, õ¿íëýã ñàéõàí ñýòãýëýýðýý ¿ëãýðëýñýí
ХХ зууны Монгол÷ууд /2/ — Социалист Монголын улс тºрийн амьдрал Senri Ethnological Reports 72: 333–385 (2007)
íóòãèéí àðä èðãýä, àõàí ä¿¿ñ íàðûíõàà àãóó à÷ òóñûã ìàðòàõûí àðãàã¿é.
Áè ÿã òºðñºí ºä𺺠ìýääýãã¿é þì. Òýð ¿åä øèíýýð òºðæ áàéãàà õ¿¿õäèéã á¿ðòãýæ áàéñàíã¿é. Ýýæèéí õýëñíýýð áàðèìæààëæ áàéãààä õîæèì 7-ð ñàðûí 14-íä òºðñºí ãýæ á¿ðòã¿¿ëýýä ŅÒºðñíèé ãýð÷èëãýýņ àâñàí áèëýý. Ìèíèé äýýä ºâºã áîëîõ Öîîâãîé ãýäýã áàðóóí ìîíãîëûí Õàíõºõèé íýðòýé ãàçàð îëîí æèë öýðãèéí àëáà õààæ áàéãààä òýíäýýñ ýõíýð àâ÷
íóòàãòàà èðñýí ãýäýã þì. Òýð õî¸ð íýã õ¿¿äýý Öýäýí ãýäýã íýð õàéðëàæýý.
Ýíý Öýäýí íü ŅÁºãòºðņ õýìýýõ õî÷òîé áàéñàí áºãººä Æàðãàë, Îõèí, Õàíä íýðòýé ãóðâàí îõèíòîé áîëæýý. Æàðãàëûí íºõðèéã Ãîìáî ãýäýã áàéæ.
Òýð õî¸ð Öýâýã, Ñîñîð íýðòýé õî¸ð îõèí, Ãîí÷èã íýðòýé õ¿¿òýé áàéæ. Òýä íàðûí ¿ð, óäàì áîëîõ îëîí õ¿í îäîîãèéí ªðãºí ñóìûí íóòàãò àìüäàð÷
áàéíà.
Æàðãàëûí Öýâýã íü àíõàíäàà Æàìúÿí, äàðàà íü Ñàìäàí íýðòýé íºõºðòýé áàéæ. Òýð õî¸ð õî¸óëàà ñàõèë õ¿ðòñýí ëàì õ¿í áàéñàí áºãººä óëñ òºðèéí õèëñ õýðãýýð öààçëóóëñàí þì ãýíý áèëýý. Áèäíèé ýìýý ýýæ Öýâýã 9 õ¿¿õýä òºð¿¿ëæ ºñãºñºí áèëýý. Äàíäèà, Äýíäýâ, Ìààì ãýñýí ãóðâàí áàíäè, Äóëìàà, Áîð, Áàëàìöîî, Äóëàìñ¿ðýí, Äîëãîðñ¿ðýí, Ä¿ãýð ãýñýí çóðãààí îõèíòîé áàéæ. Òýä íàðûí èõýíõèéã íü áè ìýääýã þì. Ò¿¿íýýñ Äàíäèà 1, Äýíäýâ 11, Ìààì 3, Äóëìàà 8, Áàëàìöîî 2, Äóëàìñ¿ðýí 6, Ä¿ãýð 7 õ¿¿õýäòýé áàéæ. Äîðíîãîâü àéìãèéí îäîîãèéí ªðãºí ñóìûí ç¿¿í òàëûí íóòàãò, ÿëàíãóÿà Àðãàë óóëûí îéðîëöîî àæ òºðæ áóé àéëóóäûí èõýíõ íü Ņªíäºðņ õî÷òîé áàéñàí. Äýíäýâ áîëîí ò¿¿íèé ä¿¿ Äóëàìñ¿ðýí íàðûí õ¿¿õýä, à÷, ãó÷ íàð áàéãàà þì. Áèäíèé ýöýã ×îéæàìö 1905 îíä, ýõ Äóìàà 1902 îíä òºðæýý. Òýä íàð õîðüäóãààð çóóíû ÿã áîñãîí äýýð òºðæ, ààâ ìèíü 40-ººä îí õ¿ðòýë, ýýæ ìèíü 1973 îíä õ¿ðòýë àìüäàðñàí þì. Áè áîë á¿ð øèíý ìÿíãàíû øèíý çóóíûã ¿çýæ àìüäàð÷ áàéãàà àçòàé õ¿í. Ìèíèé äóðñàìæ ÿðèà áîë á¿òýí íýã çóóíû Ìîíãîëûí àìüäðàëûí ò¿¿õèéã òîâ÷
õàìàð÷ áàéãàà þì øèã ñýòãýãäýë òºðæ ìàãàäã¿é. Ìîíãîë õ¿íèé äóíäàæ íàñëàëò òèéì óðò áèø áîëîâ÷ áàñ ÷ ÷àìëàõààðã¿é óðòñàæ, öààøèä õýìæýý
÷àíñààãààðàà íýìýãäýõ ñàéõàí èðýýä¿é áèé.
Ìèíèé ýýæèéã Äóìàà, ààâûã ×îéæàìö ãýäýã áàéñàí. Ìèíèé ààâ îëíû äóíä ŅÀðãàëûí óóëûí Àëòàí ×îéņ ãýäýã íýðýýð àëäàðøñàí õ¿í áàéæ. Òýð õî¸ð õàíèëàí ñóóãààä òºð¿¿ëæ ºñãºñºí õ¿¿õä¿¿ä íü áîë :
- Äîëæèíñ¿ðýí - 1923 - Áÿõàð - 1925-1943 - Æàìñðàí - 1927-1994 - Äîíäîâ - 1929-1985 - Áàäàð÷ - 1931-1999 - Æàìñðàí - 1930-1992 - Ñîäíîì - 1933
- Öàãààí - 1936
Ìèíèé îõèí ä¿¿ Öàãààí áèä õî¸ð îäîî àìüä áàéíà. Áèäíèé ýìýý ýýæ ìààíü 92 íàñòàéäàà 1971 îíä áóðõàí áîëñîí áèëýý. Íàìàéã áàãà áàéõàä áóðõàí áîëñîí ×îéæàìö ààâûíõàà ãàðàë ¿¿ñýë, àìüäðàëûí çàìíàëûã íü öàãèéí ýðõ, íºõöºë áàéäëààñ áîëîîä òîäîðõîé ìýäýæ ÷àäààã¿éäýý õàðàìñàæ ÿâäàã þì. Ò¿¿íèé ýã÷ íü Ðýãçýäìàà, ä¿¿ íàð íü Äàìáèéíÿì, Çóíäóé, Äóëàìñ¿ðýí, Äàìäèíæàâ, ×èìýä ãýäýã õ¿ì¿¿ñ áàéâ. Ìèíèé àõ Áàäàð÷èéí áè÷èæ
¿ëäýýñýí äóðñàìæààñ ¿çâýë áèäíèé ààâ Äîðíîãîâü àéìãèéí Ñàéõàíäóëààí ñóìûí õ¿í þì áèëýý. Ò¿¿íèé ýõèéã Öýðýí ãýäýã áàéæ. Öýðýíãèéí àõ Íàâààí ëàì õ¿í áàéñàí áºãººä Áàÿíìºíõèéí õèéäýä ñóóõààð èðýõäýý Öýðýíãèéí îõèí Ðýãçýäìàà, õ¿¿ ×îéæàìö íàðûã Ñàéõàíäóëààíààñ àâ÷
èðæýý. Óäàëã¿é Öýðýí íü òýäíèéõýý õîéíîîñ èðæ, òýíäýý ñóóðüøààä
׿ëòýì ãýäýã õ¿íòýé ãýð á¿ë áîëñîí àæ. Áèäíèé ºâºã ýöýã Äýíäýýöýâýýí ëàì õ¿í áàéñàí þì ãýíý áèëýý ãýæ ìèíèé àõ Áàäàð÷ ººðèéí äóðñàìæäàà áè÷ñýí áàéäàã þì.
Ìèíèé ààâ Áàÿíìºíõ ñóìàíä îëîíä íýðòýé, àëèâààä àâõààëæòàé, ñýðãýëýí õ¿í áàéñàí ãýäýã þì. Ìàíàé íóòãèéí õàìãèéí ñ¿ðëýã ñàéõàí óóëûí íýðýýð ò¿¿íèéã ŅÀðãàë óóëûí Àëòàí ×îéņ ãýæ îëîí ò¿ìýí äóóääàã áàéæ. Ìîíãîëûí òºðèéí íýðòýé ç¿òãýëòýí Ñîíîìûí Ëóâñàí ãóàé ìàíàé àéìãèéí Äýëãýðýõ ñóìûí õ¿í áèëýý. Ñ.Ëóâñàí ãóàé ìèíèé ààâòàé òàíèë áàéæ. ŅÕààÿà áèä íàð äààëóó òîãëîäîã áàéñàí. Íàéìàà õèéæ ïàíç
¿ñýðãýäýã ñýðãýëýí ñàéõàí õ¿í áàéñàí þì ø¿¿ņ ãýæ òýð ìèíèé ààâûí òóõàé äóðñàí ÿðüäàã áàéæ áèëýý. Ìîíãîëûí äîòîîä ãàäààä íºõöºë áàéäàë ýýäðýýòýé áàéñàí 1930-ààä îíû ¿åä ìàíàé òºð, çàñàã óëñ îðíûõîî àþóëã¿é áàéäëûã õàìãààëàõ ¿éëñäýý, òóõàéëáàë, ãàäààä òàãíóóëûí ¿éë àæèëëààãààíä õèë õÿçãààðûí íóòãèéí èðãýäèéí èäýâõè ÷àäàëòàé õýñãýýñ äàé÷èëàí îðîëöóóëäàã áàéæ. Òýð ¿åä ßïîíû ìèëèòàðèñò öýðýã Õÿòàäûã ýçýëñýí, ªâºðìîíãîëûí íóòàãò áàéðëàñàí àðìè íü ìàíàé óëñûí àþëã¿é áàéäàëä çàíàëõèéëæ áàéñàí ó÷èð ýõ îðíîî õàìãààëàõ õýðýãò Ìîíãîëûí èðãýä ÷àäàõ õèðýýð ç¿òãýæ áàéæýý.
Ýýæ ìààíü ŅÀàâ ÷èíü íýã áèø óäàà îëîí öººí õîíîãîîð õààíà ÿìàð çîðèëãîîð íü ìýäýãäýõã¿é ÿâæ áàéãààä èðäýã áàéñàí. Õààíà ÿìàð õýðãýýð ÿâàõ, ÿàõ ãýæ áàéãààãàà íàäàä õýëäýãã¿é áàéñàí áîëîâ÷ õèë äàâæ òóñãàé äààëãàâàð áèåë¿¿ëýõ àæèëòàé þì ãýäãèéã íü áè ãàäàðëàäàã áàéñàí. Òýð òóõàé õýíä ÷ þó ÷ ÿðüæ áîëäîãã¿é áàéñàí þìņ ãýæ áàéæ áèëýý. Áîäâîë ìèíèé ààâ íàéìàà õèéõ, ìàë ýðýõ, õàìààòàí ñàäàíòàéãàà óóëçàõ çýðýã øàëòàã îëæ, ªâºð Ìîíãîëûí íóòàãò î÷èæ, òýíäýýñ ìýäýýëýë îëîõ, ÿëàíãóÿà õèë îð÷ìûí íóòàãò áàéõ öýðãèéí õîëáîãäîëòîé ìýäýýëýë öóãëóóëàõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã áàéñàí áàéõ. Ýöýã ìààíü õàìãèéí ñ¿¿ëä 1940 îíû ¿åä ŅÒ¿ðãýí èðýõèéã õè÷ýýíý, óäàæ èðýõýä õ¿ð÷ áîëçîøã¿é.
Õ¿¿õä¿¿äýý õàëàìæëààðàé!ņ ãýæ çàõèæ õýëýýä ÿâæýý. Òýãýýä ýðãýæ èðýýã¿é ãýäýã þì.
1945 îíä äàéí äóóññàíû äàðàà óðä ç¿ãýýñ ìàø îëîí öýðýã áóöàæ èðæ áàéñíûã áè ìýääýã þì. Òýð ¿åä ìàíàé íóòãààñ ñóðàãã¿é àëãà áîëñîí íèëýýä õýäýí õ¿í áóöàæ èðæ áàéëàà. ¯¿íýýñ õîéø ÷ áóöààä èðæ ë áàéëàà.
Áè ààâûãàà áàãàäàà Æîîæîî ãýæ äóóääàã áàéñàí þì. Ýýæ áèä õî¸ð Æîîæîî ìààíü áóöààä èðýõ áàéõ ãýæ èõ ãîðüäîæ áàéëàà. Ýýæ áèä õî¸ðûí ãîðüäëîãî 1960-ààä îíû ¿åä òàñàðñàí ãýæ áîëíî. Ààâûí ä¿¿ Çóíäóé ãýäýã õ¿í áàéëàà. Çóíäóé àõ ìºí äº÷ººä îíû ýõýí ¿åä àëãà áîëîîä 1945 îíä áóöààä èðæ áàéñíûã áè ñàéí ìýäýõ þì. Çóíäóé àõ 1960-ààä îíû ¿åä ìèíèé òºðñºí àõ Áàäàð÷èä íýã ò¿¿õ ÿðüñàí áàéäàã þì. ×îéæàìö àõ íü õàìãèéí ñ¿¿ëä ÿâàõûíõàà ºìíº ä¿¿ Çóíäóéòàéãàà õºäºº óóëçààä ŅÄàõèí õèë äàâæ ÿâàõ ¿¿ðýã àâëàà. ×è ìèíèé îðîíä ÿâæ íýã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýýä èðýõã¿é þ¿.
Îðîíäîî èòãýëòýé õ¿í ÿâóóëàõûã çºâøººð÷ áàéãàà þìņ ãýæ ÿðüæ áàéæýý.
Òýãýõýä Çóíäóé àõ ò¿¿íèé îðîíä ÿâæ ÷àäñàíã¿é. Õàðèí ñ¿¿ëä òýð áàñ äàé÷ëàãäààä õèë äàâæ àæèëëàñàí þì áèëýý. Èíãýæ ÿâàõäàà áàðèãäàæ õýö¿¿ ýð¿¿ ø¿¿ëòýä îðæ, çîâæ ç¿äýðñýí áºãººä íàñ ãàéã¿é áîëîâ÷ ìèíèé ìýäýõýýð áèå ñàéíã¿é, íýã ÷ ø¿äã¿é áîëñîí õ¿í áàéæ áèëýý. 1959 îíä Çóíäóé àõ íàäàä ŅÀàâ ÷èíü ªâºð Ìîíãîëûí íóòàãò î÷èæ, ìýäýý îëæ èðýõ äààëãàâàðòàé ÿâààä áàðèãäàæ, øîðîíä õîðèãäîæ, îëîí õýö¿¿ ýð¿¿
ø¿¿ëòèéã äàâæ ÷àäñàí þì. Òýãýýä òýð íóòàãò ßïîí öýðã¿¿äèéí äàðãà íàðûí óíàëãûí àãò ìîðüäûã õàðèóëàõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã áîëîîä áàéæ.
Èéì ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéõäàà õî¸ð íºõðèéí õàìò îðãîæ íóòãèéí ç¿ã çóãòñàí áàéíà. Îëîí õîíîã ÿâæ ÿäàðñàí òýä íàð Ìîíãîëûíõîî õèëèéí îéðîëöîî èðýýä àìàð÷ áàéãààä äýðñýí äîòîð óíò÷èõñàí þì áàéæ. Ýíý
¿åä íü òýäíèéã òýð íóòãèéí õ¿í õàðæ, ìýäýý ºãñíººð áàðüæ àâñàí áàéíà.
Áàðèãäñàí ãàçàðò ýð¿¿ ø¿¿ëò áîëîõîä ààâ ÷èíü á¿õ áóðóóã ººðòºº àâ÷
áóóäóóäëñàí áàéíà. Ýíý á¿õíèéã áè õèë äàâæ ÿâàõäàà ìýäñýí áîëîâ÷ ÿðüæ áîëîõã¿é ãýñýí òàíãàðàãòàé áàéñàí òóë ÷àìä áîëîí áóñàä õ¿íä õýëäýãã¿é áàéñàí þì. Îäîî ÷ ãýñýí òèéì. Ãýõäýý ÷è ìýäýæ àâàõ ¸ñòîé. Þìíû íàðèéí ó÷ðûã îéëãîõ íàñíû õ¿í áîëñîí ó÷èð ÷àìä õýëæ áàéíà. Ìýäýæ àâ. Ãýõäýý öààø ÿðèàä áàéõ õýðýãã¿é áèçņ ãýæ ÿðüñàí þì.
Çóíäóé àõûí ÿðüñíûã áîäñîîð ÿâààä 1980-ààä îíû ¿åä áè Íèéãìèéã àþóëààñ õàìãààëàõ ÿàìàíä (õóó÷èí íýðýýð Äîòîîä ÿàì ňðåä.)õàíäàæ ààâ ×îéæàìöûíõàà õîëáîãäîëòîé áàðèìò áè÷èã áàéäàã ýñýõèéã øàëãàæ ºãºõèéã õ¿ññýí þì. Òýíäýýñ ŅÌàíàé àðõèâò òàíàé ààâûí òóõàé ìàòåðèàë áàéõã¿éņ ãýñýí õàðèó èðñýí þì. Ãýòýë ñ¿¿ëèéí ¿åä ìàíàé çàðèì ñîíèí ìàíàé ààâûí òóõàé ñîíèðõîëòîé ìàòåðèàë õýâëýäýã áîëîâ. Òóõàéëáàë:
1. Ņ81-ð ñóâàãņ ñîíèíû 1998 îíû 35, 36 äóãààðò ŅÝõ îðîí÷èéí öàäèãņ íýðòýé áóëàíä Äîðíîãîâü àéìàãò áàéãàà áýëòãýë êîìèññàð Áàòûí Ñàíæàà
íýðýýð áè÷ñýí íèéòëýëä: ŅÝõ îðíûõîî òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº õèëèéí øóãàìûí öààíà õýäýí àðâàí ýð÷¿¿ä õàðü îðîíä òàãíóóëûí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ èðñýí. Òýäíèé çàðèìààñ äóðüäàõàä õóó÷èí òºðèéí ¿åä Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí äàðãà àñàí Äóìààãèéí Ñîäíîìûí ýöýã ņÀðãàëûí óóëûí Àëòàí
×îéņ áóþó ×îéæàìö ãýæ õ¿í áàéãààä ýõ îðíûõîî äààëãàâðààð ãàäààäàä àæèëëàæ ßïîí öýðã¿¿äòýé áóóäàëöñààð ýõ îðíûõîî õèë äýýð èðýíã¿¿ò, Ìîíãîëûíõîî òýíãýðèéã õàðëàà îäîî áîëëîî õýìýýí õýäýíòýý õýëýýä øàðõàäñàí ººðèé㺺 áóóäàæ ¿õñýí ò¿¿õòýéņ ãýæýý.
2. ̺í ñîíèíû 1999 îíû ¹ 07,08 äóãààðò Äîðíîãîâü àéìãèéí Õàòàí áóëàã ñóìûí Ìààíüòûí Öýðýíäîðæ ãýäýã õ¿íèé õóðààíãóéëàí õóðààíãóéëæ, ñèéð¿¿ëñýí íèéòëýëä: ŅÝõ îðîí÷èéí õàòàí ç¿ðõ çîãñîõã¿é.
Ìîíãîëûí àëäàðò áóóðëóóä, òàãíóóëóóä ýõ îðíû òºëºº ¿íýí÷ýýð ç¿òãýæ ÿâñàí. Áè ñîíèíîîð äàìæóóëæ, õîéò ¿åèéí ¿ð õ¿¿õýääýý íýãèéã ¿ëäýã, áîäîã ãýæ ŅÀðãàëûí óóëûí Àëòàí ×îéņ-ãèéí òóõàé áè÷ñýí. ×îéæàìö õýìýýõ õ¿í ãîâü íóòàãòàà õýíèé ÷ ñýòãýë òàòàì ñàéõàí ýð. Óóë íóòàã íü Äóíäãîâü àéìãèéí Ãóðâàí ñàéõàí ñóìûí õ¿í. Äîðíîãîâü àéìãèéí Áàÿíìºíõ ñóìûí Äóìààòàé ñóóæ ººð øèãýý áèå áÿëäàðòàé, õ¿íëýã ñàéõàí ñýòãýëòýé õýäýí õ¿¿òýé áîëñîí. Òóõàéí ¿åäýý ýõ îðíû äààëãàâàð áèåë¿¿ëæ ÿâààä áàðèãäààä, áÿð òýíõýý çààæ øîðîíãîîñ îðãîí çóãàòàæ ÿâààä Ìîíãîëûíõîî òîðãîí õèë äýýð èðýýä áàðèãäæýý. Òýð áàðèãäàõäàà ŅÌîíãîë íóòãèéíõàà õºõ òýíãýðèéã õàðëàà, îäîî áîëëîî. Áè ßïîíû ñàìóðàé íàðûí ãàðò ¿õýõã¿é!ņ ãýæ õýëýýä ç¿ðõýíäýý õóòãàëæ íàñàí ýöýñ áîëñîí öîãòîé ýõ îðîí÷ áèëýý. Õ¿¿ íü ààâ øèãýý áèåðõ¿¿ õ¿í áºãººä ñ¿¿ëä Ìîíãîë óëñûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí äàðãà áîëñîí Ñîäíîì áèëýý!ņ ãýæ áè÷ñýí áàéâ.
3. ŅÌàø íóóöņ ñîíèíû 1999 îíû ¹ 39, 40 äóãààðò Ð.̺íõòºð ãýäýã õ¿í ìèíèé ýöýã ×îéæàìöûã ÿàõ àðãàã¿é Ìîíãîë ýõ îðíûõîî ºìíº ãàâúÿà áàéãóóëñàí áóóðëóóäûí íýã ìºí ãýýä íàñàí ººä áîëñîí òóõàé íü äýýðõ ñîíèíãóóäàä ãàð÷ áàéñàí ìàòåðèàëòàé èæèë óòãàòàé ç¿éë¿¿äèéã áè÷ýýä íàìàéã ýöãèéíõýý íýðýýð îâîãëîîã¿éí ó÷ðûã àñóóñàí áàéäàã þì.
Ýíý ñîíèíãóóäàä ãàð÷ áàéñàí ìàòåðèàëóóäààñ õàðàõàä ìèíèé ààâ ýõ îðíûõîî òºëºº òýìöýæ ÿâñàí øóäàðãà èðãýí áàéñàí, ýõ îðíûõîî òºëºº àìèà ºãñºí ýöãýýðýý áèä áàõàðõàæ, ÿðüæ áè÷èæ áàéõ ¸ñòîé ãýñýí èòãýë ¿íýìøëèéã òºð¿¿ëñýí þì. Ýýæ ìààíü õ¿¿õä¿¿äýý ººðèéí íýðýýð ŅÄóìààãèéíņ ãýæ îâîãëîæ áàéñàí íü òóõàé ¿åäýý ÿàõ àðãàã¿é çºâ øèéäýë áàéñàí áàéõ.
2000 îíä Ìîíãîë óëñûí èðãýíèé ïàñïîðòûã ñîëèõîä áè ººðèé㺺 Àëòàí ×îé îâîãò Äóìààãèéí Ñîäíîì ãýæ á¿ðòã¿¿ëýýä, ààâûíõàà íýð, öîëîîð îâîãëîõ áîëñîí þì äàà.
Áè Ìîíãîëûí Áàòëàí õàìãààëàõ ÿàì, Òàãíóóëûí òºâ ãàçàð áîëîí
Õÿçãààðûí öýðãèéí ãàçðûí àðõèâààñ ààâûíõàà òóõàé ìàòåðèàëûã îëîîã¿é þì. Áàñ òóõàéí ¿åä Ìîíãîëä áàéðëàæ áàéñàí Îðîñûí öýðãèéí àíãèéí àðõèâààñ ÷ èéì ìàòåðèàë îëîîã¿é. Èíãýæ ìèíèé ýðýë ìóõàðäàëä îðñîí áèëýý. Áèä óëñûíõàà àðõèâûã á¿ðä¿¿ëýõ, á¿ðýí õàäãàëàõ, õàìãààëàõàä çîõèõ ¸ñîîð àíõààðäàã áàéâàë òºð íü èðãýíýý ìàðòàõã¿é, èðãýä íü ýöýã ýõ, àõ, ä¿¿, ñàäàí òºð뺺 àëäàõã¿é ìýäýæ áàéõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéõ þì áàéíà.
2 Áè Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóìä îðîâ.
Ê Þ: Òà õýäýí îíä áàãà ñóðãóóëüä îðñîí þì áý?
Ä Ñ: Ìèíèé áàãà, çàëóó íàñ æèíõýíý ñàéõàí Ìîíãîë õ¿ì¿¿ñèéí äóíä ºíãºðñºí þì. Ìèíèé àõ íàðààñ Äîíäîâ, Áàäàð÷, áàãà Æàìñðàí àõûã àéëä ºðã¿¿ëñýí ó÷èð ãýðòýý òîì Æàìñðàí àõ, Öàãààí áèä ãóðàâ ¿ëäñýí þì. Áè ýýæèéãýý Óìàà ãýæ äóóääàã áàéëàà. Áèä íàð õîîðîíäîî ãàéõàëòàé ýâòýé, áèå áèåíäýý õàëàìæ àíõààðàëòàé àìüäàðöãààæ áàéëàà.
Áè 1942 îíä áàãà ñóðãóóëüä îðñîí þì. Íàìàéã áàãà ñóðãóóëüä ñóðàõ áîëñíîîð ìàíàé ãýð Áàÿíìºíõ ñóìûí òºâä í¿¿æ èðýâ. Òîì Æàìñðàí àõ Óëààíáààòàð õîòîä Öýðãèéí ñóðãóóëüä ñóðàëöàõààð ÿâæ, ãýðòýý ìèíèé îõèí ä¿¿ Öàãààí áèä õî¸ð Óìààòàéãàà ¿ëäýæ áàéëàà. Òýð ¿åä Ǻâëºëò- Ãåðìàíû äàéí ÿâàãäàæ áàéñàí ¿å ø¿¿ äýý. Òýð ¿åä Ǻâëºëòèéí óëààí àðìèä òóñëàõ õºäºëãººí ºðíºæ, ìàíàé íóòãèéí àðäóóä àäóóí ñ¿ðãýýñýý õàìãèéí ñàéíûã íü ñîíãîæ çºâëºëòèéí àðìèä áýëýãëýæ áàéñíûã áè ìýäýõ þì. Ìîíãîë÷óóä á¿ãäýýðýý äóëààí õóâöàñ, ¿íýò ýäëýë¿¿ä, ìºí㺠òºãðºã, õîîë õ¿íñ ãýýä áàéãàà á¿õíýý Ǻâëºëòèéí àðìèä áýëýã áîëãîí ºã÷ áàéëàà.
Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé áýëýãëýñýí õºðºí㺺ð ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ, òàíêèéí áîëîí íèñýõ îíãîöíû òóñãàé àíãè, á¿ëýãëýëèéã çîõèîí áàéãóóëæ, ìàíàé íàì, òºðèéí óäèðäàã÷èä, õºäºëìºð÷äèéí òºëººëºã÷èä ôðîíòîä õ¿ðãýí ºãºõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëæ áàéñàí áèëýý. Áàÿíìºíõ ñóìûí òºâèéí îéðîëöîî õýäýí îðîñ öýðýã çýýð àãíààä, ò¿¿íèéãýý ìàøèíä à÷óóëæ áàéñíûã áè ñàíàäàã þì. Áîäâîë ôðîíòîä ÿâóóëæ áàéñàí áàéõ. Áè òýð îðîñ öýðã¿¿ä äýýð õààÿà î÷äîã áàéëàà. Òýä íàð áèäýíä çýýðèéí ìàõààð õèéñýí êîòëåò ºãäºã áàéñàí þì. Ñîíãèíî, ñàðìèñ õèéñýí áîëîõîîð áèäíèé ºäºð á¿ð ãýðòýý èääýã õîîëíîîñ ººð ñîíèí ãî¸ àìòòàé áàéñàí áèç. Áèä íàð õ¿¿õä¿¿ä òýä íàð äýýð äàõèí äàõèí î÷èæ êîòëåò èääýã áàéâ. Àìüäðàëäàà àíõ óäàà îðîñ õ¿íèé í¿¿ð õàðæ, îðîñ õ¿íèé õèéñýí õîîë èäýæ áàéñàí ìààíü òýð þì.
Ìàíàé Áÿõàð àõ 1943 îíä óóøèãíèé õàòãàà àâ÷ íàñ áàðñàí þì. Òýð
¿åä øèíæëýõ óõààíû ýìíýëýã ìàíàé íóòàãò ñóë áàéñàí áîëîõîîð ýì÷èëæ
÷àäààã¿é þì. Ìèíèé ýýæ áèäíèéã ñóðãóóëüä ñóðãàõûã ÷àðìàéñààð áàéëàà.
Òýð ¿åä ýýæ ìààíü ñóðãóóëüä ãàë÷èéí àæèë õèéæ àìüäðàë çàëãóóëæ áàéëàà.
Áèäíèé õýíä íü ÷ ìàëàà õàðèóë, ñóðãóóëèà õîéøëóóë ãýæ õýëýýã¿é þì.
Áèäíèé õàìãèéí òîì àõ Áÿõàðûã 18 íàñòàé áàéõäàà íàñ áàðàõàä ýýæ ìàø èõ ãàøóóäàæ, çàðèìäàà óõààí íü îðæ, ãàð÷ áàéñíûã áè îäîî òîä ñàíàäàã þì. Áèä íàð ýýæäýý ñàíàà çîâæ, ºðºâäºæ, çîâëîíã íü íèìãýëýõ àðãàà îëæ ÿäàæ áàéñàí äàà. Òýð àõ ìààíü àìüä áàéñàí áîë îäîî íàÿ äºõñºí ºâãºí áàéõ áàéæ.
Ñóðãóóëèéí çóíû àìðàëòààð áè Äýíäýâ àõûíä î÷èæ ìàë õàðèóëäàã áàéëàà. Òýäíèéä ìèíèé ààâûí ¿ëäýýñýí õýäýí àäóó áàéñàí þì. Ýìýý ýýæ Öýâýã ìààíü áàñ òýäíèéä áàéñàí áîëîõîîð áèä òýäíèéä î÷èõ íü ç¿éí õýðýã þì ë äàà. Áè òýìýý ãýäýã àìüòíûã áàãàäàà õàðèóëäàã áàéñàí áîëîõîîð ýíýãøèí õàéðëàäàã áîëñîí þì. ªã뺺 ýðò òýìýýí ñ¿ðãýý áýë÷ýýðò ãàðãààä, ºäºðæèí äýðãýä íü áàéæ, ¿ä õèðä ãýðòýý èðæ öàé óóãààä, áóöàæ îðîé íàð æàðãàõ ¿åä õîòëóóëäàã áàéëàà. Áèå æèæèã áàéñàí áîëîõîîð õýýð ìîðèíîîñîî áóó÷èõâàë áóöàæ ìîðäîõ ãýæ Ẻí àæèë áîëäîã áàéëàà.
Òýãýýä òîì ÷óëóó ýñâýë ºíäºð ýðýã õàéæ ÿâæ îëîîä ò¿¿í äýýðýý ãàð÷
áàéæ äºðººãºº äºðººëæ ìîðèíäîî ìîðääîã áàéæ áèëýý. Òýð ¿åèéíõýíèé ìàëàà áàéíãà äàãàæ õàðèóëäàã áàéñàí óëàìæëàë îäîî áàéõã¿é áîëñîí øèã áàéíà. Ò¿¿íèéã ñýðãýýõ íü èõ ÷óõàë þì ø¿¿. Ìîíãîë óëñ òýìýýãýý ºñãºæ õàìãààëæ ÷àäâàë Ìîíãîëûíõîî òºäèéã¿é, õ¿í òºðëºõòíèé ò¿¿õýíä
¿íýëýãäýõ áóÿíòàé ¿éëñòýí áîëæ áîëíî ãýæ õýëìýýð áàéíà. Äýëõèéä õî¸ð áºõòýé áà ãàíö áºõòýé ãýñýí òºðëèéí òýìýý áàéäàã áà õî¸ð áºõòýé òýìýý íü Ìîíãîë, Õÿòàä, Êàçàõñòàí óëñàä ë áàéíà. ªºð ãàçàð áàéõã¿é, óñòàæ ¿ã¿é áîëæýý.
Íàìàð áîëæ ñóðãóóëèéí çóíû àìðàëò äóñàõàä ýöýã ýõ÷¿¿ä ò¿ëø, àðãàë à÷ñàí òýìýýí öóâààí äýýð õ¿¿õä¿¿äýý ñóóëãààä ñóìûí òºâä õ¿ðãýæ èðäýã áàéæ áèëýý. Ãîâèéí àéìàã, ñóìûí òºâä àìüäàð÷ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ àðãàëàà íººöºëäºã ó÷èð ºâºë ãàë àëäàõ àþóë áàéäàãã¿é íü ãàéõàëòàé ø¿¿. Äýëõèéí äàéí áîëæ õàà íýãòýé õîë ãàçàð ãàìøèã í¿¿ðëýæ áàéñàí ÷ ìàíàé Áàÿíìºíõ ñóìûíõàí óðëàã óðàí ñàéõàíòàé áàéñàí þì ø¿¿. Àéìãèéí êëóáûí (õîæèì àéìãèéí ñî¸ëûí îðäîí ãýæ íýðëýõ áîëñîí ň ðåä.) óðàí ñàéõàí÷ Þíäýí ãýäýã õ¿í ìàíàé ñóìàíä èðæ áàéñíûã áè ñàéí ñàíàæ áàéíà.
Òýð èðýõýýðýý êèíî ãàðãàæ ¿ç¿¿ëäýã áàéëàà. Òýð ¿åèéí êèíî äóóã¿é áàéñàí áîëîõîîð Þíäýí ãóàé ãàð÷ áàéãàà êèíîíû ¿éë ÿâäëûã ºíäºð äóóãààð óðàí ñàéõíààð òàéëáàðëàäàã áàéâ. Þíäýí ãóàé åð íü ìàø îëîí þì ÷àääàã õ¿í áàéëàà. Òýð îëîí ÿíçûí õºãæèì òîãëîõûí çýðýãöýý, äóó äóóëíà, ø¿ëýã óíøèæ, åðººë, ìàãòààë õýëäýã áàéâ. Îäîîãèéíõîîð áîë íýã õ¿íèé ñàéí òåàòð áàéñàí þì. Ò¿¿íèéã äàãààä ñóìûí òºâèéíõºí õ¿¿õýä, òîìöóóë á¿ãä èíýýæ, õºãæäºã áàéâ. Áàÿíìºíõ ñóìàíä àÿòàéõàí óëààí òîîñãîí áàéøèíä ŅÓëààí áóëàíņ áàéðëàäàã áàéâ. Òýð óëààí òîîñãîí áàéøèí ìîäîí øàëã¿é,
òààçíûõ íü îðîíä ýðýýí äààâóó òàòñàí áàéæ áèëýý. Ñóìûí ñàéí äóðûí óðàí ñàéõàí÷èä çàðèìäàà æ¿æèã òîãëîäîã áàéëàà. Ñóìûí òºâ äýýð ìàíäîëèí òîãëîäîã õ¿í öººíã¿é áàéñàí þì. Òýä íàð íèéëýýä æèæèãõýí êîíöåðò òîãëîíî.
Ìèíèé áàãø ÿíñýííîðîâ ñàéí çîõèîí áàéãóóëàã÷, ñàéí ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷ áºãººä õ¿ì¿¿ñèéã õºã溺æ, ýðãýí òîéðîíäîî ñàéõàí óóð àìüñãàëûã áèé áîëãîæ ÷àääàã óõààëàã ÷àäâàðòàé õ¿í áàéâ. Íýã óäàà ìàíàé ñóìûí ŅÓëààí áóëàíņ-ä Ìîíãîëûí äóóðèéí óðëàãèéí îðãèë áîëñîí ŅÓ÷èðòàé ãóðâàí òîëãîéņ äóóðèéã õýðõýí òîãëîñîí òóõàé æààõàí õýòð¿¿ëýãòýé ÿðüæ õ¿ì¿¿ñèéã õºã溺æ áàéñíûã íü áè òîäõîí ñàíàäàã þì.
Ņ Ó÷èðòàé ãóðâàí òîëãîé äóóðèéã òîãëîíî ãýñýí çàðëàë õºäºº íóòàãò òàðæ, õ¿ì¿¿ñ ñóìûí Óëààí áóëàíä öóãëàð÷ýý. Ãýòýë òàéçíû õºøèã íýýãäýõã¿é óäñàí þì áàéõ. Õ¿ì¿¿ñ õ¿ëýýæ ÿäààä
-Òà íàð òîãëîëòîî õóðäàëæ ¿ç! ¯íýý ñààõ áîë÷èõëîî! Òóãàë áÿðóó ýõòýéãýý íèéëýõ ãýýä áàéíà!ņ ãýæ øààðäæýý. Ãýòýë òàéçíû õºøèãíèé çàâñðààð Óëààí áóëàíãèéí ýðõýëã÷ òîëãîéãîî öóõóéëãàæ áàéãààä
-Ìàíàé õºãæèì÷èä èðæ àìæèõàà áàéæýý. Ìàíäîëèí õºãæèìòýé äóóðèà òîãëîõ áîëëîî! ãýæýý. ¯çýã÷èä äóðã¿é áàéñàí áîëîâ÷ ººð õºãæèì áàéõã¿é òóë ìàíäîëèíòàé äóóðèéã ¿çýõýýð çºâøººð÷ýý. Èíãýýä äóóðü ýõëýýä àìæèëòòàé ÿâæ, ¿çýã÷èä èäýâõòýé îðîëöîæ áàéæýý. Þíäýíã àÿíààñ áóöàæ èðýõèéã Áàëãàíû äààëãàâðààð õ¿ëýýæ áàéãàà õî¸ð àéìõàé ýð äóóëàõ àÿà äóóëæ äóóñãààä, Þíäýíã öîõèæ óíàãàõ ¿çýãäýëä îðîõ áîëñîí áàéíà. Ãýòýë æ¿æèã÷èä áàéðàà áóðóó ýçýëñýí áóþó òàéçíû íýã òàëä Þíäýí, íºãºº òàëä òýð õî¸ð àéìõàé çýðýãöýýä çîãññîí ó÷èð Þíäýíãèéí îðîíä íºãºº íºõðèéíõºº òîëãîé ðóó ãîâèéí õ¿¿õä¿¿ä õîíü õóðãàíä ÿâàõäàà áàðüäàã ìîäîí øèëá¿¿ðýýð öîõèæ ãýíý. Ãýòýë ¿çýã÷äèéí äóíäààñ íýã ºâãºí : -Ýý õàëàã ìèíü. Áóðóó õ¿íýý öîõè÷èõëîî ø¿¿ äýý, ÷è. Çà îäîî ÿàÿ ãýõýâ, îé÷ îé÷! ãýæ ÷àíãà õýëæýý. Òýãýýä òàéçíû íºãºº òàëä çîãñîæ áàéñàí Þíäýí ýðãýëäýæ, ýðãýëäýæ óíàæýý. Òýð õ¿÷òýé óíàñàí òóë Ẻí òîîñ ìàíàðààä ÿâ÷èõæýý. Äóóðèéí òîãëîëò àìæèëòòàé áîëæ, õ¿ì¿¿ñ èíýýäýì íààäàì áîëñîîð òàðæ ÿâæýý!ņ ãýæ. Èéì ò¿¿õèéã ìàíàé áàãø ººðºº òýð äóóðüò òîãëîæ áàéãàà þì øèã øîãòîéãîîð ÿðüæ õ¿ì¿¿ñèéã õºã溺æ áàéñíûã áè ñàéí ñàíàäàã þì.
Ñàíàà ñýòãýëýýð ãàéõàìøèãòàé íèéëæ, àìüäàð÷ ÷àääàã æèíõýíý õ¿íëýã ñàéõàí õ¿ì¿¿ñèéí äóíä ìàø òàéâàí, àìãàëàí àìüäðàëûí îð÷èí íºõöºëä ìèíèé áàãà íàñ ºíãºðñºí þì. Òýð ¿åä áè ëèìáý ¿ëýýæ ñóðñàí, áàñ äóó äóóëäàã áàéëàà. Ìýääýã á¿õ äóóãàà ëèìáýäýýä òîãëî÷èõäîã áàéæ áèëýý. 1945 îíû íàìàð àðãàë à÷ñàí òýìýýí äýýð ñóóãààä, ñóìûí òºâ î÷èæ ñóðãóóëüäàà îðîõîîð ÿâæ áàéõäàà ëèìáýý ¿ëýýæ áàéãààä ¿äýø áîëîõîä òýìýýí äýýðýý óíòààä, ëèìáýý óíàãàæ, ãýý÷èõñýí þì. Ò¿¿íýýñ õîéø
ëèìáýòýé áîëæ ÷àäàëã¿é ÿâñààð îëîí æèëèéí äàðàà íýã óäàà ëèìáý áàðèàä
¿ëýýæ ¿çñýí ÷èíü äóó îðóóëàõ áàéòóãàé, ëèìáýíýýñ äóó ãàðãàæ ÷àäàõã¿é áîëñîí áàéæ áèëýý. Áè ëèìáýý ãýý÷èõýýã¿é, ýñâýë ººð ëèìáýòýé áîëæ
÷àäñàí áîë ò¿¿íèéã òîãëîõ ñîíèðõîë èõ áàéñàí áîëîõîîð ñàéí ëèìáý÷èí áîëîõ áàéñàí ÷ þì áèë¿¿, á¿¿ ìýä. Òýð ¿åä ëèìáýíýýñýý åð人 ñàëäàãã¿é áàéæ áèëýý. Áè áàñ ñàéí çóðàã çóðäàã áàéëàà. Õ¿¿õýä õºãæèì òîãëîõ, çóðàã çóðàõ, äóó äóóëàõ àâüÿàñòàé, ò¿¿íäýý ñîíèðõîëòîé, ººðºº îðîëäîæ áàéãààã ýöýã ýõ íü àæèãëàâàë òýð àâúÿàñûã íü õºãæ¿¿ëýõýä èõ àíõààðàõ õýðýãòýé þì áèëýý. Îð÷èí ¿åä íºõöºë áîëîìæ èë¿¿ ñàéí ó÷èð Ņõ¿¿õäèéí àâúÿàñûã õºãæ¿¿ëýõ, äýìæèõýä þóã ÷ áèòãèé õàéðëà!ņ ãýæ õ¿ì¿¿ñò õýëìýýð þì áèëýý.
Áè ººðèéí îõèí Íàäÿ, õ¿¿ Òîëÿ õî¸ðûãîî õºãæèì òîãëóóëæ ñóðãàõ ñàíààòàé òºãºëäºð õóóð áîëîí àêêîðäèîí õºãæèì àâ÷, áàãø õºëñºëæ ¿çñýí áîëîâ÷ òýð õî¸ð ìààíü ñîíèðõîëã¿é, ñîíñãîë ñàéíã¿é áàéñàí ó÷èð àÿíäàà îðõèñîí þì. Ìèíèé à÷ îõèí Íàòàøà /Íàäÿãèéí îõèí/ õºãæèì òîãëîõ, äóóëàõ àâúÿàñààð õîìñ áîëîâ÷ õºãæìèéã ñàéí îéëãîäîã þì. Õàðèí à÷
îõèí Äàðü-Ýðäýíý /Òîëÿãèéí îõèí/ ìààíü ñîíñãîë ñàéòàé, õºãæèì òîãëîæ ñóðàõ äóð ñîíèðõîëòîé, àâúÿàñòàé ó÷èð 2000 îíîîñ áàãø àâ÷, òºãºëäºð õóóð õºãæèì ñóðãàæ áàéíà. Ñàéí ñóðàõ ñîíèðõîë, áàñ àâúÿàñ áàéãààã íü õàðæ, ñàéõàí àÿ òîãëîõûã íü ñîíñîîä ýõíýð Âåðà áèä õî¸ð áàÿðëàæ ñóóäàã þì. Ìàíàé óðàã òºðºëä õºãæèì òîãëîæ, çóðàã çóðæ ÷àääàã áóþó óðëàãèéí õ¿ì¿¿ñ áàéõ ¸ñòîé. Õºãæèì òîãëîæ, äóó äóóëæ, çóðàã çóðæ ÿâäàã õ¿ì¿¿ñ õ¿íëýã, áóñäàä ñàéíààð íºëººëæ ÷àäàõ òàëààðàà èë¿¿ áàéõ øèã ñàíàãääàã þì. ßìàð áîëîâ÷ òèéì õ¿ì¿¿ñ ãîî ñàéõíû òààøààë ñàéòàé áàéäàã þì.
Ê Þ: Òà öààøèä óðëàãèéí ÷èãëýëýýð ñóðãóóëüä ñóðàëöàõ õ¿ñýëòýé áàéñàí þì óó?
Ä Ñ: Òèéì ãýæ õýëæ áîëîõ áàéõ. Áè Äîðíîãîâü àéìãèéí Áàÿíìºíõ ñóìûí áàãà ñóðãóóëèéã 1946 îíä òºãñ뺺. Ìèíèé àõ Ņòîìņ Æàìñðàí àõ íàìàéã óðëàãèéí ñóðãóóëüä îðóóëàõààð Óëààíáààòàð õîò ðóó àâààä ÿâëàà.
Õîò ÿâàõûí ºìíº íýã èéì õºãòýé ÿâäàë áîëñîí þì. Ìàíàé íóòãèéí Áàëäàíäîðæ ãýäýã õ¿¿ áèä õî¸ð áàãà ñóðãóóëèà õàìò òºãñººä, àéìãèéí òºâä èðñýí þì. Áè Óëààíáààòàð ÿâæ ñóðãóóëüä îðîõ, Áàëäàíäîðæ àéìàãòàà ¿ëäýõ õ¿ñýëòýé áàéâ. Ãýòýë àéìãèéí äàðãà Öàãààí, áèä õî¸ðûã, õî¸ð ýýæèéí õàìò ººðèéíõºº ºðººíä äóóäàæ îðóóëààä, íàìàéã àéìãèéí ñóðãóóëüä ¿ëä, Áàëäàíäîðæèéã Óëààíáààòàð ÿâæ ñóðãóóëüä îð ãýæ õýëëýý.
Èíãýýä áèä õî¸ð óéëààä, ìàíàé ýýæ íàð ãóéãààä ñóóöãààæ áàéòàë àçààð òýð ºðººíä íýã õ¿í îðæ èðýâ. Òýð õ¿í áèäíèéã õàðààä:
-Ýíý õ¿¿õä¿¿ä þó áîëîîä óéëæ áàéíà? ãýæ àñóóëàà.
Àéìãèéí äàðãà ò¿¿íä ó÷èð ÿâäëûã òàéëáàðëàæ áàéíà. Òýãòýë íºãºº òîì áèåòýé õ¿í:
-Ýíý õ¿¿õä¿¿äèéã ººðñäèéíõ íü ñàíàëààð õóâààðèë! ãýæ õýëýýä ãàðààä ÿâ÷èõëàà. Èíãýæ ìèíèé Óëààíáààòàð ÿâæ ñóðàëöàõ àñóóäàë øèéäýãäýæ áàéëàà. Òýð ºðººíä áèäíèéã óéëöãààãààä áàéæ áàéõàä îðæ èðñýí òîì áèåòýé õ¿í áîë Äîðíîãîâü àéìãèéí ÌÀÕÍ-ûí õîðîîíû íýãä¿ãýýð íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà ×îéæàìö ãýäýã õ¿í áàéæ. Ñ¿¿ëä 1970-ààä îíû ¿åä ×îéæàìö ãóàé ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Õÿíàí Øàëãàõ Õîðîîíä àæèëëàæ áàéõàä íü áè ýíý ò¿¿õèéã ò¿¿íä ÿðüâàë îãò ñàíàõã¿é áàéæ áèëýý. Áèäýíäýý áîë àìüäðàë øèéäñýí òîì àñóóäàë áàéæ ë äýý. Áè ò¿¿íä òàëàðõàë èëýðõèéëýõýä
×îéæàìö ãóàé Ņõýí íýãýí õ¿í ÷àìä òóñ áîëñîí áîë ò¿¿íèéã èõ, áàãà ãýëã¿é ìàðòàõã¿é ÿâàõ ýð õ¿íèé ñàéí ÷àíàð þì ø¿¿!ņ ãýæ õýëæ áàéñàí áèëýý.
Íàìàéã ñóðëàãààðàà àðàé èë¿¿ ãýæ àéìãèéí äàðãà àéìãèéíõàà ñóðãóóëüä
¿ëäýýõýýð ç¿òãýæ áàéñàí þì áàéæ. Ìèíèé áàãûí àíä Áàëäàíäîðæ ìààíü Äîðíîãîâü àéìàãòàà ¿ëäýæ, ñ¿¿ëä äàëààä îíû ¿åä Ņàéìãèéí àâðàãà ìàë÷èíņ öîë õ¿ðòýæ ìàíäàæ ÿâñàí áèëýý. Áèä õî¸ð óóëçàõ á¿ðèéäýý áàãûíõàà àìüäðàëûã ÿðèõ äóðòàé áàéæ áèëýý. Òýð ìààíü 90-ýýä îíû ýõýýð áóðõàí áîëñîí áèëýý. Áàëäàíäîðæèéí ýõíýð Ãàëÿ îëîí ñàéõàí îõèäóóäòàéãàà ªðãºí ñóìàíäàà àìüäàð÷ áàéãàà. ßìàà ãîëäóó îëîí ìàëòàé õàíãàëóóí àìüäàðäàã, àæèëñàã ñàéõàí õ¿ì¿¿ñ áàéäàã þì.
1946 îíû íàìàð áè à÷ààíû ìàøèíä îëîí õ¿íòýé õàìò ñóóæ, çàì çóóðàà ŅÆàíæèí ×îéðņ ãýäýã ãàçàð çàìûí áóóäàëä íýã õîíîîä Óëààíáààòàðò èðæ áàéëàà. Ñàéí ìàøèí, ñàéí æîëîî÷ òààð÷ çàìäàà ñààòàëã¿é, õóðäàí ÿâæ èðñýí þì. Áèä íàð îäîîãèéí ŅÁàÿí ç¿ðõņ òîâ÷îîíû îð÷èì áàéñàí ìîäîí ã¿¿ðèéã (Òóóë ãîëûí ã¿¿ð ňðåä.) ãàðààä á¿ãä ìàøèíààñ áóóæ, øîðîî òîîñîíä äàðàãäñàí í¿¿ð ãàðàà óãààöãààæ áèëýý. Ãîâèéí õ¿í àíõ óäàà óðñãàë óñûã õàðààä ŅÕàéðàí óñ! Óðñààä äóóñ÷èõäàãã¿é þì áàéõäàà?ņ ãýæ ãàéõàæ áàéëàà. Óëààíáààòàð õîòîä èðýýä Æàìñðàí àõ ìèíü íàìàéã óðëàãèéí ñóðãóóëüä îðóóëíà ãýýä áèä õî¸ð õîòîîð ÿâëàà. Òýãýýä áèä õî¸ð òèéì ñóðãóóëü îëæ ÷àäààã¿é áàéæ áàéòàë ìèíèé íàãàö àõ Ìààì :
-Ìèíèé ñóðñàí ñóðãóóëü îéðõîí áàéíà. ×è òýíä ñóð! ãýýä íàìàéã Ñàíõ¿¿
ýäèéí çàñãèéí òåõíèêóìä îðóóë÷èõëàà.
Íàìàéã òîî áîäëîãî, õýë áè÷ãèéí øàëãàëòàà ºãñíèé äàðàà òåõíèêóìûí áàãø Öýðýí íàìàéã íýã ºäºð äóóäàæ óóëçààä
-×è æààõàí õ¿¿õýä áàéíà. Íýã íàñààð ºñ÷ ÿäàæ 17 íàñ õ¿ð÷ áàéæ àæèë õèéæ ýõýëáýë ç¿éòýé ó÷èð áýëòãýë àíãèä ñóð! ãýæ õýëýâ. Èíãýýä Áýëòãýë àíãèä ñóð÷ íýã íàñ íýìýãäýõèéã õ¿ëýýõ òýð æèë áè òîî áîäëîãî, õýë áè÷ãèéí õè÷ýýëèéã äàâòàõûí çýðýãöýý ãîë õèéäýã àæèë ìààíü ýýæäýý çàõèäàë áè÷èõ àæèë áîëñîí þì. Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóìûí çàõèðàë Çóë, áàãø Öýðýí, Ò¿ìýí, Òàãàð, Äàøàà, Äóëìàà, Äýæèäìàà íàðûí îëîí ñàéí
áàãø íàð õîæèì ŅÌîíãîë óëñûí ãàâúÿàò áàãøņ áîëöãîîñîí áèëýý. Ìàíàé Çóë áàãø õîæèì Áàðèëãûí ÿàìíû îðëîã÷ ñàéäààð îëîí æèë àæèëëàæ áàéâ.
Ìàíàé ñóðãóóëèéã òºãñºã÷人ñ àëäàð ãàâúÿàòàé îëîí õ¿í ãàðñàí áèëýý.
Ǻâõºí ìèíèé ñóð÷ áàéõ ¿åä ñóðàëöàæ áàéñàí Á.ßâóóõóëàí, Ö.Ãàéòàâ õî¸ð Ìîíãîëä òºäèéã¿é, àëäàð íýðòýé ÿðóó íàéðàã÷èä, óðàí çîõèîëûí èõ ìàñòåðóóä áîëñîí áèëýý. Òàâü æàðààä îíû ¿åä Ö.Ãàéòàâûã ÌÀÕÍ óëñ òºðèéí ÷èãëýëèéí óðàí çîõèîëä èõ äàé÷èëæ áàéëàà. Õýðýâ Ö.Ãàéòàâ ìààíü îäîî ¿å øèã ÷ºëººò óðàí á¿òýýë÷ áàéñàí áîë îëîí ñàéõàí á¿òýýë áè÷èæ òóóðâèõ áàéñàí áàéõ.
Á.ßâóóõóëàíãèéí çîõèîëóóäàä îð÷èí ¿åä àÿ çîõèîí øèìòýí äóóëæ, ø¿ëýã, íàéðàãëàëóóäûã íü èõ óíøèæ áàéíà. Ìîíãîë÷óóä ò¿¿íèéã ŅÄîðíûí èõ ÿðóó íàéðàã÷ņ ãýæ ºðãºìæèëäºã þì. Áè òýð àóãàà èõ õ¿íòýé õàìò ñóð÷, íýã ¿åä àìüäàð÷ ÿâñàí áîëîâ÷ òýð ¿åäýý àíõààð÷ óõààðààã¿éäýý õîæèì õàðàìñàõ ñýòãýë òºðäºã þì. 1981 îíû 12-ð ñàðûí 17-íû ºäºð Ìîíãîëûí çîõèîë÷äûí õîðîîíû äàðãà Ñ.Óäâàë ãóàé íàìàéã çîõèîë÷èäòîé óóëçàõ óóëçàëòàíä óðüæ, ŅÌîíãîëûí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí àñóóäëààð ÿðèëöúÿ!ņ ãýñýí ñàíàë òàâüñàí þì. Òýð ¿åä áè Óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññûí äàðãààð àæèëëàæ áàéñàí áîëîõîîð ìýäýýëýë èõòýé áàéæ. Áè àëü áîëîõîîð äýëãýðýíã¿é ìýäýýëýë ºã÷, õýòèéí áîäëîãîîð òºëºâëºæ áàéãàà ç¿éëýý èëýí äàëàíã¿é ÿðüæ áèëýý. Òýð óóëçàëòûí òºãñãºëä ŅÌîíãîëûí øèëäýã ÿðóó íàéðàãņ íîìûí ýõíèé õóóäñàí äýýð íü 22 çîõèîë÷ ãàðûí ¿ñãýý çóðààä íàäàä äóðñãàñíûã áè ºä㺺 íàíäèí ç¿éë áîëãîí õàäãàëæ áàéäàã þì. Òýð ºäºð Á.ßâóóõóëàíòàé óóëçñàí ýöñèéí ºäºð áºãººä ò¿¿íýýñ àâñàí ãàíö ãàðûí ¿ñýã íü òýð íîìîí äýýð áàéäàã þì.
Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóìä íàäààñ íýã àíãèéí õîæóó ñóð÷ áàéñàí Ìÿàñ¿ðýí, Öýâýëñ¿ðýí íàð óðëàãèéí áàéãóóëëàãàä íàñààðàà àæèëëàæ àëäàð öóóòàé õºãæìèéí çîõèîë÷, æ¿æèã÷èä áîëöãîîñîí áèëýý.
1946 îíä áè àíõ óäàà Óëààíáààòàð õîòîä èðæ áàéõäàà 13 íàñòàé áàéæ. Ìààì àõûíä àíõ óäàà òºìñòýé õîîë èäñýíýý ìàðòäàãã¿é þì. Ãàçàð àìòàãäñàí õà÷èí ìóóõàé þì áàéæ áèëýý.
3 Áè Ýðõ¿¿ õîòîä ñóðàõààð ÿâëàà.
È÷èíõîðëîîãèéí Ëõàãâàñ¿ðýí (öààøèä ÈË): Òà õýäýí îíä Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóìûã òºãññºí áý?
Ä Ñ: 1950 îíä áè ŅÒºñºâò áàéãóóëëàãûí íÿãòëàí áîäîã÷ņ ãýñýí ìýðãýæëýýð Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóìûã òºãñ뺺. Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóìä îðñîí æèëýýñýý ýõëýýä òºãñºõ õ¿ðòëýý 4 æèë ñóðãóóëèéíõàà äîòóóð áàéðàíä àìüäàðëàà. Àìüäðàõ óõààí, õ¿ì¿¿ñèéí äóíä áèåý àâ÷ ÿâàõ óõààíä ñóðàõ
àìüäðàëûí àíõíû èõ ñóðãóóëü ìààíü ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóì, ò¿¿íèé äîòóóð áàéðíû àìüäðàë áîëñîí þì. Íàìàéã áàãà ñóðãóóëüä îðñîí 1942 îíîîñ ìàíàé àéìãèéí ñóðãóóëèóäàä øèíý êèðèëë ¿ñýã çààæ ýõýëñýí þì áèëýý.
Òèéì ó÷èð áè ìîíãîë áè÷èã çààëãààã¿é áºãººä ººðºº îðîëäîæ æààõàí óíøäàã áîëñîí, ñàéí áè÷èæ, óíøèæ ÷àääàãã¿éäýý ñàíàà èõ çîâäîã áèëýý.
Áè òåõíèêóìûíõàà áýëòãýë àíãèä ñóðàëöààä 1947 îíû çóí Áàÿíìºíõ ñóìàíäàà î÷èæ àìðààä íàìàð íü Óìàà, Öàãààí õî¸ðòîéãîî Óëààíáààòàðò èðæ òåõíèêóìäàà ýýæèéãýý ñàíàõ çîâëîíã¿é ñóðàëöàõ áîëîîä 1950 îíä òºãññºí þì.
Òýð íàìàð Óìàà Óëààíáààòàðò èðýõäýý Áàÿíìºíõ ñóìûí òºâä áàéñàí áîð ãýðýý îðõèîä èðñýí þì. Áóöàæ î÷èõîîð áîäîæ áàéñàí áîëîâ÷ ÷àäààã¿é þì áèëýý. Òýð ãýð ìèíü èíãýæ ¿ðýãäýæ àëãà áîëñîí þì. Òýð ãýðò ¿ëäñýí ìèíèé ïÿíç òîãëóóëàã÷, ò¿¿íèé àðûí í¿õýíä äºðâºëæèí øóãàìòàé çóçààí äýâòýð äîòîð ààâûí ìèíü ãàíö ôîòî çóðàã áàéñàí íü àëãà áîëæ, îëäîõã¿é áîëñîíä îäîî áè èõ õàðàìñàæ ÿâäàã þì.
Íàð øàðãàëòàæ ýýñýí íý ñàéõàí îðîé áàðóóí óðä ç¿ãýýñ èõ õîëîîñ ìîðüòîé õ¿í äàâõèí èðæ ÿâàõûã õàðààä Óìàà ìèíü ŅÀàâ íü èðæ ÿâíà ø¿¿!ņ ãýæ õýëæ áèëýý. Áèä íàð ààâûãàà áàÿðòàé óãòàæ áàéæ áèëýý.
Òýãæ èðýõäýý ààâ òýð çóðàã, áîëîí ïÿíç òîãëóóëàã÷èéã àâ÷èðæ ºãñíèéã áè ìàðòäàãã¿é þì. Ààâûí ìèíü äóãóé õýýòýé òîðãîí äýýëòýé, òàøààãàà òóëæ òóõëàí ñóóñàí òýð ñàéõàí çóðàã îëääîãñîí áîë õàìãèéí ¿íýò íàíäèí ç¿éë áàéõñàí áèëýý. Ãóðàâ, äºðâºí Ìîíãîëûí õóó÷èí äóóíû ïÿíçòàé òýð ïÿíç òîãëóóëàã÷ ñýðãýýãäýõã¿éãýýð àëãà áîëñîí íü îéëãîìæòîé. Èíãýæ ààâûã ìèíü äóðñãàõ áèåò æààõàí ç¿éë àëãà áîëñîí áèëýý. Áàðàãöààãààð 8x12 /ñì/ õýìæýýòýé ààâûí ìèíü òýð ôîòî çóðàã Áàÿíìºíõ ñóìûí àëü íýã àéëûí çóðãèéí æààçíû àð, àâäàð ñàâíû ¸ðîîëä òîõèîëäëîîð õàäãàëàãäààä
¿ëä÷èõñýí áàéäàã áîëîâ óó? Ãýæ çàðèìäàà ãîðüääîã þì.
Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóìûã òºãñººä áè Ñàíãèéí ÿàìàíä àæèëëàõààð õóâààðüëàãäñàí þì. Òýð ¿åä çóðàã çóðäàã ìààíü èõ õýðýã áîëîâ. Ñóðãóóëü òºãñºã÷äºä çîðèóëñàí õ¿ëýýí àâàëòàä Ñàíãèéí ÿàìíû ñàéä Äýì÷èãèéí Ìîëîìæàìö, ÿàìíû áîëîâñîí õ¿÷íèé äàðãà Äàíãàà íàð èðëýý. Äàíãàà ãóàé òýð õ¿ëýýí àâàëò äýýð íàìàéã äóóäàæ ñàéä Ä.Ìîëîìæàìöàä òàíèëöóóëààä :
-Ýíý õ¿¿õýä çóðàã ñàéí çóðäàã þì. Áèä ÿàìàíäàà àâàõààð øèéäñýí. Ìàíàé ÿàìíû õàíûí ñîíèíã ãàðãàæ áàéã! ãýæ õýëæ áàéâ. Áè èíãýæ àç ò¿øèæ Ñàíãèéí ÿàìàíä àæèëä îðæ áàéâ. Åð íü çóðàã çóðàõ, äóó äóóëàõ, õºãæèì òîãëîõ ãýæ îðîëäîæ áàéñàí ìèíü ìèíèé àìüäðàëä àç æàðãàë àâ÷èðæ áàéâ. Áè Ìîíãîë óëñûí Ñàíãèéí ÿàìíû àëòàí áîñãûã àëõàí îðæ áàéñíààñ õîéø õàãàñ çóóí æèë ºíãºð÷ýý. Òýíä áè õàìãèéí àíõ Õÿíàí áàéöààõ ãàçàðò áàéöààã÷èéí àæèë õèéæ ýõýëñýí þì. Ìèøèã ãýäýã õ¿íèéã äàãàæ
Óëààíáààòàð õîòûí î¸äëûí ¿éëäâýðò áàðèìòûí øàëãàëò õèéõýä îðîëöëîî.
Ñàíõ¿¿ãèéí õÿíàëò øàëãàëòûí àæèëä õàìãèéí àíõ óäàà îðîëöñîí ìèíü òýð þì. Ýíý àæèë íàäàä ñîíèí áèø, óéòãàðòàé ñàíàãäàæ áèëýý. Ýíä áè äºðâºí æèë àæèëëàñàí þì.
Ýíý õîîðîíä ÇÕÓ-ä ÿâæ ñóðàëöàõ õ¿ñýë ºäðèéí áîäîë, øºíèéí ç¿¿ä áîëæ áàéëàà. Àðâàí æèëèéí 2-ð ñóðãóóëèéí îðîéí àíãèä 3 æèë ñóðàëöàæ 1953 îíä òºãñººä 10 æèëèéí áîëîâñðîëòîé áîëæ áàéëàà.
Äîëîî õîíîãèéí 6 ºäºð íü ºã뺺 9 öàãààñ îðîéí 5 öàã õ¿ðòýë Ñàíãèéí ÿàìàíäàà àæëàà õèéãýýä, 6 öàãààñ îðîéí 12 öàã õ¿ðòýë îðîéí 10 æèëèéí ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ áàéâ. Îðîéí 10 æèëèéí ñóðãóóëü òºãññºí òýð æèëýý ÇÕÓ-ä ñóðàëöàõ ýëñýëòèéí øàëãàëòàíä îðîõûã õ¿ññýí áîëîâ÷ ñàéä Ä.
Ìîëîìæàìö ãóàéä îðîñ õýëíèé øàëãàëò ºãººä óíà÷èõëàà. Ò¿¿íýýñ õîéø íýã æèëèéí äàðàà 1954 îíû íàìàð Ýðõ¿¿ õîòûí Ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí äýýä ñóðãóóëüä ñóðàëöàõ õóâààðü àâààä õýñýã íºõäèéí õàìò Ýðõ¿¿ õîòûã çîðèí ãàëò òýðãýýð ãàð÷ áàéëàà. Áè ÇÕÓ-ä ñóðàëöàõ ýëñýëòèéí øàëãàëòàà ºã÷ äóóñààä Ç¿¿íáàÿíä íèñýõ îíãîöîîð î÷èæ Óìààãàà àâààä Óëààíáààòàðò áóöàæ èðæ áàéëàà. Óìàà áèä õî¸ð àíõ óäààãàà íèñýõ îíãîöîíä ñóóæ áàéãàà ìèíü ýíý áèëýý. Áè Ýðõ¿¿ ÿâàõ áîëñîí ó÷èð Óìàà ìààíü Äîðíîãîâü àéìãèéí Ç¿¿íáàÿíä íåôòèéí ¿éëäâýðò àæèëëàæ áàéñàí òîì àõ Æàìñðàí àõòàé õàìò áàéõààð òýíä î÷ñîí áàéñàí þì. Èíãýýä áè Ýðõ¿¿ õîò ÿâëàà.
Ñóóäëûí ãàëò òýðýãíèé á¿òýí öóâààíä õýäýí çóóí çàëóó÷óóäòàé õººð÷
äóóëæ áóæèãíàæ ÿâñààð õî¸ð õîíîãèéí àÿëàë äóóñ÷ Ýðõ¿¿ õîòîä èðëýý.
Ýðõ¿¿ õîòûí Ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí äýýä ñóðãóóëü áèäíèéã õàìãèéí òîõèëîã äîòóóð áàéðàíäàà ñóóëãàæ, ñóð÷ àìüäðàõ á¿õèé ë íºõö뺺ð õàíãàæ ºãñºí áèëýý. Áèä íàð õè÷ýýëèéí ãàäóóð ñóðãóóëüä çîõèîãääîã îëîí íèéòèéí àæèëä èäýâõòýé îðîëöäîã, îðîñ îþóòíóóäòàé äîòíî íàéçàëäàã, ò¿¿íèé à÷ààð áîãèíî õóãàöààíä îðîñ õýëèéã ñàéí ñóðñàí áèëýý. Áè îðîñ äóó äóóëàõ äóðòàé áàéâ.
Ýðõ¿¿ ìóæèéí ñàéí äóðûí óðàí ñàéõàí÷äûí ôåñòèâàëüä õî¸ð óäàà îðîëöîæ øàãíàëò áàéðàíä îðæ øàãíóóëñàí ìåäàëü ìèíèé õàìãèéí ãî¸
íàíäèí ç¿éë áîëñîí þì. Íýã óäàà ìèíèé äóóëñàí ìîíãîë, îðîñ õî¸ð äóóã Ýðõ¿¿ãýýñ çîðèóä Ìîíãîëûí ðàäèîãîîð íýâòð¿¿ëñýí áºãººä ò¿¿íèéã Óìàà ìààíü ñîíññîíîî íàäàä çàõèàíäàà áè÷èæ, íàäòàé óóëçñàíààñ ÿëãààã¿é þì áîëñîí ãýæ ÿðüäàãñàí. Áè ñóðãóóëèéíõàà õàíûí ñîíèíã ãàðãàäàã, áàÿðûí
¿åä ñóðãóóëèéíõàà áàðèëãûã ÷èìýãëýõ àæëûã õèéäýã áàéâ. Áàñ âîëåéáîëûí òîãëîëòóóäàä á¿ãäýä íü îðîëöäîã áàéâ.
Ýðõ¿¿ õîòûí Ñàíõ¿¿ ýäèéí çàñãèéí äýýä ñóðãóóëèéã îëîí ìîíãîë õ¿í òºãññºí þì. 1934-1938 îíä õàìãèéí àíõ Þ.Öýäýíáàë ãóàé ýíý ñóðãóóëèéã òºãññºí þì áèëýý. Ò¿¿íýýñ õîéø Ìîíãîë óëñûí Ñàíãèéí ÿàìíû ñàéäûí àëáàí òóøààëûã ÿíç á¿ðèéí ¿åä õàøèæ áàéñàí Ä.Ìîëîìæàìö, Ö.Ìîëîì,
Ñ.Áÿìáàæàâ, Ä.Ñîäíîì íàð ýíý ñóðãóóëèéã òºãññºí áàéãàà þì.
4 Ìîíãîë óëñûí Ñàíãèéí ñàéä.
Ê Þ: Òà õýäýí îíä Ìîíãîë óëñûí Ñàíãèéí ÿàìíû ñàéäààð òîìèëîãäñîí þì áý?
Ä Ñ: Áè ñóðãóóëèà òºãñººä 1958 îíû 7-ð ñàðä Ìîíãîëä ýðãýæ èðýýä Ñàíãèéí ÿàìàíäàà àæèëä îðñîí þì. Ñàíãèéí ñàéä Ä¿ãýðñ¿ðýí ãóàé íàìàéã áàéãóóëàãäààä óäààã¿é áàéñàí Âàëþòûí õýëòñèéí äàðãààð òîìèë÷èõëîî. Òýð ¿åä Ìîíãîë óëñûí ¿íäýñíèé âàëþò òºãðºãèéã ºðãºí õàðèëöààòàé ñîöèàëèñò óëñóóäûí ¿íäýñíèé âàëþòòàé õàðüöóóëñàí õàíø òîãòîîã¿é áàéñíààñ óëñ õîîðîíäûí òîîöîî õèéõýä õ¿íäðýëòýé áàéëàà.
Äýëõèéí çàõ çýýëèéí ¿íý, ÷ºëººò âàëþòûã óëñ õîîðîíäûí òîîöîîíä àøèãëàäàãã¿é, êàïèòàëèñò ãýæ íýðëýñýí îðíóóäòàé õóäàëäàà, ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàà áàðàã áàéãààã¿é, õàðèëöàà á¿õèé ñîöèàëèñò ãýæ áàéñàí óëñóóäòàé õóäàëäààíû òîîöîîã êëèðèíãèéí ðóáëýýð, õóäàëäààíû áóñ òîîöîîíä ¿íäýñíèé âàëþòóóäûí õîîðîíä õàðèëöàí òîõèðîëöîæ òîãòîîñîí õàíøèéã õýðýãëýäýã, ¿íäýñíèé âàëþòààð òîäîðõîéëîãäñîí õóäàëäààíû áóñ òîîöîîíîîñ ãàðñàí çºð¿¿ ¿ëäýãäëèéã òóñãàé òîãòîîñîí èòãýëö¿¿ðýýð êëèðèíãèéí ðóáëüä øèëæ¿¿ëæ óëñ õîîðîíäûí õóäàëäààíû òîîöîîíä îðóóëäàã áàéñàí þì. Ñîöèàëèñò óëñóóä ¿íäýñíèé âàëþò õîîðîíäûí õàíøèéã òîãòîîõäîî ñîíãîæ òîõèðîëöñîí áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé íýð òºðºë òîîã òóõàéí õî¸ð óëñûí äîòîîä ¿íý òàðèôààð ¿íäýñíèé âàëþòààð íü
¿íýëýí ä¿ãíýæ çýðýãö¿¿ëýõ àðãûã õýðýãëýäýã áàéëàà. Áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé íýð òºðºë òîî õýìæýý ¿íý òàðèôûã ñîíãîæ òîõèðîëöîõ ÿâöàä ººðèéíõºº
¿íäýñíèé âàëþòûí õàíøèéã ÷àíãàõàí òîãòîîæ òîõèðîëöîõûã õè÷ýýäýã áàéëàà.
Õàìãèéí àíõ óäàà 1958 îíû íàìàð Ðóìûí óëñòàé òºãðºã ëåé õîîðîíäûí õàíø òîõèð÷ òîãòîîõ òîìèëîëòîîð Áóõàðåñò õîòîä î÷èæ áèëýý.
Ðóìûíä î÷îîä ãàäóóð ÿâæ ¿íý ñóäàëæ òîîöîîã ìàø îëîí õóâèëáàðààð õèéæ áèëýý. Øºíº óíòàæ áàéñíàà íýã ìýäýõýä òîîöîî õèéæ íîéð õóëüæñàí áàéäàã áàéæ áèëýý. Òýãýýä áîñîîä ë òîîöîîãîî öààñàí äýýð õèéäýã áàéëàà.
Ò¿¿íýýñ õîéø íèëýýä òóðøëàãàòàé áîëæ õî¸ð æèëèéí äîòîð ñîöèàëèñò á¿õ îðîíóóäûí âàëþòòàé òºãðºãèéí õàíøèéã òîãòîîñîí íü îëîí æèë áàðàã õºäºë㺺íã¿é õýðýãëýãäýæ áàéñàí áèëýý.
Ñàíãèéí ÿàì íàìàéã àæèëä ñóðãàõûí çýðýãöýý ìèíèé àõóé àìüäðàëûã ººä òàòñàí áèëýý. Ñóðãóóëèà òºãñºæ èðñíýýñ õîéø íýã æèëèéí äàðàà íàäàä Óëààíáààòàð õîòûí òºâä íýãä¿ãýýð äº÷èí ìÿíãàò õîðîîëîëä õî¸ð òîì ºðººòýé áàéð ºãñºí þì. Ìèíèé ýõíýð Âåðà áèä õî¸ð 1958 îíû äîëäóãààð
ñàðä ñóðãóóëèéíõàà òºãñºëòèéí õàìãèéí ñ¿¿ë÷èéí øàëãàëòûã ºãñºí ºäºð ãýð á¿ëýý á¿ðòã¿¿ëæ, îþóòíû áàéðàíäàà ìîíãîë îðîñ õýäýí íàéç íàðàà öóãëóóëààä äàðóóõàí õóðèì õèéæ, Àíãàð ìºðíèé ýðãýýð øºíºæèí çóãààëæ, ìàðãààø íü Âåðà ìèíü Àëòàéí õÿçãààðûí Ñëàâãîðîä õîòîä áàéäàã ãýðòýý î÷èõ, áè Óëààíáààòàð õîò îðîõîîð õî¸ð òèéø ÿâñàí þì. Èíãýýä ò¿¿íýýñ õîéø íýã æèëèéí äàðàà Âåðàã ìààíü Óëààíáààòàðò èðýõýýñ ºìíº Ñàíãèéí ÿàì íàäàä îðîí ñóóö ºã÷ áàéñàí áèëýý. Âåðà ìààíü Óëààíáààòàðò èðýýä 1959 îíîîñ Óëààíáààòàð òºìºð çàìûí õýðýã ýðõëýõ ãàçàðò òºëºâëºëòèéí õýëòýñò àõëàõ ýäèéí çàñàã÷ààð àæèëä îðæ áèëýý. Òýíäýý 32 æèë àæèëëààä òýòãýâýðò ãàðàâ.
Áè Ñàíãèéí ÿàìàíä Âàëþòûí õýëòñèéí äàðãààð 5 æèë àæèëëàä áàéòàë 1963 îíû 4-ð ñàðä íýã ºäºð ñàéä Ä¿ãýðñ¿ðýí ãóàé íàìàéã äóóäñàí áàéëàà.
Áè ò¿¿íèé ºðººíä îðæ èðâýë òýð ŅÕî¸óëàà õàìò þìàíä ÿâíà!ņ ãýëýý.
Ãàðààä Çàñãèéí ãàçðûí îðäîí ðóó ñàéä ÿâààä áàéëàà. Ñàéä ÿâæ áàéõ çóóðàà:
-Çà îäîî ÷è áèä õî¸ð ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû õóðàëä îðîõ áàéõ. Íàìàéã Ñàéä íàðûí Ǻâëºëä àæèëóóëíà! ãýñýí. Ìèíèé îðîíä ÷àìàéã Ñàíãèéí ÿàìíû ñàéäààð òîìèëîõîîð ÿðüæ áàéãàà þì áàéíà!
ãýâ. Áè ãýíýò èéì òîìèëîëòûí òóõàé ñîíñîîä àéõ, ãàéõàõ çýðýãöëýý. Þóíû ºìíº òýð õàðèóöëàãàòàé àæëûã õèéæ ÷àäàõã¿é áàéõ ãýñýí áîäîë òºðººä òýð òóõàéãàà ñàéäàä õýëëýý. Ä¿ãýðñ¿ðýí ãóàé:
-×è áýëòãýãäñýí õ¿í ø¿¿! Ýíý àæëûã õèéæ ÷àäàõ ¸ñòîé. Ýõëýýä òóðøëàãà äóòàõ áàéõ. Ãýâ÷ ÿàìíû õàìò îëîí ìààíü ñàéí. Òýäíèé äýìæëýãýýð àæèëëàõàä áîãèíî õóãàöààíä òóðøëàãàòàé áîëíî! ãýñýí öººí õýäýí ¿ã õýëëýý. ÌÀÕÍ-ûí Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû õóðàë ýõëýýä Ä¿ãýðñ¿ðýí ãóàéã Ñàéä íàðûí çºâëºëèéí îðëîã÷ äàðãààð òîìèëëîî. Äàðàà íü íàìàéã Ñàíãèéí ÿàìíû ñàéäààð òîìèëîõ ñàíàë òàíèëöóóëëàà. Þ.Öýäýíáàë ãóàé íàìàéã õàðààä:
-Ýíý íºõðèéã ÷èíü áè òàíèõ þì áàéíà. Àñóóõ àñóóëò, ñàíàë õýëýõ õ¿í áàéíà óó? ãýæ õýëëýý. Èíãýæ õýëýõýä á¿õ õ¿íèé õàðàà íàä äýýð áóóõûã áè ìýäýð÷ áàéëàà. Íàäààñ þì àñóóõ, ñàíàë õýëýõ õ¿í áàéñàíã¿é.
Þ.Öýäýíáàë ãóàé íàäààñ :
-×àìä õýëýõ ¿ã áàéíà óó? ãýæ áàéíà.
Áè:
-ßàìíû ñàéäûí àæëûã õèéæ ÷àäàõã¿é áàéõ ãýæ àéæ áàéíà! ãýæ õýëëýý. ªºð õýëýõ ¿ã ÷ îëäñîíã¿é.
Þ.Öýäýíáàë ãóàé:
-Òºðèéí ñàéäûí àæëûã õèéæ ÷àäàõã¿é áîëîâ óó ãýæ ÷èíèé áîëãîîìæèëæ áàéãààã áè îéëãîæ áàéíà. ×è ÷àäàõ ¸ñòîé. Áèä ÷àìä òóñëàíà ãýæ õýëýýä:
-Çà áàòëàõ óó? ãýýä àñóóäàë øèéäýãä÷èõëýý. Þ.Öýäýíáàë ãóàé òýð ¿åä
íýã õàðñàí, óóëçñàí õ¿íýý ìàðòäàãã¿é õ¿í áàéñàí þì. Òýð õóðëààñ ãàðààä Ä¿ãýðñ¿ðýí ãóàé áèä õî¸ð Ñàíãèéí ÿàìàí äýýð èðæ á¿õ àæèëòíóóäàà öóãëóóëààä ìýäýýëýë õèéëýý. ¯íýõýýð õýíèé ÷ ñàíààíä îðîîã¿é òîìèëãîî áîëñîí þì. Ä¿ãýðñ¿ðýí ãóàé Ñàíãèéí ÿàìàí äýýð áîëñîí òýð öóãëààíû ºìíº á¿õ õ¿íä äóóëäàõààð ŅÕóðëàà áè óäèðäàõ óó? ×è óäèðäàõ óó?ņ ãýæ àñóóãààä áèä õî¸ð îäîî þóí òóõàé ÿðèõ ãýæ áàéãààã á¿õ õ¿íä õÿëáàðõàí îéëãóóëæ áèëýý. Ìàíàé ñàéä Ä¿ãýðñ¿ðýí ãóàé ñýðãýëýí õ¿í áàéñàí þì ø¿¿.
Èíãýæ áè 30 íàñòàé çàëóó Ñàíãèéí ßàìíû ñàéäààð òîìèëîãäîæ áàéëàà.
5 Èõ ºð.
Ê Þ: ÎÕÓ-ä òºëºõ ºðèéí àñóóäëûã òà æààõàí òîäðóóëæ ºãíº ¿¿? ªð ¿¿ñýõ íºõöºë øàëòãààí íü ÿìàð áàéñàí þì áý?
Ä Ñ: Óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí áîäëîãûã áîëîâñðóóëæ òºëºâëºäºã, õýðýãæèëòèéã íü ñóäëàæ ä¿ãíýëò ãàðãàäàã, ñàëáàðóóäûí àæëûí óÿëäàà òýíöâýðèéã õàíãàõ àñóóäëûã òºâëºð¿¿ëæ øèéääýã òºâ áàéãóóëëàãà íü Óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññ áàéëàà.
Ýðõ áàðüæ áàéñàí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, Ìîíãîë óëñûí Àðäûí Èõ Õóðàë áîëîí Çàñãèéí ãàçðûí ç¿ãýýñ ýäèéí çàñãèéí òºâ áàéãóóëëàãà áîëîõ Óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññûí àæèë ººäðºã áàéõàä îíöãîé àíõààð÷, ºíäºð øààðäëàãà òàâüæ àæèëëóóëäàã áàéñàí íü çºâõºí Ņòºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñãèéí ñèñòåìņ-èéí ¿å áàéñíààð çºâòãºãäºõã¿é. Óëñàä ñòðàòåãèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëäàã èéì òºâ ÿìàð ÷ ñèñòåìèéí ¿åä áàéõ
¸ñòîéãîîð òàéëáàðëàãäíà.
Åðýýä îíû ýõíèé æèë¿¿äýä ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã øèíæèëæ, áîäëîãî áîëîâñðóóëæ áàéõ ó÷èðòàéã, òºð çàñãèéí ¿¿ðýã ðîëèéã ¿ã¿éñãýõ, çàõ çýýëä á¿õíèéã äààòãàõ, óëñ îðíû àìüäðàëûã çîõèöóóëàëò æîëîîã¿é îðõèõ ó÷èðã¿éã óõààðàõã¿é áàéñíû õàðãàéãààð òºëºâëºëò, ýäèéí çàñãèéí áàéãóóëëàãóóä ¿íäñýíäýý óñòãàãäàæ, òºâ îðîí íóòàãò àæèëëàæ áàéñàí îëîí çóóí ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí ñàéí ìýðãýæèëòí¿¿ä õýðýãã¿é ìýò áîëæ òàðààãäñàí ñàíàãääàã. Òýäíèé ìýäëýã òóðøëàãûã øèíý íºõöºëä àøèãëààã¿é íü õàðàìñàëòàé.
Òºëºâëºãºº ýäèéí çàñãèéí òºâ áàéãóóëëàãà òºð çàñàãò ÷óõàë áàéñàí áºãººä öààøèä ÷ ÷óõàë áàéõ áîëíî ãýñýí áàò èòãýë íàäàä áàéäàã. Ýðõëýõ àæèë, ò¿¿íèé àðãà íü ººð÷ëºãäºõ ¸ñòîé íü ìýäýýæ.
Þ.Öýäýíáàë ãóàé 1969 îíû 12-ð ñàðä íàìàéã Ñàíãèéí ÿàìíû ñàéäûí àæëààñ ÷ºëººëæ Óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññûí íýãä¿ãýýð îðëîã÷
äàðãà, òºðèéí ñàéäûí àëáàí òóøààëä òîìèëîõäîî Óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññûã ÷àäâàðæóóëàõ, õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ,
