• 検索結果がありません。

密教文化 Vol. 1975 No. 112 003八田 幸雄「五部心観の構想について――真言を中心として― PL79-L44」

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

シェア "密教文化 Vol. 1975 No. 112 003八田 幸雄「五部心観の構想について――真言を中心として― PL79-L44」"

Copied!
36
0
0

読み込み中.... (全文を見る)

全文

(1)

五 部 心観 の構想 につ い て

真言を中心 として

五 部 心 観 は金 剛 界 マ ン ダ ラ を解 明 す る た め に、 そ し て ま た金 剛 界 の行 法 を理

解 す る上 に極 め て重 要 な 資 料 で あ る。 これ らの こ とにつ い て は先 学 に よ つ て 貴

重 な研 究 が 発 表 され、 ま た 宋 訳 の金 剛 頂経 とよ く一 致 す る と の報 告 も な され て

い る。 しか し今 日、高 野 山 大 学教 授、 堀 内寛 仁 先 生 が 金 剛 頂 経 の梵 本 を公 に さ

れ、 金 剛 頂 経 の難 解 な 部 分 が 明 らか に され た以 上、 改 めて 五 部 心 観 を考 察 す る

必 要 が あ る。特 に悉 曇 文 字 の解 読 と金 剛 頂 経 梵本 との対 照 の上 に 五 部 心 観 の構

想 を明 らか に した い と思 う。 こ の概 略 につ い て は 印度 学 仏 教 学 研 究(21巻2号

784)に 紹 介 した が、 今 回 は一 々 の 真 言 に あ た っ て考 察 を 進 め てい きた い。 そ

こ で、I五 部 心 観 の悉 曇 文 字 と金 剛 頂経 梵 本 との対 照、II金 剛 頂経儀 軌 の真 言

の対 照、III五部 心 観 の構 想 に項 を分 け て論述 す る。

I 五 部 心観 悉 曇 文 字 と真 実 摂 経 と の対 照。

凡例〕

五部心観 は園城寺本によ り、真実摂経梵本は堀内先生 の「

初会金剛頂経梵本 ロー マ字本」

(高野山大学論叢3巻 と6巻)を 用い、漢訳は施護訳30巻 本真実 摂経(大 正No.

882)、

不空訳3巻 本(大 正No

865)、 金剛智訳、略 出念講経(大 正No

866)と 対照 し、また六種

曼茶羅略釈を参照す。

略号

H (20)

堀内先生 のローマ字本の節の番号。

S(1)342a

施 護訳真実摂経(大 正No

882)大 正18巻342頁上段。(1)の

番号は筆者が便 宜上

つけた経典の真 言番号、 この番号と頁数は後に表で示す。

F(9)209b

不空訳3巻 真実 摂経(大 正No

865)、 大正蔵18-209頁 中段、真言番号9番。

K(35)228c 金剛智訳略出念 諦経大正18-228頁 下段。

R

六種曼奈羅略釈 大正図2巻

V-P

vajraparamita の略、四波羅蜜菩薩を同様 に略す。

……

五部心観の下段 を示す。

r.m.l

下段 の右、中左を示す。

*

梵本、漢訳 と異 なるときに附 し、(*) 内にその違 びを示す。+は 附加、

-は欠如を示す。

五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(2)

密 教 文 化

真言番号 と大正蔵経18巻 の頁数

〔K〕 略 出 念 諦 経S施

護 本

S施 護本

F不 空 本 (三巻)

F'不

空 本 (二 巻)

蓮華部心念諦儀軌

(3)

〔金 剛 界 大 曼 茶 羅 vajradhatumahamandala〕

1大 日 bhagavalp vairocana/om citta-prativedllam karomi. H (20), S

(1)342a, F(1)207, K(67)237b/……(r)karmamudra/(m)

bodhagri nama maha-mudra. H(285), S357c F221c, K243b/(r)

vajra孟jalisamayamudra/vajranjalisamayah/(1)cihnamudrah/

2阿 om bodicittam utpadayami. H(22), S(2)342a, F(2)207c, K

(68)237b/om tistha vajra. H(24), S(3)342a, F(3)208a, K

(69)237b/om vajratmakoham. H(25), S(4)342a, F(4)

208a/bhagavam aksobhya tathagata/...(r) vajrabandha trat/

vajrabandhamudrah/(m)(bhnmi-sparsa-mudra?)nama mahamudra/

(1)cihnamudra/

3宝 om yatha sarvatathagatas tatha'ham. H(28), S(5)342a, S(5)

208a/ hagavam ratnasam'bhava tathagata/...(m)

vara-pradana-drsta name mahamudra/(1) cihnamudra/

4無 om svabhava suddho, halp/bhagavam amitabhah/……(r)

cihna-mudra/(m)*samadhyagramahamudra. (*skt. H(286)R. に て 補

う)/

5不 om sarva samo'ham/bhagavam amogha-siddhi/……(m) abhaya-*

prabha nama mahamudra. (*skt. prada) H(286)/(1) cihnamudra/

6薩 om vajrasatva. H(35), S(6)342c, F(6)208b. K(33)227c/

valrasatva/……(r) vajrasatvasyamahamudra/(m)hrdvajra nama

mahamudra/(1)vajrasatvasyacihnamudra/

7王 om vajrankusa/*vajraraja. (*skt. ci. 真 言 と 尊 名 が 反 対。 H(44),

S(7)343a, F(7)208c, K(34)228b/sarva-*karma-mahamudra

(*R. karsa)/(m)vajrankusamahamudra/(1) (R.

sarvahkusa-cihnamudra)

8愛 om vajraraga. H(50), S(8)343e, F(8)209a, K(35)228c/

mara-maha-bodhi-satva-mudra/……(r)sarva-*dhara nama

maha-mudra. (*skt. dhanu)/(m) sarvamarabodhani nama maha-mudra/

(1) sarvadhanuahaeihnamudra/ 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(4)

9喜 om vajrasadhu, H(56), S(9)344a, F(9)209b, K(36)229a/

pramodya-raja-bodhisatva. H(56)/……(r)vajratustimahamudra/

(m)karmamudra/(1)vajrasadhucihnamudra/

10宝 om vajraratna. H(63), S(10)344b, F(10)209c, K(37)229b/ *kha-garbhamudra. (*skt. akasa)/ …(r)

akasagarbhasyavajra-ratnamudra/(m) karmamudra/(1) cihnamudra/

11光 om vajrateja. H(70), S(11)344c, F(11)210a, K(38)229c/

mahateja/〔te〕jabodhisatvamudra…(r) ratnatejamahamudra/

(m) karmamudra/(1) cihnamudra/

12憧 om vajraketu. H(75), S(12)345a, F(12)210b, K(39)230a/

vajradhvajasyamahamudra/……(1) cintamamidhvajamahamudra/

(m) karmamudra/(1) icihnamudra/

13笑 om vajra-*smita (*skt. hasa). H(81), S(13)345b, F(13)210c,

K(40)230b/vajrahasasyamudra/……(r)vajrahasamudra/(m)

cihnakarmamudra/

14法 (om) vajradharma. H(88), S(14)345c, F(14)211a, K(41)

230c/vajra-padmamudra/……(r) vajrapadmamudra/(m)

karma-mudra/(1) cihnamudra/

15利 (om) vajratiksna. H(95), S(15)346h, F(15)211b, K(42)

231b/majsri/……(r) vajrakosamahamudra/(m) karmamudra/

(1) khadga-cihna/

16因 (om) vajrahetu. H(101), S(16)346c, F(16)211c, K(43)

231c/*sahacittotpadadhrmacakrapravartti (*H(101), R)/……(r)

vajracakramahamudra/(m) karmamudra/(1) cihnamudra/

17語 om valrabhasa. H(107), S(17)347a, F(17)212a, K(44)

232a/vajrabhasa/...(r) samdhabhasyasabodhanimahamudra/

(m) mkarmamudra/(1) cihnamudra/

18業 om vajrakarma. H(114), S(18)347b, F(18)212b, K(45)

232b/vajra-visva/……(r) vajrakarmamahamudra/(m)

karmamu-dra/(1) cihnamudra/

(5)

-76-19護 om vajraraksa. H(120), S(19)347c, F(19)212c, K(46)233a/

vajra-varma/……(r) duryodhan*aviryamahakavacamudra (*Rに

てra→na)/(m) karmamudrah/(1) cihnamudra/

20牙 om vajrayaksa. H(126), S(20)348a, F(20)213a, K(47)233b/

vajrayaksa/(r) vajrayaksamahopayamudra/(m) karmamudra/(1)

vajradamstramahacihnamudra/

21拳 om vajrasandhi. H(132), S(21)348a, F(21)213b, K(48)233c/

vajra-musti/……(r) vajramustimahasandhimudra/(m) karmamudra/

(1) vajrasandhimahacihnamudra/

22V-P om *vajrasatvi (*skt. R. satvavajri). H(139), S(22)349a,

F(22)213c, K(49)234a/vajrastvi/...(r) vajrasatvimahamudra/

(m) karmamudra/(1) cihnamudra/

23R-p om ratnavajri. H(142), S(23)349a, F(23)214a, K(50)

234a/ratnasatvi/…(r) mahacintamapimudra/(1) cihnamudra/

24D-p om dharmavajri. H(145), S(24)349a, F(24)214a, K(51)

234b/padma-satvi/……(r)vajrapadmamahamudra/(1)vajrapad=

macihnamudra/

25K-P om karmavajri. H(148), S(25)349b, F(25)214a, K(52)

234b/karmasatvi/……(r) karmavajrimahamudra/(1) cihnamudra/

26嬉 om *vajralasye. H(152), S(26)349c, F(26)214b, K(52)234c/ *大 正 図 像 部 の 真 言 は 誤 り guhyadevi (**大 正 図 像 部 の 真 言 は 誤 り。 園 城 寺 本、R. Skt に て 訂 正)/……(r) vajra-lasyemahamudra/(m) (1) cihnamudra/ 27婁 om vajramale. H(155), S(27)349c, F(27)214b, K(54)235a/ vajra-male-*guhya-**devi (*Skt. maha, **skt. Rに て 訂 正)/… (r) vajramalamahamudra/(m) karmamudra/(1)*karmamudra(*R. cihnamudra)/

28歌 om vajragite. H(158), S(28)350a, F(28)214c, K(55)235a/

(*gita) (*Skt, v ajragitamahadevl, R glta)……(r)vajragitamah=

amudra/(m)karma-mudra/(1)cihnamudra/ 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(6)

29舞 om vajranrtye. H(161), S(29)350a, F(29)214e, K(56)235a/

nrtya/……(r)vajranrtya/(m)karmamudra/(1)cihnamudra/

30香 om vajradhipe. H(165), S(30)350b, F(30)215a, K(57)235b/

dhipe/……upper (1)→(r) karmanidhi/dharmanidhi/ratnanidhi/

vajranidhi/H(273), S(57)354c, F(57)219a, /… lower, (r)

vajradha-mahamudra(R)/(m) karmamudra/(1) cihnamudra/

31華 om vajrapuspe. H(168), S(31)350b, F(31)215a, K(58)235e/

puspa/……npper(1)-(r) vajram aham/vajr'akasa/*vajranamah

(*skt. R. rupa)/vajrajala/H(239), S(58)354c, F(58)219b,

……Lower (r) vajrapuspamudra/(m) karmamudra/(1) cihnamudra/

32燈 om vajra-*dipe (*skt. aloke). H(171), S(32)350b, F(32)215a,

K(59)235c/dips.../upper, (r) vajralokamahamudra/(m)

karmamudra/(1) cihnamudra/...lower, (1)→(r) karmadhara/

padmadhara/ratnadhara/vajradhara/H(241), S(59)355a,

F(59)219b/

33塗 om vajragandhe. H(174), S(33)350e, F(33)215b, K(60)23

6a/gandha/……upper, (r)→(1) vajragandhamahamudra/(m)

karmamudra/(1) cihnamudra/...lower,

vajra-vajra/sudha-Sudha/satva-satva/left upper, budha-budha/H(244), S(60)

355b, F(60)219c/

34鈎 om (va) jrankusa. H(178), S(34)350c, F(34)215b, K(61)

236b/ankusa/...upper, vajrabandhavinirmuktam H(247)/

lower, vajrabandhaprasaritata H (247)/vajravandhatala H

(247)/vajratala/H(247), S(61-b)355b, F(61-b)219c/...

middle, (r)vajrahkusamudra/(m)karmamudra/(1)cihnamudra/

35索 om vajrapasa. R(181), S(35)351a, F(35)215c, K(62)236b/

pasa/……middle; vajra(*pasa)-mahamudra(*R. 補(2)35b)/(m)

karmamudra/(1) cihnamudra/……upper, vajrahara/lower, (r)

vajravasa/(m) vajravisa/(1) vajrahana/H(249), S(62)355b, F

(7)

36鎖 om vajrasphota. H(181), S(36)351a, F(36)215c, K(63)296b/

srinkhala/...middle (r) vajrasphotamahamudra/(m) karmamudra/

(1) eihnamudra/... upper, om samharavajra. lower (r) om

suksmavajra. om spharavajra. (1) om* tisthavajra. (*skt. vajra

drdha tistha) H(458), S(172)364a, K(71, ...70, 69) 237b-237c/

37鈴 om valraghapta (skt. vajravesa). H(187), S(37)351b, F(37)

216a, K(64) 236c/ ghapta/ vajradhatumahamapdaleprathamah

padah/……npper, (r) vajraghaptamahamudra/(m) karmamudra

(1) cihnamudra/lower, prathale khyanumartah

mahasatvamudra-sadhana/...

〔金 剛 秘 密 曼 茶 羅 vajraguhyamala〕

38 om samayas'tvam. H(401), S(144)362b,/…(r) karmamudra/

(m) bodhagri/(1) cihnamudra/

39大 日 om vajradhatvisvara hump vajripi. H(323), S(109)359c, K

(140)244a, ……(r) valradhatvisvarimahamudra/(m) paryapkasu=

sthitam caityam vajradhatvisvaricihnamudra, H(347)/

40阿 om vajravajripi hum. H(324), S(110)359c, K(141)244a/……

(r) vajravalrimahamudra. valrabandhasamdbhuta/(m) cihnamudra/

(1) vajranjali-*samudradusti (skt. samudbhUtah. H. 390)

41宝 om ratnavajripi hum. H(325), S(111)359c, K(142)244a/……

(r) ratnavajrYmahamudra, (m) cihnamudra/(1)

vajranjarimudra-drsta/

42無 om *dharmavajri hum/dharmavajri H(326), S(112)359c, K

(143)244a (*K.反 対)……(r) vajrabandha/(m) dharmavajrimahamudra/

43不 om *vajrakarmavajripi him (*skt-), H(327), S(113) 359c, K

(144)244a/karmavajri/…(r) vajrabandhabandhamahamudra/

(m) cihnamudra/(1) vajranjalimahamudra/

44薩 om vajrasatvaguhyasamaye hum. H(329), S(114)359c,/saman=

tabhadra/……(r) vajrabandhamahanludra/(m) cihnamudra/(1)

vajranjali/ 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(8)

45王 om *vajra-guhya-vajranki hum (*skt, ch, -) H(329), S(115)

359c, /tathagatankusi/…(r) vajrabandha/(m) cihnamudra/(1)

vajrankusi-vajranj**alimudra/

46愛 om *vajraguhya-**rati-raga hum (**skt. ch. raga-ragaya, *ch.

guhyavajra) H(329), S(116)359c/ratiraga/……(r) vajraband=

hasamudbhuta/(m) ratiragacihnamudra/(1) vajranjalisamudbhuta?/

47喜 om *vajraguhya-vajradhatvisvari hum. (*skt. ch.

guhyavajrasadh-visvari) H(329), S(117)360a/sadhmati/vajraguhyadharapiyah

ca/……(r) vajra-bandhasamudbhuta/(m) sadhumaticihnamhdra/

(1) vajranjali/

48宝 om vajraguhyaratnasamaye hum. H(331), S(118)360a/ratnotta=

ma/……(r) vajrabandha/(m) cihnamudra/(1) vajranjali/

49光 om vajraguhyaprabhehulp. H(331), S(119)360a/ratnolka/……

(r) samayamudra/(m) cihnamudra/(1) guhyamudra/

50幡 om *dhvaja (**agra) guhye hum. (*skt. vajra**agra+) H(331),

S(120)360a/dhvajagra-keyugra/……(r) samayamudra/(m)

cihna-mudra/(1) guhyamudra/

51笑 om guhyahasavajri hum. H(331), S(121)360a/hasavati/……

(r) samayamudra/(m) cihnamudra/(1) guhyamudra/

52法 om vajradharmaguhyasamaye hum. H(333), S(122)360a/

vajrambuja/……(r) samayalnudra/(m) cihnamudra/(1) anjali/

53利 om vajrakosaguhye hum. H(333), S(123)360a/adharapi/……

(r) samayamudra/(m) cihnamudra/(1) guhyamudra/

54因 om vajra guhyamapdale hum. H(333), S(124)360a/sarvacakra/

……(r) samayamudra/(m) cihnamudra/(1) ajali/

55語 om vajraguhyajapasamaye hum. H(333),

S(125)360a/sahasra-varta/dharmadharapyah. H(336)/ca/...(r) vajrabandhah/

(m) cihnamudra/(1) guhyamudra/

56業 om vajraguhyakarmasamaye hum. H(335), S(126)360b/siddho=

(9)

57護 om vajraguhyakavace hum. H(335), S(127)360b/sarvaraksa/

...(r) vajrabandha/(m) kavacamudra/(1) anjali/

58牙 om *vajraguhya-damstradharipi hum. (*skt. guhyavajra) H(335),

S(128)360b/ojah-pratiyaharipi/……(r) vajrabandha/(m)

cihna-mudra/(1) guhyamudra/

59拳 om vajraguhyamusti hum. H(335), S(129)360b/dharaimudra/

karmadharapyah. H(336)/ca/……(r) vajrabanda/(m)

cihna-mudra/(1)anjali/

60 *om guhyasatvavajri hum. H(338), S(130)360b/vajraparamita.

(*fig. vajralasya)/…(r) samaya/(m) cihnamudra/(1) guhya/

61 *om guhyaratnavajri. **(**skt. ch. hum. +)13(338), S(131)

360b/ratnavajri. (*fig. vajramala)/……(r) vajrabandha/(m)

vajramalacihnamudraj/(1) guhyavajranjali/

62 *om vajra guhyadharmavajri hum. H(338), S(132)360b/

dharmavajri. (*fig. vajragita)/…(r) valrabandha/(m) vajra*vila

(*高 田 修 博 士 『仏 教 美 術 史 論 考 』p308. vina)/(1) guhyanjali/

63 *om guhyakarmavajri hum. H(338), S(133)360b/karmavajrisvari.

(*fig. vajranrtya)/karmnavajrisvaryah/ca/…(r)

samayamaha-mudra/(m) vajranrityaguhya/(1) guhyanjalimahanludra/

64 *om vajraguhyaratipujasamaye sarvapujam pravarttaya hum. H

(341), S(134)341b/guhyadhupesvari. (*mantra. vajralasya)/

……(r) samayamudra/(m) guhyadhupesvaricihnamudra/(1)

vaj-ranjali/

65 *om vajra-guhya-**abhiseka-puja-samaye***hum/sarvapujam pra=

varttaya*4/ (**skt. puja+, ***skt, ch. -, *4skt, ch. hum+) H

(341), S(135)360b/guhyapupa. (*mantra. vajramala)/……(r)

vajrabandha/(m) guhyapuspesvari/(1) guhyanjali/

66燈 om *sarva-guhya-**lokapuja-pravarttana samaye-sarvapujam pra=

varttaya hum. (skt. ch. vajra, **gxta) H(342). S(136)342b/

guhyadipa/upper, (r) samayamudra/(m) guhyadipa/(1)

五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(10)

guhyanjali/……lower, (r) om vajraragahoh. (1)om vajrahkusa

jah. H(364), S(138)361b/

67塗 om *sarva-guhya-**gandha-pujasamaye sarvapujam pravarttaya

hum. (*skt. ci. vajra, **nrtya) H(342), S(137)

360c/guhya-gandha/... upper, (r) samayavajrabandha/(m)

guhyagandhesva-ricihnamudra/(1) anjali/……lower, (r) om mara maraya phat.

om bandha bandhaya raksa ham (1) vajraguhyamudrah. H(364),

S(138)361b/

68鈎 *om guhyankusi hum jah jah jah jah. (*skt. ch以 下

欠)/guhy-ankusi/……upper, (r) vajrabandha/(m) guhyankusicihnamudra/

(1) guhyanjali/……middle, (r) om vajradrsti mata. (1) om

krodha-drsti trat. ……lower, (r) om dipta-drstyankusi jjah. (1) om

drha-drsti hi. H(370), S(139)361b/

69索 om guhyapasa hum hum hum hum./guhyapasa/…upper,

(r) vajrabandha/(m) cihnamudra/(1) vajanjali/……lower, (r)

vajranjaliguhyamahamudra. (1) vajrabandhaguhyamahamudra./

70鎖 om guhyasphota vam vam vam vam./guhyasphota/...upper,

(r) samayamudra/(m) cihnamudra/(1) vajranjali/……middle, (r)

ratnankulamahamudra. (1) kattada-mahamudra/……lower, om

drdha-vajra-kavaca dhrt. H(412), S(147)362b/

71鈴 om guhyaghapta ah ah ah

ah/vajraghanta/vajradhataiguhy-dharapima〔nd〕alamp/ca/……upper, (r) vajrabandha/(m)

cihnamudra/(1) guhyanjali/……lower, (r) omguhyatalasamaya

sah H(415), S(148)362c/(1) om vajramuh. H(409), S(146)

362b/

〔金 剛 智 ・法 曼 茶 羅 vajraanadharmamauala〕

72大 日 om suksmavajrajnanasamaye hum. H(419), S(149)362c/

bhagavan vairocana/…(r) bodhagrimahamudra/(m) *bhagavato

(R. に よ る) vairocanasya-cihnamudra/(1)karmamudra/

(11)

bhagavan aksobhyah/…(r) vajrajnanasamayamudra/(m)

cihna-mudra/(1) karmmamudra/

74宝 om vajraratnasuksmajnanasamaya hum. H(421), S(151)362c/

bhagavan ratnasamhavah/...(r) ratnajnanasamayamahamuda/

(m) cintamanimahamudra/(1) karmamudra/

75無 om vajradharmasuksmajnanasamaya hum. H(422), S(152)362c/

bhagavan amitabha/...(r) padmajnanasamayamudra/(m)

padma-mahacihnamudra/(1) karmamudra/

76不 om vajrakarmasuksmajnanasamaya hum. H(423), S(153)362c/

bhagavan amoghasiddhi/……(r) samayajnanamudra/(m)

cihna-mudra/(1) karmamudra/

77薩 om vajr'atmakah. H(434), S(156)363b/vajrasatvajnanamudra.

H(435)……(r) samayajnanamudra/(m) cihna/(1) karma/

78王 om *hrd-vajrankusah (*skt-) H(434), S(157)363b/sarvatat=

hagata-**akrsapi-jnana-mudra. (skt. ch**samajadhisthana.) H

(435), S363b/…(r) samayajnanamudra/(m) cihna/(1) karma/

79愛 om tistha ragavajra pravisa hrdayam. H(434), S(158)363b/

sarvatathagatanuraganijnanamudra. H(435), S363b/……(m)

samayajnanamudra/(m) cihna/(1) karma/

80喜 aho vajratustih. H(434), S(159)363b/mahatustijnanamudra.

H(435), S363b/sarvatathagatamahasamadhayah. H(435), S

363b/……(r) jnana/(m) cihna/(1) karma/

81宝 om vajraratn'atmaka. *(*ch. hrdaya+). H(437), S(160)363b/

sarvatathagatavajrabhisekajnanamudra. H(438)/

82光 om *hrdvajrasurya. **, (*skt. hrdaya, ch. -, **tistha+) H(437),

S(161)363b/mahaprabhamandala-byuha-jnana-mudra. H(438)/

83幅 om *tistha vajradhvajagra**. (*ch. -, **skt. ch. vamn+) H(437),

S(163)363b/sarvatathagatasa paripuranajnanamudra. H(438)/

84笑 om hrdaya vajrahasa. H(437), S(163)363b/*mahapritivegasam=

bhavajnanamudra. (*skt. sarvatathagatanlahahasjnanamudrah.) 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(12)

H(438)/**maharatnasamadhayah. (**skt. sarvatathagataratna-samadhayah.) H(438)/ 85法 om vajrapadm'atmakah. H(440), S(164)363c/*dharmasamata-jnanamudra. (*skt. sarva+) H(441)/ 86利 om hrd-vajrakosa. H(440), S(165)363c/sarvatathagata-prajna-* mudra. (*skt. jnana+) H(441)/

87因 *om tistha vajracakrahrdayam**. (*skt. ch. -, **pravisa+) H

(440), S(166)363c/*pravesajnanamudra. (skt. mahacakra+)H

(441)/

88語 om *pravisa vajrajihva'gra hrdayam. (*skt. ch. -)H(440), S

(167)363c/*sarvatathagatanisprapancadharma-dhan-mudra. (smkt. *sarvatathagatadharma-vannisprapanca-jnamlamudra.) H(441)/

*padma-dharma-maha-samadhayah. (*skt.

sarva-tathagata-dharma-samadhayah) H(442)/

89業 om sarva vajratmaka. H(444),

S(168)363c/sarvatathagata-visvakarmajanamudra. H(445)/

90護 om hrd-vajrakavaca. H(444), S(169)363c/duryodhanaviryajna=

namudra. H(445)/

91牙 om tistha vajrayksahrdaye. H(444),

S(170)363c/sarvamara-mapdala-vidhvamnsana-jnanamudra. H(445)/

92拳 om vajramustihrdayam. H(444), S(170)363c/sarva-ta (*tha=

gata)-bandha-jnanamudra. (*Rに て 補 う, skt. tathagata) H(445)/ sarvatathagata-mkarmasamadhayah. H(445)/ca/ (四 摂) 93鈎 om hrd-jnanankusah./sarvatathagatajnanankusa./ 94索 om jnanapasapraviddha/sarvatathagatajnanapasah./ 95鎖 om jnanasphota./sarvatathagatajnanasphota./ 96鈴 om janaghapta./sarvatathagatajnanaghanta./sarvatathagata. jnanakarma-pravesabndhanuraga smayajnaua-samadhayah./ (内 外 四 供)

(13)

97嬉 om janalasye./sarvatathagatajnanarati./

98璽 om sarvatathagata-jnanamale./sarvatathagatajnanatala./

99歌 om sarvatathagata-jnanagite./sarvatathagatajnanagita./

100舞 om sarva-tatha* (gata)-jananrtye. (*Rに よ

る)/sarvatathagata-jnananrtyah./sarvatathagatajnanag-uhyah./…(r) samaya-mudra/ (m) cihna/ 101香 om jnanadhupe./jnanadhupa/ 102華 om sarvatathagata-jnanapuspe./jnanapuspa./ 103燈 om sarvatathagata-janaloke./sarvatathagatajanadipa./ 104塗 om sarvatathagata-jnanagapdhe./sarvatathagata-vimukti-jnana-gandha./sarvatathagatadhatupuja./ca/ 〔金 剛 事 業 ・翔 磨 曼 茶 羅 vajrakaryakarmamauala〕 105大 日 om sarvatathagata-vajradhatv-*isvaryanuttarapuja-** samaye

hum. (*skt. -, **skt. ch. spharana+, ch. karma) H(494), S(179)

365b/bhagavan vairocana/, …(r) cihnamudra/(1) karma/

106阿 om sarvatathagata-vajrasatvanuttarapujaspharana-*samaye hum.

(*ch. karma+) H(495), S(180)365b/bhagavan aksobhyah/...

(r) samaya/(m) cihna/(1) karma/

107宝 om sarvatathagaa-vajraratnanuttarapujaspharana-*samaye hum.

(*ch. karma+) H(469), S(181)365b/bhagavan ratnasambhava/

108無 om sarvatathagata-vajradharmanuttarapujaspharana-*samaye hum.

(*ch. karma+) H(497), S(182)365c/

109不 om sarvatathagata-*anuttarapujaspharana-**vajra-karma-samaye

hum. (*skt. ch. vajrakarma+, **skt. -, ch. vajra-) H(498),

S(183)365c/bhagavan amoghasiddhi/

110薩 om sarvatathagata-sarvatmaniryatanapujaspharanakarmavajri ah.

H(506), S(184)366a/ sarvatathagata-surata-*syaba. (*skt. R.

sukha) H(508)/

111王 om

sarvatathaga-saratmaniryatana-*anuttara-paspharana-karma-**anksi jjah. (*skt. -, ch. akarsapa, **skt. ch. agri) H

五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(14)

(506), S(185)366a/sarvatathagatakarsani/ 112愛 om sarvatathagata-sarvatmaniryatananuraganapujaspharama-mkar=

mavane *hum hoh. (*skt. -) H(507),

S(186)366a/sarva-tathagatanuttararagani. (508)

113喜 om

sarvatathagata-sarvatmaniryatanasadhukarapujaspharana-karmatusti *sah (*skt. ch. ah) H(507),

S(187)366x/sarva-tathagata-**samtosani (**skt. に て 補 う). H(508)/sarva-ta

(thagata)-vajramahapujah/ca/

114宝 om namah sarvatathagata-kayabhisekaratnebhyo-vajramani om.

H(509) S(188)366a/mahadhipati. H(511)/

115光 om namah sarvatathagata-suryebhyo vajratejini jvala*hih. (skt.

hrih) H(509), S(189)366a/mahodyota. H(511)/

116瞳 om namah sarvatathagat'asa-paripuranacintamanidhvajagrebhyo

vajradhvajagre tram. H(510), S(190)366b/maharatnavarsa/

117笑 om namah sarvatathagata-*kayabhisekaratnebhyo

vajrapani-mahapritipramodyakarebhyo vajrahase hah. (*skt. ch. -) H

(510), S(191)366b/maha-priti-*praharsa. (skt. harsa) H(511)/

sarvatathagatabhisekapuja. H(511)/ea/

118法 om sarvatathagata-vajradharmatasamadhi bhih stunomimahadhar=

magri hrih. H(512, S(192)366b/mahajnanagita. H(514/

119利 om sarvatathagata-prajnaparamita *bhih nirharai **sayam stuno=

mimahaghosanuge dham. (*skt. ch. -, **-,) H(512), S(193)

366b/mahaghosanuga. H(514)/

120因 om sarvatathagata-cakraksaraparivarttadisarvasutrantanayayai

stunomi sarvamandala hum, H(513), S(194)366b/sarvamandala

pravesa. H(514)/

121語 om sarvatathagata-samndhabhasabuddhasamgitibhir*gadan stunomi

vajravace vah. (skt. gayan) H(513), S(195)366b/mantra-ca

(*rya)-puja. (skt. *+, **-) H(514)/ca/

(15)

(*skt. ch R. dhupa) H(515), S(196)336c/*satya-vati. (*satva)

H(517)/

123護 om sarvatathagata-puspaprasaraspharanapujakarme kiri kiri. H

(515), S(197)366c/mahabodyangavati. H(517)/

124牙 om sarvatathagatalokajvalaspharanapujakarme bhara bhara. H

(516), S(198)366c/caksusmati. H(517)/

125拳 om sarvatathagata-gandhasam-udraspharanapujakarme kuru kuru.

H(516), S(199)366c/gandhavati. H(517)/sarvatathagatakarma-puja. H(517)/ 126嬉 om sarvatathagata-lasyaratipulamegasamudraspharauasamaye hu= m./(以 下sktな し)/sarvatathagataratirata/ 127量 om sarvatathagatanuttarabodhyangamalapujamegasamudraspha= ranasamaye hum/sarvatathagatabodhyangavatih/ 128歌 om sarvatathagata-gitapujamegasamudrapharamsamaye hum./ sarvatathagatagitasukha/ 129舞 om sarvatathagata-nrtyapujameghasamudraspharanasamaye hum/ sarvatathagatanrtyasukha/ 130香 om sarvatathagata-dhupapujameghasamudspharanasamaye hum. K(190)246b/sarvatathagatadhupapuja/ 131華 om sarvatathagata-puspapujameghasamudraspharapasamaye hum K(189)246b/sarvatathagatapuspa/ 132燈 om sarvatathagata-dipapujameghasamudraspharanasamaye hum. Km (192) 246c/sarvatathagatadipa/ 133塗 om sarvatathagata-gandhapujameghasamudraspharanasamaye hum. K(191)246c/sarvatathagatagandha/ 134鈎 om sarvatathagatakarsapameghasamudraspharanasamaye hum/ sarvatathagatakarsa./ 135索 om sarvatathagata- pravisapuj-*spharana-meghasamudrasamaye hum. (*R. -)/sarvatathagatapravesa/ 136鎖 om sarvatathagat-pujaspharmeghasamndrabandhasamaye hum. 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(16)

密 教 文 化 (*R. om sarvatathagata-bandha-puja-megha-samudra-spharanasa= maye hum./sarvatathagatabandtiasamaye/ 137鈴 om sarvatathagatavesapujamegbasamudraspharanasamaye humn/ sarvatathagataghanta-vajradhatai pujamandalam/

138 upper, vajrakaya. right, satvakaya. left, dharmakaya. lower,

buadhakaya. 13(548), S(203)367c/

139 upper, rativajra, right, pritivajra. left, ragavajra. lower,

*kamivajra. (skt. kamavajra) H(554), S(204)367c/

〔四 印 曼 祭 羅 caturmdramauala〕

140 In circle.

center, om sarvatathagatamusti vam. H(563), S(206)368a/

under(East), om vajrasatvamusti ah H(564), S(207)368a/

left (South), om *ratnavajra-mush tram. (skt. vajraratna) H

(565), S(208)368a/

upper(West), om *dharmamusti khamn. (*skt. vajra+) H(566),

S(209)368a/

right (North), om vajrakarmamusti ham. H(567), S(210)368b/

E-S, vajramusticihnamudra/

S-W, ratnamusticihnamudra/

W-N, om padmamuSticihmlamudra/

N-E, karmamuSticihmnamudra/

Out circle.

left-Aower, vajrasatvamahamudra/upper, ratnavajramahamudra/

right-middle. upper, padmasatvamahamudra/lower,

visvasatva-mahamudra./upper-corner, stabdha-lingah.? (skt. stabdha-lingah)

H(587), S368c/, lower-corner, vajramustigraha. H(581), S368e/

lower, vajradhatocaturmudramandalam/

〔一 印 曼 茶 羅 vajra-satvamaala〕

145 om mahasamaya hana *hana phat (skt. hana-) H(608), S(185)

(17)

vajradhatu-金 剛 頂 経 儀 軌 類 対 照 表 (1)

五部心観構想資料

(a) 道 場 観 18-227. b (b) 三 十 七 尊 出 生 227. b (c) 大 マ ン ダ ラ 240. a (d) 三 味 耶 マ ン ダ ラ 240. b (e) 尊 名 240. c (f) 百 八 名 讃 241. c 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(18)

(19)

五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(20)

(21)

mahamaudam/… upper, mahavajracihnamudra/... lower,

(r) mahamudra/(1) karmamudra/ 〔善 無 畏三 蔵 像 〕

146 upper, acaryasri saubhasyamukah/. lower, de (ya) dharmo'yam a (ca) rya sbhakarasinhasya/

五 部 心 観 の 構 想

1 五 部 心 観 と所 依 経 典

五 部 心 観 に 記 さ れ た 悉 曇 文 宇 の 真 言 と、 尊 名 は 初 会 金 剛 頂 経 梵 本(sarva-tathagata-tattvasamgraham nama rmaha-yana-sutram)の 金 剛 界 品 に よ く一

致 す る。 梵 本 は 西 蔵 訳(東 北No 882、 北 京4-271以 下)、 施 護 訳、 一 切 如 来 真 実 摂 大 乗 現 証 三 昧 大 教 王 経(大 正No 882、 大正18-341)と 一 致 す る。 ま た 不 空 訳3巻 本 金 剛 頂 経(大 正No 865)は 金 剛 界 品 の 中 の 金 剛 界 大 マ ン ダ ラ の 部 分 訳 で あ っ て、 そ の 内 容 は 施 護 訳 と 同 じ で あ る。 し た が っ て こ こ で は 梵 本 と施 護 訳 を も と に し て 五 部 心 観 を考 察 し て い く こ と に す る。 五 部 心 観 の 基 づ い た 経 典 は 何 か と い う こ と を 結 論 か ら先 に 言 え ば 梵 本 初 会 金 剛 頂 経 で あ る と い う こ と が 出 来 る。 尤 も 五 部 心観 の 尊 や 真 言 文 を経 典 に 照 ら し て み た と き ピ タ リ り一 致 し て い る の で は な い。 経 の 梵 本、 施 護 訳 の 真 言 文 を 見 る と、(I)金 剛 界 大 マ ン ダ ラ で は 五 仏 を 除 い て32尊 の 真 言。(II)金 剛 秘 密 マ ン ダ ラ は 外 四 供、 四 摂 を除 い た29尊、(III)金 剛 智 法 マ ン ダ ラ は 四 ハ ラ ミ ツ、 内 外 四 供、 四 摂 を除 い た21尊。(IV)金 剛 事 業 掲 磨 マ ン ダ ラ も21尊 の 真 言 し か 記 さ れ て い な い。 そ れ に 対 し五 部 心 観 は(I)金 剛 界 大 マ ン ダ ラ37尊、 他 の 金 剛 秘 密 マ ン ダ ラ 以 下 三 マ ン ダ ラ は33尊 が 図 示 され、 真 言 文 も 記 入 され て い る の で あ る。 そ の た め に 五 部 心 観 の 所 依 経 典 は 一 見、 梵 本 初 会 金 剛 頂 経 と は 異 な る よ うに 見 え る。 し か し五 部 心 観 の 金 剛 界 大 マ ン ダ ラ の 五 仏 〔五(1∼5)〕 に は 経 の 五 相 成 身 観 の 真 言 を充 て て お り、 そ の 他 の 真 言 を み て も経 の 記 載 と よ く一 致 す る。 そ こ で 問 題 は 経 の 金 剛 秘 密 マ ン ダ ラ 以 下 の 記 載 に な い 部 分 は 何 を典 拠 に し た か と い う こ と で あ る。 こ れ に つ い て 筆 者 は 五 部 心 観 の 作 者 が 経 の 意 趣 を汲 み と っ て 真 言 文 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(22)

を作 成 して増 柵 した もゐ とみ る の で あ る。 そ れ は各 々 の真 言 文 を精 査 す る と分

る の で あ る が詳 細 な こ とに つ い て は 各 マ ンダ ラの 説 明 の 時 に 述 べ る こ とにす

る。 で は五 部 心 観 の各 々 の マ ンダ ラにつ い て概 観 し てみ よ う。

〔1〕

金 剛界大 マンダ ラ

上 段 に は金 剛 界 の五 仏 の 図像 が示 され、 そ の中段 に は経 典 記 載 の五 相 成 身 の

真 言 が 充 て られ て い る。 続 い て金 剛 界 十 六 菩 薩、 四波 羅 蜜、 内 外 の 四供、 四摂

の菩 薩 の図 像 が示 され、 そ の 下 に経 典 記 載 の真 言 が 記 され て い る。

下段 に は様 々 な標 幟 印 や 手 印 が示 され て複 雑 に 見 え るが 大 体 次 の六 種 に分 け

られ る。 即 ち(a)印母 (b)成 就 一 切 印 (c)標 幟 印 cihnamudra (d)掲

磨 印

karma-mudra (e)大

印 mahamudra (f)経

典 記載 の悉 地成 就 等 の印 で あ る。 今 これ 等

の 印 に つ い て み てい きた い。

(a) 印母、 掲 磨 会 の 印 母 で あ る掲 磨拳 は大 日の下 段 〔5(1)〕右 上 に 示 され て

い る。 これ は施 護 訳 の諸 掲 磨 印成 結 儀 則 の 「

先 作 堅 固金 剛 拳 」(大 正18-357c)

に基 づ く もの とみ られ る。 三 昧耶 会 の 印母 で あ る金 剛 合 掌 vajjali

と金 剛 縛

vajrabandha は大 日 の下段 と阿 閾 の下段 〔5(2)〕 に 示 され て い る。 これ は施 護

訳 の 「

先作堅 固金 剛合掌 謂 以十指互相交 即此所説金剛掌 不改便 結金剛縛

所有 一 切 三 昧 印 皆 従 金 剛 縛所 生 」(大 正18-356c)と

略 出経 の 「此 名 金 剛 合 掌

極 諸 度 本 互 相 握 合 此 名 金 剛 縛 契 凡 諸 三 摩 耶 契 皆 従 此 無 上 金 剛縛 所 生 」

(大正18-243c)に

基 づ くも の とみ られ る。掲 磨 の総 印 は宝 生 の下 段 〔5(3)〕右

に示 され て い る。

(b) 成 就 一 切 印 金 剛 界 五 仏 各 尊 の下 段。 大 日は 三 角 形 の 囲 りに金 剛杵 を示

した 標幟 印 cihnamudra

が あ り、宝 生 以 下 の四 仏 は宝 珠 形 を 中心 に金 剛杵 が 囲

み、 この 金 剛 杵 の先端 に四 部 の徳 を現 わ す 宝、 蓮 華、 隅磨 等 が示 され て い る。

これ は 略 出経 の掲磨 の 「

成 就 一切 契 法於 自心 中想 四 面 有 金 剛 杵 」(大 正18-243b)

に基 づ い た と思 わ れ る。

(c) 標 幟 印 cihnamudra 五 部 心観 各尊 の 下段 の左 側 に概 ね 示 され て い る。 出

典 根 拠 に つ い ては 施 護 訳 の 金 剛 界 大 マ ンダ ラ の章 「

具 足 所 有 標 幟 印 」(大 正18

-355c)と

金 剛 秘 密 マ ンダ ラ の章 に 各 尊 の印 の 記 述(大 正18-360c)、

ま た略 出

経 の記 述(大 正18-240b以 下)が 考 え られ る。 略 出経 の 記述 は 施 護 訳 よ りや や 詳

しい の で、 これ と五 部 心 観 の標 幟 印 と を対 照 して み る と、 略 出経 と ピタ リ と一

(23)

致 は しな い が略 出経 に近 い も のか、 或 は そ れ を参 考 に して画 かれ た も の とみ る

こ とが出 来 る。 た だ五 部 心 観 の 標幟 印 は 次 の 〔II〕金 剛 秘 密 マ ンダ ラ の標 幟 印

が経 の 記 載 に一 番 近 く、 これ を も とに金 剛界 大 マ ンダ ラ始 め、 〔III〕

金 剛 智 法

マ ンダ ラ、 〔IV〕金 剛事 業 掲 磨 マ ンダ ラの 標 幟 印 が 記 され た とみ る こ とが 出 来

る。 尚 〔I〕 金 剛 界 大 マ ンダ ラの 嬉 董 歌 舞 〔

五(26∼29)〕

の 四菩 薩 の 標 幟 印

は四波 羅 蜜 の 印 が示 され て い る。

(d) 掲 磨 印 karmamudra。

五 部 心 観 各 尊 の 下段 の 中央 に画 かれ て い る。 金

剛 界五 仏 の 印 は施 護 訳 の 「

此 印 名 為 覚 最勝 由此 即 成 仏 菩 提 阿 閾 如 来 触 地 印

宝生 如 来 施 願 相 無 量 寿 尊 勝 定 儀 不 空 成 就 施 無 畏 」(大 正18-357c)、

略 出 経

の 「

結 金 剛 縛 契 巳以 定 心 分 肇 為二 次 後 結 諸 印 並 准 此 …… 」(大 正18-242b)以

下五 仏 の 印 を明 示 してい るの に基 づ く。金 剛 界 十 六菩 薩 〔五(6∼21)〕

に つ い

て五 部 心 観 の 印 は 図版 だ け で は 明確 さを欠 くが 薩 王愛 喜、 宝 光 橦笑 の 印 は経 典

の掲 磨 印 が 基 礎 とな って い る と思 わ れ る。 他 は判 明 しな い。 嬉 塁歌 舞 以 下 の 印

は掲 磨拳 を基 礎 に考 え て お り、経 典 との 関 係 は 明 白で は な い。

(e) 大 印 mahamudra。

五 部 心観 下 段 の右 側 に画 か れ て い る。但 し金 剛 界 五 仏

に は画 かれ て い ない。 こ の根 拠 は一 応 施 護 訳 の 「

一 切 如 来 金 剛 三 昧 印 智 法 門 」

(大正18-356c)、

略 出経 の 「一餌 如 来 金 剛三 摩 耶 結 契 智 」(大 正18-243c)以

の 印 の記 述 が も とに な っ た と見 られ る。心 観 の印 と経 の 記述 は ピタ リとは 合 わ

な いが経 と極 あ て よ く似 た と こ ろ も見 られ る。 例 えば 金 剛 薩唾 〔五(6)〕の 印 は

経 の 五 古 印 と よ く似 て い る。心 観 は こ の印 を も とに 薩 王愛 喜 の 印 を考 え た と も

見 られ る。 同様 に金 剛宝 〔

五(10)〕

の印 は経 の 印 と よ く似 て い る。 心 観 は こ の 印

を も とに宝 光 憧笑 の 印 を考 え た と見 られ る。 この よ うに して金 剛 法 〔

五(14)〕、

金 剛業 〔

五(18)〕 の 印 を経 典 か ら採 り、そ れ ぞ れ発 展 させ て、 法 利 因語、 業 護

牙 拳 の 印 を示 した とみ られ る。 以 下 心観 の 四波 羅 蜜、 内外 の四 供、 四 摂 の 印 は

経 の記 述 とは一 致 しな い が、 各 グ ル ー プの尊 の最 初 の印 を確 定 し、 そ れ を発 展

して各 印 を考 案 して 記載 した とみ られ る。

(f) 経 典 記載 の悉 地 成 就 等 の 印、 施 護 訳 の 金 剛界 大 マ ンダ ラの章 は金 剛 界37

尊 の 真 言 を説 き了 っ た後、 大 印、 三 昧耶 印、 法 印、 掲 磨 印 を説 き、 マ ンダ ラの

世 界 に 弟 子 を引 き入 れ、 潅 頂 を授 け、 悉 地 を得 るた め の観 法 と真 言 が説 かれ て

い る。 こ の悉 地 を得 る た め の観 法 真 言 を五 部心 観 の金 剛 界 マ ンダ ラ香 菩 薩 以 下

五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(24)

鈴 菩 薩 〔

五(30∼37)〕

の下 段 に 記 され て い る6今

それ を示 す と次 の通 り とな

る。

香 の下

義 利 悉 地 成 弁 智 の真 言、H(237)。S354c

華 の下 金 剛 神 通 悉 地 成 弁 印 智 の 真 言、H(239)。S354c∼355a

燈 の 下 金 剛 持 明 悉 地 成 弁 印 智 の真 言、H(241)。S355a

塗 の下 一 切 如 来 最上 悉 地 の真 言、H(244)。S355b

鈎 の下 秘 密 印智 の真 言、H(247)。S355b(頚)

索 の下

秘 密成 就 法 の真 言、H(249)。S355b

鎖 の 下 自心 浄 除 大 印 智真 言、H(458)。S364a∼b

鈴 の下 梵 字 真 言 の記 入 が無 いた め、 経 の引 用 箇 所 を明 記 す る こ と は出 来 な

い が、 図 像 か らみ て金 剛 部、 宝 部、 法 部、 掲 磨 部 の悉 地成 就 が 示 さ

れ て い る。

以上 明 か とな っ た の は 五 部心 観 の金 剛界 大 マ ンダ ラは初 会 金 剛 頂経 の金 剛 界

大 マ ンダ ラ の章 の精 神 を37尊 の 中 に ま とめ て示 そ う と した こ とで あ る。 真 言 文

は経 の記 載 と一 致 して い る。 そ して 最初 に 印母 を示 し、 続 い て経 の掲 磨 印、 三

昧 耶 印 を経 典 に基 づ い て発 展 的 に示 し、経 典 の悉 地 成 就 等 の 印 言 を末 尾 に組 み

込 ん で い る。 そ して一 方 標 幟 印 は次 章 の金 剛 秘 密 マ ンダ ラの記 述 をも とに画 き

入 れ て い る。 こ の よ うに観 る と五 部 心観 の複 雑 な内 容 が 次 第 に整 理 され て そ の

表 現 しよ うとす る世 界 が 明 らか とな って くる。

特 に興 味 をひ か れ るの は 五仏 の欄 で あ る。五 相 成 身 の真 言 を五仏 に 配 当 し、

印 母 を先 に示 し、五 仏 の智 拳 印、 触 地、 与 願、 定、 施 無 畏 の 印 を示 す と と もに

掲 磨 の徳 を成 就 す る こ とを示 す 成 就 一 切 印 が 示 され て い る こ とで あ る。 それ は

大 艮に あ っ て は三 角 印 を囲 む 金 剛 杵 で あ り、他 の四 仏 は宝 珠 を 囲 む それ ぞ れ の

徳 を示 す 金 剛 杵 が 示 され てい る こ とで あ る。 これ は三 角 印 を も っ て大 智 の金 剛

世 界 実現 を示 し、 宝 珠 を もっ て 人 間本 性 の清 純 な菩 提 心 を表 わ した とみ れ ば、

大 智 の働 き は清 純 な菩 提 心 を覚 醒 させ、 それ が 金 剛 部、 宝 部、 法 部、 掲 磨 部 の

徳 を成 就 させ、 永 遠 の仏 陀、 大 目の働 き に な る こ と を示 そ う と した もの とみ ら

れ る。 そ して そ れ は 金 剛 界37尊 の示 す 世 界 を開 い て い く原 動 力 とな り、そ の こ

とは金 剛 の様 々 な悉 地 が成 就 出来 るこ とで あ り、 こ こに 金 剛 頂 経 の究 極 の理 想

で あ る五 相 成 身 が得 られ るこ とを示 した もの とみ るこ とが 出来 る。

(25)

以 上 の よ うに五 部心 観 は初会 金 剛 頂経 に基 づ き、 そ の精 神 を明 らか に した も

の で あ る こ とが 分 った が、 しか し印 言 な ど を詳 し く調 べ てみ る と略 出 念 諦経 の

思 想 の交 錯 が見 られ る の で あ る。 こ の こ とにつ い て は後 に述 べ る こ とにす る。

〔五〕 金 剛秘密 マンダ ラ

五 部 心 観 の 金 剛 秘密 マ ンダ ラは 大 日が2尊 あ り、四波 羅 蜜 尊 を欠 くか ら34尊

の組 織 とな っ てい る、 最初 の 覚勝 印 の大 日 〔

五(38)〕

の真 言 を見 る と

“sama-yas'tvam”と

あ る。 これ は経 の諸 儀則 類成 就 法 の真 言 と同 じで あ る 〔H(401)、

大正18-362b-9〕。 これ は秘 密 マ ンダ ラの究 極 の成 就 を示 した も の とみ られ る。

で は先 づ 上 段 か ら見 て い こ う。五 仏 と十 六 尊 〔

五(39∼59)〕 各 尊 の真 言 は初

会 金 剛 頂 経 の金 剛 秘 密 マ ンダ ラ に 記 され た 各尊 の真 言 が そ の ま ま 記 され て い

る。問 題 とな る の は四 波 羅 蜜 以 下 の尊 〔

五(60∼)〕 の真 言 で あ る。 今 この 一

(60)〕 の 中段 に vajraparamita

と記 され、om gya-satva-vajri

humnの 真 言

が示 され て い るが 図 像 は 金 剛 嬉菩 薩 で あ る。 同 様 に 宝、 法、 掲 磨 波 羅 蜜 の尊 名

と真 言 が 記 され て い るの に図 像 は そ れ ぞれ、 髭、 歌、 舞 の菩 薩 とな っ てい る。

ま た香、 華 の菩 薩 〔

五(64∼65)〕 の図像 に対 しては 悉 曇 文 字 の 尊 名 は香、 華 と

な っ て い る のに真 言文 は嬉、 童 の真 言 とな っ てい るの で あ る。

この 問題 を考 え るに つ い て は本 経 の真 言 文 の 記載 に つ い て み て み な けれ ば な

らない。 梵 本、 施 護 訳 と も外 の 四供、 四摂 の真 言 が略 され て い る。 そ の た め に

五 部 心 観 の作 者 が秘 密 マ ン ダ ラに 関 す る諭 伽 法 を完 成 させ よ う と して、 五仏、

十 六 尊 〔

五(39∼56)〕 ま で は、 そ の ま ま経 の真 言 を充 当 した。 次 に 四波 羅 蜜 の

尊 は省 略 して、 嬉 婁 歌舞 〔

五(60∼63)〕 に 四波 羅 蜜 の 真 言 を充 て、 香 華燈 塗

五(64∼67)〕 につ い て は そ の 中、

華 に経 の嬉

髭 の真 言 を充 て、 燈

塗 に

は経 の歌 舞 の真 言 に燈 塗 の尊 名 を入 れ 換 えた真 言 を考 案 して充 当 させ て い る。

四 摂 〔

五(68∼71))に

つ い て は経 に真 言 の 記載 が無 い の で鈎

鈴 の尊

名(梵 名)に 秘 密 guhya と各 尊 の種 子 を加 えた真 言 を 考 え て充 て て い る。即

ち この真 言 は 〔(omn)+(guhya)+(梵

尊 名)+(種

子)〕 の 形 で あ る。 こ の よ うな

真 言文 は梵 本 に依 らな くて もす ぐに考 え られ るこ とで あ る。 しか も こ の種 子 は

四 つ づつ 記 ざれ て い る。4×4の16の

種 子 は 四摂 の菩 薩 を も っ て金 剛 界 十 六 尊

の世 界 に入 っ て い くこ と を示 した もの で あ る。 尚 こ の秘密 マ ン ダ ラ は現 図 マ ン

ダ ラで は標 幟 印 の み で 示 され てい るが 五部 心 観 で は両 手 で 標幟 印 を捧 げ て い る

五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(26)

図 に 統 一 され て い る。 次 に 下 段 に つ い て み て み よ う。 概 観 す れ ば 中 央 に 標 幟 印 cihnamudra、 左 に 金 剛 合 掌 vajrajali、 右 に 金 剛 縛 印 vajra-bandha-mudra が 画 か れ て い る。 こ れ 等 の 印 の 典 拠 は 前 の 金 剛 界 大 マ ン ダ ラ の 印 の と こ ろ で 既 に ふ れ た よ う に、 標 幟 印 に つ い て は 初 会 金 剛 頂 経 は、 金 剛 秘 密 マ ン ダ ラ の 章 の 秘 密 マ ン ダ ラ諸 尊 の 真 言 を 説 い た 後 で 秘 密 マ ン ダ ラ を 示 し て い る(大 正18-362b)。 略 出 経 で は 掲 磨 会 の 法 を 説 く前 に 示 され て い る(大 正18-24ob)。 こ の 記 述 が 一 つ の 基 礎 に な っ て い た も の と み られ る。 初 会 金 剛 頂 経 で は 諸 尊 の 標 幟 印 を 説 く に あ た っ て 次 の よ う に 記 さ れ て い る。dharma-guhyah punas cihnaih samputantarabha= vitah, H(397)「 復 次 法 秘 密 標 幟 観 想 内 心 自 和 合 」(大 正18-362b)。 ま た 金 剛

合 掌 と金 剛 縛 は 三 昧 耶 会 の 印 母 と さ れ る が 初 会 金 剛 頂 経 の 秘 密 マ ン ダ ラ の 章 で は 次 の よ う に 記 され て い る。金 剛 合 掌 は “vajraujali-samudbhuta maha-guhyah prakirtitah”H(390)、 「従 金 剛 掌 所 生 印 此 説 名 為 大 秘 密(大 正18-362a)、 金 剛 縛 印 は “vajra-guhyah punas caitah vajra-bandha-samudbhavah”H

(396)「 而 復 金 剛 秘 密 法 従 彼 金 剛 縛 所 生 」(大 正18-362a)と あ る。 次 に 初 会 金 剛 頂 経 で は 秘 密 マ ン ダ ラ を 説 き 了 つ た 後 金 剛 界 大 マ ン ダ ラ と 同 様、 功 徳 成 就 の 印 言 が 示 され て い る。 こ れ 等 の 印 言 は 燈 菩 薩 以 下 の 諸 尊 の 図 の 下 段 〔五(66∼71)〕 に 示 され て い る。 燈 の 下 秘 密 身 印 智 の 真 言 の 前 半 の 二 つ と経 記 載 の 二 像、H(360、361、364)、 (大 正18-361a∼b) 塗 の 下 上 の 真 言 の 後 半 二 つ と 二 像、H(362、363、364) (大 正18-361b) 鈎 の 下 金 剛 秘 密 観 視 印 智 の 秘 密 眼 の 真 言 と像、H(366∼370)、(大 正18 -361b) 索 の 下 こ の 秘 密 マ ン ダ ラ の 印 を し め く く る も の と し て 金 剛 合 掌 と金 剛 縛 を 示 し て い る。 経 の 諸 儀 則 類 の 中 に は、(1)成 就 法、(2)一 切 印 縛、(3)解 印、(4)堅 固 印、(5)縛 三 昧 耶、 が 示 さ れ て い る。 こ れ 等 の 印 の 中(1)成 就 法 は 最 初 の 大 日 〔五(38)〕 に 示 さ れ た こ と は 既 に 述 べ た。 他 の 印 は 五 部 心 観 の 鎖、 鈴 〔五(70∼71)〕 の 下 に 一 部 示 され て い る。 鎖 の 下 (4)堅 固 印 二 つ、 真 言 二 つ、 こ れ は 経 の 「結 宝 金 剛 堅 固 拳 二 頭 指 結 甲

(27)

冑 印 」H(412)、(大

正18-362b)に

よ る。

鈴 の 下 (5)縛 三 昧 耶 の 印 と 真 言、H(415)、(大

正18-362c)解

印 と真 言H

(409)、(大

正18-362b)が 示 され て い る。

〔III〕金剛智法マンダラ

五部 心 観 の尊 像 は五 仏、 十 六尊、 四摂、 内 外 四 供 の順 に33尊 が 示 され て い

る。各 尊 は胸 中 に三 昧耶 形 を示 し、微 妙金 剛智 suksma-jnana の 三 昧 に あ る こ

と を示 して い る。 大 日か ら金 剛 拳 〔五(72∼92)〕 に至 る尊 に は初 会 金 剛 頂経 所

説 の真 言 が 充 て られ て い る。 経 は四波 羅蜜 以 下 の真 言 の記 述 は な い。 五 部 心観

の 図 は 四波 羅 蜜 は欠 くが 四摂、 内外 の 四供 〔

五(93∼104)〕

が 掲 げ られ真 言 も

記 載 され て い る。 こ の真 言 文 は各尊 名 に一 切 如 来 智 の語 を冠 した もの で 〔(om

sarva tathagta-jnana)+(梵

尊 名)〕 の形 で あ る。 こ の真 言 文 も前 の金 剛 秘 密

マ ンダ ラ と同 様 に 五 部 心 観 の作 者 が考 案 した も の で あ る と見 る の で あ る。

次 に下 段 を見 て み よ う。 中央 に標 幟 印 cihna-mudra

右 に 金 剛 縛 印

samaya-j五ana-mudra、 左 に 掲 磨 拳 karma-mudra

が 示 され て い る。 標 幟 印 は前 の金 剛

秘 密 マ ンダ ラに 準 拠 した も の と み られ る。 金 剛 縛 印 は 経 の

“vajra-bandha-samudbhutah

so dasa tu prakirtitah samadhi-samayagryas”H(485)「

彼 金 剛 縛 出 生 等持 三 昧 耶 勝1印」(大 正18-365a)に、

掲 磨 印 は経 の

“suksma-vajrinam jana-muStim”H(491)、

応 結 微 妙 金 剛 智 拳 」(大 正18-365a)に

依 っ た とみ られ る。

経 で は マ ンダ ラ諸 尊 の真 言 を説 い た後、 自心 浄 除大 印智、 四無 量 心、 一 切 如

来 随 念 智、 月 輪 観、 五 相 成 身 観、 法 性 秘密 印 智 等 の 印 言 が説 か れ て い る。 上例

に よ る とこれ らの印 言 は こ の金 剛 智 法 マ ンダ ラの末 尾 に附 す べ き で あ るの に、

も早 や 熱 を失 つた のか 記 入 が な され て い な い。

〔IV〕 金剛事業翔磨マンダラ

五 部心 観 は上 段 に 四波 羅 蜜 を除 い た金 剛 界33尊 が そ れ ぞ れ の標 幟 を示 し、草

花 で 荘厳 され た 中 に優 し く画 かれ てい る。 大 日か ら金 剛拳 〔五(105∼425)〕

で の尊 に は経 所 説 の真 言 が充 て られ て い る。経 に は 前 の金 剛 智 法 マ ン ダ ラ と同

様 四 波羅 蜜 尊 以 下 の真 言 の 記述 は な い が、 五 部 心 観 で は 内 外 の 四 供、 四摂 の十

二 尊 が画 か れ 〔

五(126∼136)〕、 真 言 も記載 され て い る。 これ 等 の尊 の真 言 は、

十 六尊 〔

五(109∼125)〕

な どに示 され てい る供 養 の真 言 を も とに新 しい 尊 名 を

五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(28)

入 れ た 真 言 を作 成 し て 充 て て い る。 そ れ は 〔(om sarva-tathagata)+(梵 尊 名)+(Puja-megha-samudra-spharana-samaye hum)〕 の 形 式 で あ る。 下 段 を 見 て み よ う。 大 目 〔五(105)〕 は 標 幟 印 と し て 仏 頂 形、 謁 摩 印 と し て 掌 を 示 し、 他 は す べ て 中 央 に、 金 剛 秘 密 マ ン ダ ラ か ら受 け 継 い だ と見 られ る 標 幟 印、 右 に 金 剛 縛 印、 左 に 金 剛 拳 印 が 画 か れ て い る。 こ れ 等 の 印 の 本 拠 に つ い て標 幟 印 は 経 の “visva-cihnamn”H(524)「 掲 磨 本 部 標 幟 」(大 正18-367a)に、

金 剛 縛 印 は “vajra-bandhm drdhi-krtya maha-mudra-prayoga-tah”H(558) 「堅 結 金 剛 縛 是 即 大 印 相 応 法 」(大 正18-367c)に、 掲 磨 拳 は “karma-mudra-dvidhi-krtah”H(560)「 二 羽 作 掲 磨 拳 」(大 正18-368a)に 依 っ た と み られ る。 経 は こ の 他 に 大 菩 提 心 出 生 供 養 印 智、 一 切 仏 供 養 印 智、 法 供 養 印 智、 三 摩 地 供 養 印 智、 秘 密 供 養 印 智 等 の 真 言 が 説 か れ て い る が、 五 部 心 観 で は こ の 中 の 三 摩 地 供 養 印 智 の 真 言 と 像、H(543∼548)(大 正18-367b∼c)、 と 秘 密 供 養 印 智 め 真 言 と像、H(550∼554)(大 正18-367c)が 金 剛 智 法 マ ン ダ ラ の 諸 尊 像 の 後 に 別 出 され て い る。 〔五(138∼139)〕 〔V〕 四 印 マ ンダ ラ 五 部 心 観 の 四 印 マ ン ダ ラ 〔五(140)〕 は 大 円 輪 の 中 央 に 力 端 印 の 大 日(阿 弥 陀 で は な い)、 四 方 は 金 剛 薩 埋、 金 剛 宝、 金 剛 法、 金 剛 業 の 四 菩 薩 を 配 し、 経 所 説 の 真 言 が 記 さ れ て い る。 そ し て 四 隅 に は 四 部 を象 徴 す る標 幟 印 を、 大 円 輪 の 外 に は 上 記 四 菩 薩 の 大 印 を 示 し、 そ れ ぞ れ 金 剛 部、 宝 部、 掲 磨 部 の 徳 が 成 就 さ れ る こ と を 示 し て い る。 ま た 大 円 輪 の 右 上 に は 人 頭 上 の 塔 が、 右 下 に は 金 剛

縛 上 の 尊 像 が 画 か れ て い る。 こ れ は 経 の “stabdha-lingah svaymn bhutva nipa-dyet patake site lingam caityam adhisthaya vajra-dhatur aham svayamn”

H(587)「 先 当 安 固 於 自 身 居 坐 凝 然 而 寂 住 状 同 塔 廟 不 傾 揺 観 想 成 自 金 剛 界 」(大 正18-368G)と “vajra-bandham drdhi-ktya……vajakaryaga-mandalah”H(588∼590)「 結 堅 固 金 剛 縛……金 剛 身 勝 壇 印 」(大 正18-368c) に 依 っ た と み る の で あ る。 〔VI〕 一 印 マ ン ダ ラ 五 部 心 観 で は 上 段 に 金 剛 薩 唾 一 尊 が 画 か れ 経 の 真 言 が 示 さ れ て い る。 下 段 に は 金 剛 薩 埋 の 標 幟 印 で あ る金 剛 杵 と、 金 剛 薩 垣 女 vajrasatvi の 大 印 〔五(22〕 と錫 摩 拳 が 画 か れ て い る。 こ れ 等 一 印 マ ン ダ ラ の 象 徴 す る も の は 五 部 心 観 の 全

(29)

体 系 を しめ く く り、行者 が 五 相成 身観 を修 して如 実 に 仏果 を証 得 し、永 遠 の菩

薩 道 に生 き る こ と を示 した もの と解 され る。

〔VII〕善無畏三蔵 の真影

2 五部心観 と金 剛頂経及儀 軌類との関係

五 部 心 観 の所 依 経 典 は初 会 金 剛 頂経 金 剛 界 品 で あ った こ とが判 明 した。 しか

し標幟 印、 鵜 磨 印、 大 印 等 の細 部 に亘 つ て考 察 す る と略 出念 諦 経 との 関係 を無

視 す る こ と も出来 な い。 ま た真 言 密 教 に伝 わ る金 剛 界 法 は略 出経 の所 説 とよ く

あ い、 台 密 に伝 わ る八十 一 尊 マ ン ダ ラ もそ うで あ る。一 方 ま た現 図 の よ うな 九

会 の金 剛 界 マ ン ダ ラ も存 す る。 この こ とを考 え る と五 部心 観 成 立 当初 に初 会 金

剛 頂経 金 剛 界 品 の思 想 と、 略 出経 に説 く金 剛 界 の思 想 との二 つ が交 錯 して い た

とみ る こ とが 出来 る。 そ こで経 典 記 載 の真 言 文 を も とに こ の 問題 に メ ス を入 れ

てみ る こ とに す る。 も と よ り資 料 が少 く、幾 多 の問題 が あ る と思 われ る の で 問

題 を提起 し て大方 の批 判 を仰 ぐ次 第 で あ る。

(A) 略 出念諦経

略 出 念 諦 経 は金 剛 智 三蔵 が 金 剛 頂経 の広 本 か ら略 出 した もの と伝 え られ て 来

て い るが、 この 広本 は何 を指 す の か 明 らか で な い。 恐 ら く当 時 出来 上 つ て流 布

され て いた 密 教 関 係 の儀 軌 の経 典 群 で は な か った か と考 え られ る。金 剛 智 三 蔵

は金 剛 頂 系 の儀軌 類 の 中 で 重 要 な もの を集 め られ、 中 に は梵 文真 言 を中 国語 に

翻 訳 して、 編 集 され た もの で はな い か と見 るの で あ る。 しか し この 中 に あ っ て

重 要 な もの は金 剛 界 マ ンダ ラ とそ の観 想 法、 秘 密 標 幟、 掲 磨 会、 三 昧 耶 会、 供

養 会 の印 言 で あ った とみ る ので あ る。 こ の部 分 は現 行 の 金 剛 界 法 の 基 礎 に な る

部 分 で あ り、 また 五 部 心 観 も こ の部 分 は何 か と関連 が あ る ので あ る。 そ の た め

筆 者 は略 出念 諦 経 の 中 の金 剛 界 の観 想 法 等 は金 剛 界 法 の最 も古 い形 とみ て これ

を便 宜上 『原 略 出 経 』 と呼 ぶ こ とに す る。

経 典 対 照 表 を見 る と 『原 略 出 経 』 は金 剛界 マ ンダ ラ37尊 の組 織 を完 成 し、五

仏 の教 説 を受 け て16尊 以 下 叩摂 の菩 薩 に至 る諸 尊 の 出生 を示 し・ 真 言 が説 かれ

て い る。続 い て五 相 成 身(大 正18-237b)、

潅 頂(238a)、

四 仏 加 持(238a)、

部潅 頂(238b)、

潅 頂 四 印(238c)が

あ る。但 し とれ 等 の も の が 『

原 略 出経 』 に

あ った か ど うか は検 討 を要 す る。次 に神 通 種 智 最 上 悉地 の成 就、 思 惟 一 切 如 来

神 変 を示 し、続 い て薩 埋 摩 詞契 を説 き マ ンダ ラ の画 き方 が 説 かれ て い る(大 正

丑 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(30)

-51-密

18-239b∼c)。

これ は施 護 訳 の記 述 との類 似 が 見 られ る(大 正18-352b∼c)。

次 に画 印 法(240b)が

説 かれ て い るが これ は施 護 訳 の金 剛 秘 密 マ ンダ ラの記 述

(大 正18-360G)と

よ く合 い、 これ が五 部 心 観 の標 幟 印 の基 礎 とな っ て い る。 次

に掲 磨 会37尊 と賢劫16m尊、 大 自在 天 等 の外 部 の尊 名 が 示 され、 続 い て百 八 名 が

記 され て い る(240c∼242b)。

次 に掲 磨 会 の 印 母 と印 が 記 され て い る。 これ は

施 護 訳 の掲 磨 印成 結 儀 則(大 正18-357c)と

同 じで あ り、五 部 心 観 の賜磨 印 の根

拠 に な った も の と考 え られ るの で あ る。 次 に三 摩 耶契 が示 され(大 正18-243c)

三 昧 耶 の 印 母 と印 と真 言 が 説 か れ て い る。 こ の 中 の五 仏 の真 言 は 施護 訳 の金 剛

秘 密 マ ン ダ ラの 五 仏 の真 言 とな っ て い る(大 正18-359c)。

そ して それ は五 部 心

観 に うけ つが れ て い る。他 の印 は施 護 訳 の記 述 と よ く合 う(359c∼360c)。

の真 言(244c)は

施 護 訳 の 金 剛界 大 マ ンダ ラの 章 の 法 印 の 真 言 と な っ て い る

(357b)。 次 に供 養 の印 言 が 記 され て い る(245c)。

供 養 の印 言 は十 六 菩 薩 と諸

供 養 の17の 印 言 が 示 され て い る。 この 中 の 十 六菩 薩 の 印 言 は施 護 訳 の 金 剛 事 業

掲 磨 マ ン ダ ラの 供 養 の印 言 と よ く会 う(大 正18-366a∼c)。

そ し て この真 言 は

五 部 心 観 に も説 か れ て い る。

以 上 の よ うに 見 て くる と略 出経 の 中 の金 剛 界 法 を示 した 『

原 略 出経 』 は施 護

訳 に見 られ る よ うな 金 剛 界 法 の 原 形 をな して い た と 考 え ざる を 得 な い の で あ

る。

(B) 初会金剛頂経梵本 と施護訳

初 会 金 剛 頂 経 金 剛 界 品 の一 部 金 剛 界 大 マ ンダ ラ の章 の漢 訳 は施 護 訳 の他 に不

空 訳 の 三 巻本(大 正No

865)が あ るが、不 空 訳 は施 護 訳 と内容 が 同 じで あ る か ら、

施 護 訳 を中心 に考 察 を進 め てい くこ とに す る。

初 会 金 剛 頂経 は(I)金

剛 界 大 マ ンダ ラ、(II)金

剛秘 密 マ ン ダ ラ、(III)金

剛 智 法 マ ン ダ ラ、(IV) 金 剛事 業掲 磨 マ ンダ ラ、(V)

四 印 マ ン ダ ラ、(VI) 一

印 マ ン ダ ラの6章

か らな り、各 章 に はマ ン ダ ラ と大 印、 三 昧 耶 印、 法 印、 掲 磨

印 の4種 印 が説 か れ た、 整 然 とした体 系 を も つた 経 典 で あ る。

(I)

金剛界大マ ンダラの章

37尊 の記 述(大 正18-42b以 下)は 略 出経 の37尊 の 記 述(大 正18-227b以 下)と

よ く合 い、 四種 印 の中、 掲 磨 印(357c)と

三 昧 印(356c)は

略 出 経 の 掲 磨 契

(242b)と

三 昧 耶 印(243c)と

よ く合 う。

(31)

(II) 金剛秘密マンダラの章

金 剛 秘 密 マ ンダ ラ の尊 は37尊 で あ るが 真 言 文 は 外 四供 と 四摂 の 八 尊 には な

い。 こ の 中五 仏 の真 言 は(大 正18-359b)略

出経 の三 昧 耶 印 の真 言(大 正18-243c)

と同 じで あ る。 他 の尊 の真 言 は概 ね “guhya(秘 密)”更 に は “samaya(三

耶)”の 語 を尊 名 に冠 した 真 言 が 記 され て い る。 この よ うな真 言 は 『

原 略 出経 』

に はな か った が、 初 会 金 剛 頂 経 の よ うな 体 系 的 な大 部 の経 を完 成 させ よ う とし

た新 進気 鋭 な 学 派 の 人 た ちが 新 し く 真 言 を 考案 して い っ た と見 られ る の で あ

る。

次 に この章 で は外 四供 と四摂 の真 言 を欠 き、次 章 以 下 は金 剛 波 羅 蜜 以 下 内 外

四供、 四摂 の16尊 の真 言 を欠 い て い る こ とにつ い て も考 え て み よ う。一 つ に は

金 剛 界 大 マ ンダ ラに 同 じで あ る とい うこ とか ら省 略 した と も見 られ る が、 他 の

理 由 と して個 性 あ る尊 が 金剛 頂経 に編 入 せ られ て金 剛 界 マ ンダ ラが成 立 した い

き さつ が 背後 に あ つ た と考 え られ る。 今 詳 しい こ とは述 べ る段 階 で は な い が各

尊 の 尊名 を見 る と注 目 させ られ る も のが あ る。

Samantabhadra,

Amogharaja,

Mdra,

Pramodyaraja,

Akasagarbha,

Ma-hateja,

Ratnaketu,

Avalokitesvara,

Manjsri,

Sahacittotpadadharmaca-krapravartin,

Avacamahabodha,

Sarvatathagatavisvakarma,

Duryodha-navajra,

Sarvamarapramardi,

Sarvatathagatarnusti,

この よ うに 十 六尊 は大 乗仏 教 で信 奉 され た個 性 が あ る尊 で あ る。 それ に対 し

四波羅 蜜 菩 薩 は 四仏 の働 き と して、 内 の四 供 は大 目の秘 密 供 養 の働 き と して、

外 の四 供 は 四 仏 の作 教 令 者 の働 き と して、 四 摂 は大 目の救 済 の 働 き を示 す尊 と

し て、 外 教 の神 々 を新 し く仏 教 の体 系 化 の 中 に引 き入 れ た か ら とみ られ るの で

あ る。

(III) 金剛智法 マンダ ラの章

この マ ンダ ラの尊 は37尊 で あ るが 各 尊 の真 言 は五 仏 と十 六菩 薩 だ け で あ る。

この マ ンダ ラは全 く新 しい構 想 の も とに作 成 され た とみ て よ い。 五 仏 の真 言 は

suksma-jana-samaya

を附 加 した もの で、十 六尊 の真 言 は それ ぞれ “atmaka”

“tistha”“hrdaya”“vajra”の語が附けられている。

これ は金 剛 微 妙 智 vajra-suksma-jna

を体 得 して い く過 程 を示 した も の で

自己(atmaka)と、

目覚 め(tistha)と、

心 髄(hrda)を

得、 堅 実 な智(vajra)

五 部 心 観 の 構 想 に つ い て

(32)

を体 得 す る こ と を示 した もの で あ る。 こ の よ うな も の は『原 略 出経 』に はな く、

こ の初 会 金 剛 頂経 に至 つ て始 め て独 創 的 な教 理 を展 開 した もの で あ る とみ られ

る の で あ る。

(IV)

金剛事 業掲磨 マンダラの章

こ の マ ンダ ラは37尊 の 構 成 で あ る。 しか し 真 言 は 五仏 と 十 六尊 だ け で あ る

(大正18-365b以 下)。 この 中 十 六尊 の真 言 は略 出経 の供 養 の真 言(大 正18-245c)

と等 しい。 五 仏 の真 言 は十 六 尊 の真 言 を も とに新 に考 案 して示 され た も の と見

られ る。 尚 略 出経 の供 養 の真 言 は十 六 尊 の後 に十 七 雑供 養 の真 言 が 記 され て い

るが、 初 会 の金 剛 頂経 に は記 載 され て い な い。 略 出経 に は供 養 の真 言 を示 した

後 に 「

論 じて 日 く……」と 真 言 文 を解 説 して い る。 ま た こ の供 養 の真 言 は今 迄

の真 言 と比 べ る と性 格 が異 な っ て い る し、供 養 の マ ンダ ラの諸 尊 名 を見 て も前

の マ ンダ ラの尊 名 と異 な つ て い る。 それ らの こ とか ら考 え る に 『

原 略 出経 』 が

成 立 し て い た 当初 に十 七 雑 供 養 の 印言 が 附加 され て い た か ど うか疑 わ しい の で

あ る。 今 資 料 を欠 くので 供 養 の尊 名 を記 して他 の尊 と異 な る点 だ け を指 摘 して

お く。

Suratasukha,

Akarsani,

Anuttararagani

Samtosani,

Mahadhipatini,

Mahoddyota,

Maharatnavarsa,

Mahapritipraharsa,

Mahajnanagita,

Mahaghosanuga,

Sarvamandalapravesa,

Mantracarya,

Satvavati,

Mahabodhyaugavati.

Caksusmati,

Gandhavati,

五 部 心 観 の金 剛 事 業 掲 磨 マ ンダ ラ の諸 尊 の容 姿 が優 し く、 ま た草 花 で荘 厳 さ

れ て和 や か な感 じが す る。 これ は仏 果 を成 就 した 円 満 な 人格 を示 す と と もに、

一 方 異 系 統 の女 性 の尊 が流 入 して い る こ とに も よ るの で は な い か。

さ て初 会 の金 剛 頂 経 で は略 出 経 の十 七 雑 供 養 を省 い た こ と(原 略 出経 成 立 時

十 七 供 養 が あ つ たか ど うか は不 明)、 賢 劫 の十 六 尊 や 外 部 の尊 を金 剛 界 大 マ ン

ダ ラ の章 の観 法 で省 いた こ とは、 五 相 成 身 観 を も つ て展 開す る諭 伽 法 を よ り深

く証 得 す る た め に、 金 剛 界 法 の核 心 に 焦 点 を絞 つた か らだ と み られ る の で あ

る。

以 上述 べ た こ とに よ っ て明 らか とな っ た よ うに初 会 金 剛 頂経 は極 め て整 然 と

した体 系 で あ っ て、 こ の よ うな 経 典 が 成 立 す るた め に は そ の原 型 が な け れ ば な

らず、 そ の原 型 を 『原 略 出経 』 で あ る とみ るの で あ る。 尚不 空 訳 の 三 巻本 の基

参照

関連したドキュメント

いずれも深い考察に裏付けられた論考であり、裨益するところ大であるが、一方、広東語

インドの宗教に関して、合理主義的・人間中心主義的宗教理解がどちらかと言えば中

  「教育とは,発達しつつある個人のなかに  主観的な文化を展開させようとする文化活動

二九四 経済体制構想と密接な関係を持つものとして構想されていたといえる( Leon Martel, Lend-Lease, Loans, and the Coming of the Cold War : A Study of the

例えば、EPA・DHA

 東京スカイツリーも五重塔と同じように制震システムとして「心柱制震」が 採用された。 「心柱」 は内部に二つの避難階段をもつ直径 8m の円筒状で,

現状の 17.1t/h に対して、10.5%の改善となっている。但し、目標として設定した 14.9t/h、すなわち 12.9%の改善に対しては、2.4