五 部 心観 の構想 につ い て
真言を中心 として
八
田
幸
雄
五 部 心 観 は金 剛 界 マ ン ダ ラ を解 明 す る た め に、 そ し て ま た金 剛 界 の行 法 を理
解 す る上 に極 め て重 要 な 資 料 で あ る。 これ らの こ とにつ い て は先 学 に よ つ て 貴
重 な研 究 が 発 表 され、 ま た 宋 訳 の金 剛 頂経 とよ く一 致 す る と の報 告 も な され て
い る。 しか し今 日、高 野 山 大 学教 授、 堀 内寛 仁 先 生 が 金 剛 頂 経 の梵 本 を公 に さ
れ、 金 剛 頂 経 の難 解 な 部 分 が 明 らか に され た以 上、 改 めて 五 部 心 観 を考 察 す る
必 要 が あ る。特 に悉 曇 文 字 の解 読 と金 剛 頂 経 梵本 との対 照 の上 に 五 部 心 観 の構
想 を明 らか に した い と思 う。 こ の概 略 につ い て は 印度 学 仏 教 学 研 究(21巻2号
784)に 紹 介 した が、 今 回 は一 々 の 真 言 に あ た っ て考 察 を 進 め てい きた い。 そ
こ で、I五 部 心 観 の悉 曇 文 字 と金 剛 頂経 梵 本 との対 照、II金 剛 頂経儀 軌 の真 言
の対 照、III五部 心 観 の構 想 に項 を分 け て論述 す る。
I 五 部 心観 悉 曇 文 字 と真 実 摂 経 と の対 照。
〔
凡例〕
五部心観 は園城寺本によ り、真実摂経梵本は堀内先生 の「
初会金剛頂経梵本 ロー マ字本」
(高野山大学論叢3巻 と6巻)を 用い、漢訳は施護訳30巻 本真実 摂経(大 正No.
882)、
不空訳3巻 本(大 正No
865)、 金剛智訳、略 出念講経(大 正No
866)と 対照 し、また六種
曼茶羅略釈を参照す。
略号
H (20)
堀内先生 のローマ字本の節の番号。
S(1)342a
施 護訳真実摂経(大 正No
882)大 正18巻342頁上段。(1)の
番号は筆者が便 宜上
つけた経典の真 言番号、 この番号と頁数は後に表で示す。
F(9)209b
不空訳3巻 真実 摂経(大 正No
865)、 大正蔵18-209頁 中段、真言番号9番。
K(35)228c 金剛智訳略出念 諦経大正18-228頁 下段。
R
六種曼奈羅略釈 大正図2巻
V-P
vajraparamita の略、四波羅蜜菩薩を同様 に略す。
……
五部心観の下段 を示す。
r.m.l
下段 の右、中左を示す。
*
梵本、漢訳 と異 なるときに附 し、(*) 内にその違 びを示す。+は 附加、
-は欠如を示す。
五 部 心 観 の 構 想 に つ い て密 教 文 化
真言番号 と大正蔵経18巻 の頁数
〔K〕 略 出 念 諦 経S施
護 本
S施 護本
F不 空 本 (三巻)
F'不
空 本 (二 巻)
蓮華部心念諦儀軌
〔金 剛 界 大 曼 茶 羅 vajradhatumahamandala〕
1大 日 bhagavalp vairocana/om citta-prativedllam karomi. H (20), S
(1)342a, F(1)207, K(67)237b/……(r)karmamudra/(m)
bodhagri nama maha-mudra. H(285), S357c F221c, K243b/(r)
vajra孟jalisamayamudra/vajranjalisamayah/(1)cihnamudrah/
2阿 om bodicittam utpadayami. H(22), S(2)342a, F(2)207c, K
(68)237b/om tistha vajra. H(24), S(3)342a, F(3)208a, K
(69)237b/om vajratmakoham. H(25), S(4)342a, F(4)
208a/bhagavam aksobhya tathagata/...(r) vajrabandha trat/
vajrabandhamudrah/(m)(bhnmi-sparsa-mudra?)nama mahamudra/
(1)cihnamudra/
3宝 om yatha sarvatathagatas tatha'ham. H(28), S(5)342a, S(5)
208a/ hagavam ratnasam'bhava tathagata/...(m)
vara-pradana-drsta name mahamudra/(1) cihnamudra/
4無 om svabhava suddho, halp/bhagavam amitabhah/……(r)
cihna-mudra/(m)*samadhyagramahamudra. (*skt. H(286)R. に て 補
う)/
5不 om sarva samo'ham/bhagavam amogha-siddhi/……(m) abhaya-*
prabha nama mahamudra. (*skt. prada) H(286)/(1) cihnamudra/
6薩 om vajrasatva. H(35), S(6)342c, F(6)208b. K(33)227c/
valrasatva/……(r) vajrasatvasyamahamudra/(m)hrdvajra nama
mahamudra/(1)vajrasatvasyacihnamudra/
7王 om vajrankusa/*vajraraja. (*skt. ci. 真 言 と 尊 名 が 反 対。 H(44),
S(7)343a, F(7)208c, K(34)228b/sarva-*karma-mahamudra
(*R. karsa)/(m)vajrankusamahamudra/(1) (R.
sarvahkusa-cihnamudra)
8愛 om vajraraga. H(50), S(8)343e, F(8)209a, K(35)228c/
mara-maha-bodhi-satva-mudra/……(r)sarva-*dhara nama
maha-mudra. (*skt. dhanu)/(m) sarvamarabodhani nama maha-mudra/
(1) sarvadhanuahaeihnamudra/ 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て
密
教
文
化
9喜 om vajrasadhu, H(56), S(9)344a, F(9)209b, K(36)229a/
pramodya-raja-bodhisatva. H(56)/……(r)vajratustimahamudra/
(m)karmamudra/(1)vajrasadhucihnamudra/
10宝 om vajraratna. H(63), S(10)344b, F(10)209c, K(37)229b/ *kha-garbhamudra. (*skt. akasa)/ …(r)
akasagarbhasyavajra-ratnamudra/(m) karmamudra/(1) cihnamudra/
11光 om vajrateja. H(70), S(11)344c, F(11)210a, K(38)229c/
mahateja/〔te〕jabodhisatvamudra…(r) ratnatejamahamudra/
(m) karmamudra/(1) cihnamudra/
12憧 om vajraketu. H(75), S(12)345a, F(12)210b, K(39)230a/
vajradhvajasyamahamudra/……(1) cintamamidhvajamahamudra/
(m) karmamudra/(1) icihnamudra/
13笑 om vajra-*smita (*skt. hasa). H(81), S(13)345b, F(13)210c,
K(40)230b/vajrahasasyamudra/……(r)vajrahasamudra/(m)
cihnakarmamudra/
14法 (om) vajradharma. H(88), S(14)345c, F(14)211a, K(41)
230c/vajra-padmamudra/……(r) vajrapadmamudra/(m)
karma-mudra/(1) cihnamudra/
15利 (om) vajratiksna. H(95), S(15)346h, F(15)211b, K(42)
231b/majsri/……(r) vajrakosamahamudra/(m) karmamudra/
(1) khadga-cihna/
16因 (om) vajrahetu. H(101), S(16)346c, F(16)211c, K(43)
231c/*sahacittotpadadhrmacakrapravartti (*H(101), R)/……(r)
vajracakramahamudra/(m) karmamudra/(1) cihnamudra/
17語 om valrabhasa. H(107), S(17)347a, F(17)212a, K(44)
232a/vajrabhasa/...(r) samdhabhasyasabodhanimahamudra/
(m) mkarmamudra/(1) cihnamudra/
18業 om vajrakarma. H(114), S(18)347b, F(18)212b, K(45)
232b/vajra-visva/……(r) vajrakarmamahamudra/(m)
karmamu-dra/(1) cihnamudra/
-76-19護 om vajraraksa. H(120), S(19)347c, F(19)212c, K(46)233a/
vajra-varma/……(r) duryodhan*aviryamahakavacamudra (*Rに
てra→na)/(m) karmamudrah/(1) cihnamudra/
20牙 om vajrayaksa. H(126), S(20)348a, F(20)213a, K(47)233b/
vajrayaksa/(r) vajrayaksamahopayamudra/(m) karmamudra/(1)
vajradamstramahacihnamudra/
21拳 om vajrasandhi. H(132), S(21)348a, F(21)213b, K(48)233c/
vajra-musti/……(r) vajramustimahasandhimudra/(m) karmamudra/
(1) vajrasandhimahacihnamudra/
22V-P om *vajrasatvi (*skt. R. satvavajri). H(139), S(22)349a,
F(22)213c, K(49)234a/vajrastvi/...(r) vajrasatvimahamudra/
(m) karmamudra/(1) cihnamudra/
23R-p om ratnavajri. H(142), S(23)349a, F(23)214a, K(50)
234a/ratnasatvi/…(r) mahacintamapimudra/(1) cihnamudra/
24D-p om dharmavajri. H(145), S(24)349a, F(24)214a, K(51)
234b/padma-satvi/……(r)vajrapadmamahamudra/(1)vajrapad=
macihnamudra/
25K-P om karmavajri. H(148), S(25)349b, F(25)214a, K(52)
234b/karmasatvi/……(r) karmavajrimahamudra/(1) cihnamudra/
26嬉 om *vajralasye. H(152), S(26)349c, F(26)214b, K(52)234c/ *大 正 図 像 部 の 真 言 は 誤 り guhyadevi (**大 正 図 像 部 の 真 言 は 誤 り。 園 城 寺 本、R. Skt に て 訂 正)/……(r) vajra-lasyemahamudra/(m) (1) cihnamudra/ 27婁 om vajramale. H(155), S(27)349c, F(27)214b, K(54)235a/ vajra-male-*guhya-**devi (*Skt. maha, **skt. Rに て 訂 正)/… (r) vajramalamahamudra/(m) karmamudra/(1)*karmamudra(*R. cihnamudra)/
28歌 om vajragite. H(158), S(28)350a, F(28)214c, K(55)235a/
(*gita) (*Skt, v ajragitamahadevl, R glta)……(r)vajragitamah=
amudra/(m)karma-mudra/(1)cihnamudra/ 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て
密
教
文
化
29舞 om vajranrtye. H(161), S(29)350a, F(29)214e, K(56)235a/
nrtya/……(r)vajranrtya/(m)karmamudra/(1)cihnamudra/
30香 om vajradhipe. H(165), S(30)350b, F(30)215a, K(57)235b/
dhipe/……upper (1)→(r) karmanidhi/dharmanidhi/ratnanidhi/
vajranidhi/H(273), S(57)354c, F(57)219a, /… lower, (r)
vajradha-mahamudra(R)/(m) karmamudra/(1) cihnamudra/
31華 om vajrapuspe. H(168), S(31)350b, F(31)215a, K(58)235e/
puspa/……npper(1)-(r) vajram aham/vajr'akasa/*vajranamah
(*skt. R. rupa)/vajrajala/H(239), S(58)354c, F(58)219b,
……Lower (r) vajrapuspamudra/(m) karmamudra/(1) cihnamudra/
32燈 om vajra-*dipe (*skt. aloke). H(171), S(32)350b, F(32)215a,
K(59)235c/dips.../upper, (r) vajralokamahamudra/(m)
karmamudra/(1) cihnamudra/...lower, (1)→(r) karmadhara/
padmadhara/ratnadhara/vajradhara/H(241), S(59)355a,
F(59)219b/
33塗 om vajragandhe. H(174), S(33)350e, F(33)215b, K(60)23
6a/gandha/……upper, (r)→(1) vajragandhamahamudra/(m)
karmamudra/(1) cihnamudra/...lower,
vajra-vajra/sudha-Sudha/satva-satva/left upper, budha-budha/H(244), S(60)
355b, F(60)219c/
34鈎 om (va) jrankusa. H(178), S(34)350c, F(34)215b, K(61)
236b/ankusa/...upper, vajrabandhavinirmuktam H(247)/
lower, vajrabandhaprasaritata H (247)/vajravandhatala H
(247)/vajratala/H(247), S(61-b)355b, F(61-b)219c/...
middle, (r)vajrahkusamudra/(m)karmamudra/(1)cihnamudra/
35索 om vajrapasa. R(181), S(35)351a, F(35)215c, K(62)236b/
pasa/……middle; vajra(*pasa)-mahamudra(*R. 補(2)35b)/(m)
karmamudra/(1) cihnamudra/……upper, vajrahara/lower, (r)
vajravasa/(m) vajravisa/(1) vajrahana/H(249), S(62)355b, F
36鎖 om vajrasphota. H(181), S(36)351a, F(36)215c, K(63)296b/
srinkhala/...middle (r) vajrasphotamahamudra/(m) karmamudra/
(1) eihnamudra/... upper, om samharavajra. lower (r) om
suksmavajra. om spharavajra. (1) om* tisthavajra. (*skt. vajra
drdha tistha) H(458), S(172)364a, K(71, ...70, 69) 237b-237c/
37鈴 om valraghapta (skt. vajravesa). H(187), S(37)351b, F(37)
216a, K(64) 236c/ ghapta/ vajradhatumahamapdaleprathamah
padah/……npper, (r) vajraghaptamahamudra/(m) karmamudra
(1) cihnamudra/lower, prathale khyanumartah
mahasatvamudra-sadhana/...
〔金 剛 秘 密 曼 茶 羅 vajraguhyamala〕
38 om samayas'tvam. H(401), S(144)362b,/…(r) karmamudra/
(m) bodhagri/(1) cihnamudra/
39大 日 om vajradhatvisvara hump vajripi. H(323), S(109)359c, K
(140)244a, ……(r) valradhatvisvarimahamudra/(m) paryapkasu=
sthitam caityam vajradhatvisvaricihnamudra, H(347)/
40阿 om vajravajripi hum. H(324), S(110)359c, K(141)244a/……
(r) vajravalrimahamudra. valrabandhasamdbhuta/(m) cihnamudra/
(1) vajranjali-*samudradusti (skt. samudbhUtah. H. 390)
41宝 om ratnavajripi hum. H(325), S(111)359c, K(142)244a/……
(r) ratnavajrYmahamudra, (m) cihnamudra/(1)
vajranjarimudra-drsta/
42無 om *dharmavajri hum/dharmavajri H(326), S(112)359c, K
(143)244a (*K.反 対)……(r) vajrabandha/(m) dharmavajrimahamudra/
43不 om *vajrakarmavajripi him (*skt-), H(327), S(113) 359c, K
(144)244a/karmavajri/…(r) vajrabandhabandhamahamudra/
(m) cihnamudra/(1) vajranjalimahamudra/
44薩 om vajrasatvaguhyasamaye hum. H(329), S(114)359c,/saman=
tabhadra/……(r) vajrabandhamahanludra/(m) cihnamudra/(1)
vajranjali/ 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て
密
教
文
化
45王 om *vajra-guhya-vajranki hum (*skt, ch, -) H(329), S(115)
359c, /tathagatankusi/…(r) vajrabandha/(m) cihnamudra/(1)
vajrankusi-vajranj**alimudra/
46愛 om *vajraguhya-**rati-raga hum (**skt. ch. raga-ragaya, *ch.
guhyavajra) H(329), S(116)359c/ratiraga/……(r) vajraband=
hasamudbhuta/(m) ratiragacihnamudra/(1) vajranjalisamudbhuta?/
47喜 om *vajraguhya-vajradhatvisvari hum. (*skt. ch.
guhyavajrasadh-visvari) H(329), S(117)360a/sadhmati/vajraguhyadharapiyah
ca/……(r) vajra-bandhasamudbhuta/(m) sadhumaticihnamhdra/
(1) vajranjali/
48宝 om vajraguhyaratnasamaye hum. H(331), S(118)360a/ratnotta=
ma/……(r) vajrabandha/(m) cihnamudra/(1) vajranjali/
49光 om vajraguhyaprabhehulp. H(331), S(119)360a/ratnolka/……
(r) samayamudra/(m) cihnamudra/(1) guhyamudra/
50幡 om *dhvaja (**agra) guhye hum. (*skt. vajra**agra+) H(331),
S(120)360a/dhvajagra-keyugra/……(r) samayamudra/(m)
cihna-mudra/(1) guhyamudra/
51笑 om guhyahasavajri hum. H(331), S(121)360a/hasavati/……
(r) samayamudra/(m) cihnamudra/(1) guhyamudra/
52法 om vajradharmaguhyasamaye hum. H(333), S(122)360a/
vajrambuja/……(r) samayalnudra/(m) cihnamudra/(1) anjali/
53利 om vajrakosaguhye hum. H(333), S(123)360a/adharapi/……
(r) samayamudra/(m) cihnamudra/(1) guhyamudra/
54因 om vajra guhyamapdale hum. H(333), S(124)360a/sarvacakra/
……(r) samayamudra/(m) cihnamudra/(1) ajali/
55語 om vajraguhyajapasamaye hum. H(333),
S(125)360a/sahasra-varta/dharmadharapyah. H(336)/ca/...(r) vajrabandhah/
(m) cihnamudra/(1) guhyamudra/
56業 om vajraguhyakarmasamaye hum. H(335), S(126)360b/siddho=
57護 om vajraguhyakavace hum. H(335), S(127)360b/sarvaraksa/
...(r) vajrabandha/(m) kavacamudra/(1) anjali/
58牙 om *vajraguhya-damstradharipi hum. (*skt. guhyavajra) H(335),
S(128)360b/ojah-pratiyaharipi/……(r) vajrabandha/(m)
cihna-mudra/(1) guhyamudra/
59拳 om vajraguhyamusti hum. H(335), S(129)360b/dharaimudra/
karmadharapyah. H(336)/ca/……(r) vajrabanda/(m)
cihna-mudra/(1)anjali/
60 *om guhyasatvavajri hum. H(338), S(130)360b/vajraparamita.
(*fig. vajralasya)/…(r) samaya/(m) cihnamudra/(1) guhya/
61 *om guhyaratnavajri. **(**skt. ch. hum. +)13(338), S(131)
360b/ratnavajri. (*fig. vajramala)/……(r) vajrabandha/(m)
vajramalacihnamudraj/(1) guhyavajranjali/
62 *om vajra guhyadharmavajri hum. H(338), S(132)360b/
dharmavajri. (*fig. vajragita)/…(r) valrabandha/(m) vajra*vila
(*高 田 修 博 士 『仏 教 美 術 史 論 考 』p308. vina)/(1) guhyanjali/
63 *om guhyakarmavajri hum. H(338), S(133)360b/karmavajrisvari.
(*fig. vajranrtya)/karmnavajrisvaryah/ca/…(r)
samayamaha-mudra/(m) vajranrityaguhya/(1) guhyanjalimahanludra/
64 *om vajraguhyaratipujasamaye sarvapujam pravarttaya hum. H
(341), S(134)341b/guhyadhupesvari. (*mantra. vajralasya)/
……(r) samayamudra/(m) guhyadhupesvaricihnamudra/(1)
vaj-ranjali/
65 *om vajra-guhya-**abhiseka-puja-samaye***hum/sarvapujam pra=
varttaya*4/ (**skt. puja+, ***skt, ch. -, *4skt, ch. hum+) H
(341), S(135)360b/guhyapupa. (*mantra. vajramala)/……(r)
vajrabandha/(m) guhyapuspesvari/(1) guhyanjali/
66燈 om *sarva-guhya-**lokapuja-pravarttana samaye-sarvapujam pra=
varttaya hum. (skt. ch. vajra, **gxta) H(342). S(136)342b/
guhyadipa/upper, (r) samayamudra/(m) guhyadipa/(1)
五 部 心 観 の 構 想 に つ い て
密
教
文
化
guhyanjali/……lower, (r) om vajraragahoh. (1)om vajrahkusa
jah. H(364), S(138)361b/
67塗 om *sarva-guhya-**gandha-pujasamaye sarvapujam pravarttaya
hum. (*skt. ci. vajra, **nrtya) H(342), S(137)
360c/guhya-gandha/... upper, (r) samayavajrabandha/(m)
guhyagandhesva-ricihnamudra/(1) anjali/……lower, (r) om mara maraya phat.
om bandha bandhaya raksa ham (1) vajraguhyamudrah. H(364),
S(138)361b/
68鈎 *om guhyankusi hum jah jah jah jah. (*skt. ch以 下
欠)/guhy-ankusi/……upper, (r) vajrabandha/(m) guhyankusicihnamudra/
(1) guhyanjali/……middle, (r) om vajradrsti mata. (1) om
krodha-drsti trat. ……lower, (r) om dipta-drstyankusi jjah. (1) om
drha-drsti hi. H(370), S(139)361b/
69索 om guhyapasa hum hum hum hum./guhyapasa/…upper,
(r) vajrabandha/(m) cihnamudra/(1) vajanjali/……lower, (r)
vajranjaliguhyamahamudra. (1) vajrabandhaguhyamahamudra./
70鎖 om guhyasphota vam vam vam vam./guhyasphota/...upper,
(r) samayamudra/(m) cihnamudra/(1) vajranjali/……middle, (r)
ratnankulamahamudra. (1) kattada-mahamudra/……lower, om
drdha-vajra-kavaca dhrt. H(412), S(147)362b/
71鈴 om guhyaghapta ah ah ah
ah/vajraghanta/vajradhataiguhy-dharapima〔nd〕alamp/ca/……upper, (r) vajrabandha/(m)
cihnamudra/(1) guhyanjali/……lower, (r) omguhyatalasamaya
sah H(415), S(148)362c/(1) om vajramuh. H(409), S(146)
362b/
〔金 剛 智 ・法 曼 茶 羅 vajraanadharmamauala〕
72大 日 om suksmavajrajnanasamaye hum. H(419), S(149)362c/
bhagavan vairocana/…(r) bodhagrimahamudra/(m) *bhagavato
(R. に よ る) vairocanasya-cihnamudra/(1)karmamudra/
bhagavan aksobhyah/…(r) vajrajnanasamayamudra/(m)
cihna-mudra/(1) karmmamudra/
74宝 om vajraratnasuksmajnanasamaya hum. H(421), S(151)362c/
bhagavan ratnasamhavah/...(r) ratnajnanasamayamahamuda/
(m) cintamanimahamudra/(1) karmamudra/
75無 om vajradharmasuksmajnanasamaya hum. H(422), S(152)362c/
bhagavan amitabha/...(r) padmajnanasamayamudra/(m)
padma-mahacihnamudra/(1) karmamudra/
76不 om vajrakarmasuksmajnanasamaya hum. H(423), S(153)362c/
bhagavan amoghasiddhi/……(r) samayajnanamudra/(m)
cihna-mudra/(1) karmamudra/
77薩 om vajr'atmakah. H(434), S(156)363b/vajrasatvajnanamudra.
H(435)……(r) samayajnanamudra/(m) cihna/(1) karma/
78王 om *hrd-vajrankusah (*skt-) H(434), S(157)363b/sarvatat=
hagata-**akrsapi-jnana-mudra. (skt. ch**samajadhisthana.) H
(435), S363b/…(r) samayajnanamudra/(m) cihna/(1) karma/
79愛 om tistha ragavajra pravisa hrdayam. H(434), S(158)363b/
sarvatathagatanuraganijnanamudra. H(435), S363b/……(m)
samayajnanamudra/(m) cihna/(1) karma/
80喜 aho vajratustih. H(434), S(159)363b/mahatustijnanamudra.
H(435), S363b/sarvatathagatamahasamadhayah. H(435), S
363b/……(r) jnana/(m) cihna/(1) karma/
81宝 om vajraratn'atmaka. *(*ch. hrdaya+). H(437), S(160)363b/
sarvatathagatavajrabhisekajnanamudra. H(438)/
82光 om *hrdvajrasurya. **, (*skt. hrdaya, ch. -, **tistha+) H(437),
S(161)363b/mahaprabhamandala-byuha-jnana-mudra. H(438)/
83幅 om *tistha vajradhvajagra**. (*ch. -, **skt. ch. vamn+) H(437),
S(163)363b/sarvatathagatasa paripuranajnanamudra. H(438)/
84笑 om hrdaya vajrahasa. H(437), S(163)363b/*mahapritivegasam=
bhavajnanamudra. (*skt. sarvatathagatanlahahasjnanamudrah.) 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て
密
教
文
化
H(438)/**maharatnasamadhayah. (**skt. sarvatathagataratna-samadhayah.) H(438)/ 85法 om vajrapadm'atmakah. H(440), S(164)363c/*dharmasamata-jnanamudra. (*skt. sarva+) H(441)/ 86利 om hrd-vajrakosa. H(440), S(165)363c/sarvatathagata-prajna-* mudra. (*skt. jnana+) H(441)/87因 *om tistha vajracakrahrdayam**. (*skt. ch. -, **pravisa+) H
(440), S(166)363c/*pravesajnanamudra. (skt. mahacakra+)H
(441)/
88語 om *pravisa vajrajihva'gra hrdayam. (*skt. ch. -)H(440), S
(167)363c/*sarvatathagatanisprapancadharma-dhan-mudra. (smkt. *sarvatathagatadharma-vannisprapanca-jnamlamudra.) H(441)/
*padma-dharma-maha-samadhayah. (*skt.
sarva-tathagata-dharma-samadhayah) H(442)/
89業 om sarva vajratmaka. H(444),
S(168)363c/sarvatathagata-visvakarmajanamudra. H(445)/
90護 om hrd-vajrakavaca. H(444), S(169)363c/duryodhanaviryajna=
namudra. H(445)/
91牙 om tistha vajrayksahrdaye. H(444),
S(170)363c/sarvamara-mapdala-vidhvamnsana-jnanamudra. H(445)/
92拳 om vajramustihrdayam. H(444), S(170)363c/sarva-ta (*tha=
gata)-bandha-jnanamudra. (*Rに て 補 う, skt. tathagata) H(445)/ sarvatathagata-mkarmasamadhayah. H(445)/ca/ (四 摂) 93鈎 om hrd-jnanankusah./sarvatathagatajnanankusa./ 94索 om jnanapasapraviddha/sarvatathagatajnanapasah./ 95鎖 om jnanasphota./sarvatathagatajnanasphota./ 96鈴 om janaghapta./sarvatathagatajnanaghanta./sarvatathagata. jnanakarma-pravesabndhanuraga smayajnaua-samadhayah./ (内 外 四 供)
97嬉 om janalasye./sarvatathagatajnanarati./
98璽 om sarvatathagata-jnanamale./sarvatathagatajnanatala./
99歌 om sarvatathagata-jnanagite./sarvatathagatajnanagita./
100舞 om sarva-tatha* (gata)-jananrtye. (*Rに よ
る)/sarvatathagata-jnananrtyah./sarvatathagatajnanag-uhyah./…(r) samaya-mudra/ (m) cihna/ 101香 om jnanadhupe./jnanadhupa/ 102華 om sarvatathagata-jnanapuspe./jnanapuspa./ 103燈 om sarvatathagata-janaloke./sarvatathagatajanadipa./ 104塗 om sarvatathagata-jnanagapdhe./sarvatathagata-vimukti-jnana-gandha./sarvatathagatadhatupuja./ca/ 〔金 剛 事 業 ・翔 磨 曼 茶 羅 vajrakaryakarmamauala〕 105大 日 om sarvatathagata-vajradhatv-*isvaryanuttarapuja-** samaye
hum. (*skt. -, **skt. ch. spharana+, ch. karma) H(494), S(179)
365b/bhagavan vairocana/, …(r) cihnamudra/(1) karma/
106阿 om sarvatathagata-vajrasatvanuttarapujaspharana-*samaye hum.
(*ch. karma+) H(495), S(180)365b/bhagavan aksobhyah/...
(r) samaya/(m) cihna/(1) karma/
107宝 om sarvatathagaa-vajraratnanuttarapujaspharana-*samaye hum.
(*ch. karma+) H(469), S(181)365b/bhagavan ratnasambhava/
108無 om sarvatathagata-vajradharmanuttarapujaspharana-*samaye hum.
(*ch. karma+) H(497), S(182)365c/
109不 om sarvatathagata-*anuttarapujaspharana-**vajra-karma-samaye
hum. (*skt. ch. vajrakarma+, **skt. -, ch. vajra-) H(498),
S(183)365c/bhagavan amoghasiddhi/
110薩 om sarvatathagata-sarvatmaniryatanapujaspharanakarmavajri ah.
H(506), S(184)366a/ sarvatathagata-surata-*syaba. (*skt. R.
sukha) H(508)/
111王 om
sarvatathaga-saratmaniryatana-*anuttara-paspharana-karma-**anksi jjah. (*skt. -, ch. akarsapa, **skt. ch. agri) H
五 部 心 観 の 構 想 に つ い て
密
教
文
化
(506), S(185)366a/sarvatathagatakarsani/ 112愛 om sarvatathagata-sarvatmaniryatananuraganapujaspharama-mkar=mavane *hum hoh. (*skt. -) H(507),
S(186)366a/sarva-tathagatanuttararagani. (508)
113喜 om
sarvatathagata-sarvatmaniryatanasadhukarapujaspharana-karmatusti *sah (*skt. ch. ah) H(507),
S(187)366x/sarva-tathagata-**samtosani (**skt. に て 補 う). H(508)/sarva-ta
(thagata)-vajramahapujah/ca/
114宝 om namah sarvatathagata-kayabhisekaratnebhyo-vajramani om.
H(509) S(188)366a/mahadhipati. H(511)/
115光 om namah sarvatathagata-suryebhyo vajratejini jvala*hih. (skt.
hrih) H(509), S(189)366a/mahodyota. H(511)/
116瞳 om namah sarvatathagat'asa-paripuranacintamanidhvajagrebhyo
vajradhvajagre tram. H(510), S(190)366b/maharatnavarsa/
117笑 om namah sarvatathagata-*kayabhisekaratnebhyo
vajrapani-mahapritipramodyakarebhyo vajrahase hah. (*skt. ch. -) H
(510), S(191)366b/maha-priti-*praharsa. (skt. harsa) H(511)/
sarvatathagatabhisekapuja. H(511)/ea/
118法 om sarvatathagata-vajradharmatasamadhi bhih stunomimahadhar=
magri hrih. H(512, S(192)366b/mahajnanagita. H(514/
119利 om sarvatathagata-prajnaparamita *bhih nirharai **sayam stuno=
mimahaghosanuge dham. (*skt. ch. -, **-,) H(512), S(193)
366b/mahaghosanuga. H(514)/
120因 om sarvatathagata-cakraksaraparivarttadisarvasutrantanayayai
stunomi sarvamandala hum, H(513), S(194)366b/sarvamandala
pravesa. H(514)/
121語 om sarvatathagata-samndhabhasabuddhasamgitibhir*gadan stunomi
vajravace vah. (skt. gayan) H(513), S(195)366b/mantra-ca
(*rya)-puja. (skt. *+, **-) H(514)/ca/
(*skt. ch R. dhupa) H(515), S(196)336c/*satya-vati. (*satva)
H(517)/
123護 om sarvatathagata-puspaprasaraspharanapujakarme kiri kiri. H
(515), S(197)366c/mahabodyangavati. H(517)/
124牙 om sarvatathagatalokajvalaspharanapujakarme bhara bhara. H
(516), S(198)366c/caksusmati. H(517)/
125拳 om sarvatathagata-gandhasam-udraspharanapujakarme kuru kuru.
H(516), S(199)366c/gandhavati. H(517)/sarvatathagatakarma-puja. H(517)/ 126嬉 om sarvatathagata-lasyaratipulamegasamudraspharauasamaye hu= m./(以 下sktな し)/sarvatathagataratirata/ 127量 om sarvatathagatanuttarabodhyangamalapujamegasamudraspha= ranasamaye hum/sarvatathagatabodhyangavatih/ 128歌 om sarvatathagata-gitapujamegasamudrapharamsamaye hum./ sarvatathagatagitasukha/ 129舞 om sarvatathagata-nrtyapujameghasamudraspharanasamaye hum/ sarvatathagatanrtyasukha/ 130香 om sarvatathagata-dhupapujameghasamudspharanasamaye hum. K(190)246b/sarvatathagatadhupapuja/ 131華 om sarvatathagata-puspapujameghasamudraspharapasamaye hum K(189)246b/sarvatathagatapuspa/ 132燈 om sarvatathagata-dipapujameghasamudraspharanasamaye hum. Km (192) 246c/sarvatathagatadipa/ 133塗 om sarvatathagata-gandhapujameghasamudraspharanasamaye hum. K(191)246c/sarvatathagatagandha/ 134鈎 om sarvatathagatakarsapameghasamudraspharanasamaye hum/ sarvatathagatakarsa./ 135索 om sarvatathagata- pravisapuj-*spharana-meghasamudrasamaye hum. (*R. -)/sarvatathagatapravesa/ 136鎖 om sarvatathagat-pujaspharmeghasamndrabandhasamaye hum. 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て
密 教 文 化 (*R. om sarvatathagata-bandha-puja-megha-samudra-spharanasa= maye hum./sarvatathagatabandtiasamaye/ 137鈴 om sarvatathagatavesapujamegbasamudraspharanasamaye humn/ sarvatathagataghanta-vajradhatai pujamandalam/
138 upper, vajrakaya. right, satvakaya. left, dharmakaya. lower,
buadhakaya. 13(548), S(203)367c/
139 upper, rativajra, right, pritivajra. left, ragavajra. lower,
*kamivajra. (skt. kamavajra) H(554), S(204)367c/
〔四 印 曼 祭 羅 caturmdramauala〕
140 In circle.
center, om sarvatathagatamusti vam. H(563), S(206)368a/
under(East), om vajrasatvamusti ah H(564), S(207)368a/
left (South), om *ratnavajra-mush tram. (skt. vajraratna) H
(565), S(208)368a/
upper(West), om *dharmamusti khamn. (*skt. vajra+) H(566),
S(209)368a/
right (North), om vajrakarmamusti ham. H(567), S(210)368b/
E-S, vajramusticihnamudra/
S-W, ratnamusticihnamudra/
W-N, om padmamuSticihmlamudra/
N-E, karmamuSticihmnamudra/
Out circle.
left-Aower, vajrasatvamahamudra/upper, ratnavajramahamudra/
right-middle. upper, padmasatvamahamudra/lower,
visvasatva-mahamudra./upper-corner, stabdha-lingah.? (skt. stabdha-lingah)
H(587), S368c/, lower-corner, vajramustigraha. H(581), S368e/
lower, vajradhatocaturmudramandalam/
〔一 印 曼 茶 羅 vajra-satvamaala〕
145 om mahasamaya hana *hana phat (skt. hana-) H(608), S(185)
vajradhatu-金 剛 頂 経 儀 軌 類 対 照 表 (1)
五部心観構想資料
(a) 道 場 観 18-227. b (b) 三 十 七 尊 出 生 227. b (c) 大 マ ン ダ ラ 240. a (d) 三 味 耶 マ ン ダ ラ 240. b (e) 尊 名 240. c (f) 百 八 名 讃 241. c 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て密
教
文
五 部 心 観 の 構 想 に つ い て
密
教
文
mahamaudam/… upper, mahavajracihnamudra/... lower,
(r) mahamudra/(1) karmamudra/ 〔善 無 畏三 蔵 像 〕
146 upper, acaryasri saubhasyamukah/. lower, de (ya) dharmo'yam a (ca) rya sbhakarasinhasya/
五 部 心 観 の 構 想
1 五 部 心 観 と所 依 経 典
五 部 心 観 に 記 さ れ た 悉 曇 文 宇 の 真 言 と、 尊 名 は 初 会 金 剛 頂 経 梵 本(sarva-tathagata-tattvasamgraham nama rmaha-yana-sutram)の 金 剛 界 品 に よ く一
致 す る。 梵 本 は 西 蔵 訳(東 北No 882、 北 京4-271以 下)、 施 護 訳、 一 切 如 来 真 実 摂 大 乗 現 証 三 昧 大 教 王 経(大 正No 882、 大正18-341)と 一 致 す る。 ま た 不 空 訳3巻 本 金 剛 頂 経(大 正No 865)は 金 剛 界 品 の 中 の 金 剛 界 大 マ ン ダ ラ の 部 分 訳 で あ っ て、 そ の 内 容 は 施 護 訳 と 同 じ で あ る。 し た が っ て こ こ で は 梵 本 と施 護 訳 を も と に し て 五 部 心 観 を考 察 し て い く こ と に す る。 五 部 心 観 の 基 づ い た 経 典 は 何 か と い う こ と を 結 論 か ら先 に 言 え ば 梵 本 初 会 金 剛 頂 経 で あ る と い う こ と が 出 来 る。 尤 も 五 部 心観 の 尊 や 真 言 文 を経 典 に 照 ら し て み た と き ピ タ リ り一 致 し て い る の で は な い。 経 の 梵 本、 施 護 訳 の 真 言 文 を 見 る と、(I)金 剛 界 大 マ ン ダ ラ で は 五 仏 を 除 い て32尊 の 真 言。(II)金 剛 秘 密 マ ン ダ ラ は 外 四 供、 四 摂 を除 い た29尊、(III)金 剛 智 法 マ ン ダ ラ は 四 ハ ラ ミ ツ、 内 外 四 供、 四 摂 を除 い た21尊。(IV)金 剛 事 業 掲 磨 マ ン ダ ラ も21尊 の 真 言 し か 記 さ れ て い な い。 そ れ に 対 し五 部 心 観 は(I)金 剛 界 大 マ ン ダ ラ37尊、 他 の 金 剛 秘 密 マ ン ダ ラ 以 下 三 マ ン ダ ラ は33尊 が 図 示 され、 真 言 文 も 記 入 され て い る の で あ る。 そ の た め に 五 部 心 観 の 所 依 経 典 は 一 見、 梵 本 初 会 金 剛 頂 経 と は 異 な る よ うに 見 え る。 し か し五 部 心 観 の 金 剛 界 大 マ ン ダ ラ の 五 仏 〔五(1∼5)〕 に は 経 の 五 相 成 身 観 の 真 言 を充 て て お り、 そ の 他 の 真 言 を み て も経 の 記 載 と よ く一 致 す る。 そ こ で 問 題 は 経 の 金 剛 秘 密 マ ン ダ ラ 以 下 の 記 載 に な い 部 分 は 何 を典 拠 に し た か と い う こ と で あ る。 こ れ に つ い て 筆 者 は 五 部 心 観 の 作 者 が 経 の 意 趣 を汲 み と っ て 真 言 文 五 部 心 観 の 構 想 に つ い て
密
教
文
化
を作 成 して増 柵 した もゐ とみ る の で あ る。 そ れ は各 々 の真 言 文 を精 査 す る と分
る の で あ る が詳 細 な こ とに つ い て は 各 マ ンダ ラの 説 明 の 時 に 述 べ る こ とにす
る。 で は五 部 心 観 の各 々 の マ ンダ ラにつ い て概 観 し てみ よ う。
〔1〕
金 剛界大 マンダ ラ
上 段 に は金 剛 界 の五 仏 の 図像 が示 され、 そ の中段 に は経 典 記 載 の五 相 成 身 の
真 言 が 充 て られ て い る。 続 い て金 剛 界 十 六 菩 薩、 四波 羅 蜜、 内 外 の 四供、 四摂
の菩 薩 の図 像 が示 され、 そ の 下 に経 典 記 載 の真 言 が 記 され て い る。
下段 に は様 々 な標 幟 印 や 手 印 が示 され て複 雑 に 見 え るが 大 体 次 の六 種 に分 け
られ る。 即 ち(a)印母 (b)成 就 一 切 印 (c)標 幟 印 cihnamudra (d)掲
磨 印
karma-mudra (e)大
印 mahamudra (f)経
典 記載 の悉 地成 就 等 の印 で あ る。 今 これ 等
の 印 に つ い て み てい きた い。
(a) 印母、 掲 磨 会 の 印 母 で あ る掲 磨拳 は大 日の下 段 〔5(1)〕右 上 に 示 され て
い る。 これ は施 護 訳 の諸 掲 磨 印成 結 儀 則 の 「
先 作 堅 固金 剛 拳 」(大 正18-357c)
に基 づ く もの とみ られ る。 三 昧耶 会 の 印母 で あ る金 剛 合 掌 vajjali
と金 剛 縛
vajrabandha は大 日 の下段 と阿 閾 の下段 〔5(2)〕 に 示 され て い る。 これ は施 護
訳 の 「
先作堅 固金 剛合掌 謂 以十指互相交 即此所説金剛掌 不改便 結金剛縛
所有 一 切 三 昧 印 皆 従 金 剛 縛所 生 」(大 正18-356c)と
略 出経 の 「此 名 金 剛 合 掌
極 諸 度 本 互 相 握 合 此 名 金 剛 縛 契 凡 諸 三 摩 耶 契 皆 従 此 無 上 金 剛縛 所 生 」
(大正18-243c)に
基 づ くも の とみ られ る。掲 磨 の総 印 は宝 生 の下 段 〔5(3)〕右
に示 され て い る。
(b) 成 就 一 切 印 金 剛 界 五 仏 各 尊 の下 段。 大 日は 三 角 形 の 囲 りに金 剛杵 を示
した 標幟 印 cihnamudra
が あ り、宝 生 以 下 の四 仏 は宝 珠 形 を 中心 に金 剛杵 が 囲
み、 この 金 剛 杵 の先端 に四 部 の徳 を現 わ す 宝、 蓮 華、 隅磨 等 が示 され て い る。
これ は 略 出経 の掲磨 の 「
成 就 一切 契 法於 自心 中想 四 面 有 金 剛 杵 」(大 正18-243b)
に基 づ い た と思 わ れ る。
(c) 標 幟 印 cihnamudra 五 部 心観 各尊 の 下段 の左 側 に概 ね 示 され て い る。 出
典 根 拠 に つ い ては 施 護 訳 の 金 剛 界 大 マ ンダ ラ の章 「
具 足 所 有 標 幟 印 」(大 正18
-355c)と
金 剛 秘 密 マ ンダ ラ の章 に 各 尊 の印 の 記 述(大 正18-360c)、
ま た略 出
経 の記 述(大 正18-240b以 下)が 考 え られ る。 略 出経 の 記述 は 施 護 訳 よ りや や 詳
しい の で、 これ と五 部 心 観 の標 幟 印 と を対 照 して み る と、 略 出経 と ピタ リ と一
致 は しな い が略 出経 に近 い も のか、 或 は そ れ を参 考 に して画 かれ た も の とみ る
こ とが出 来 る。 た だ五 部 心 観 の 標幟 印 は 次 の 〔II〕金 剛 秘 密 マ ンダ ラ の標 幟 印
が経 の 記 載 に一 番 近 く、 これ を も とに金 剛界 大 マ ンダ ラ始 め、 〔III〕
金 剛 智 法
マ ンダ ラ、 〔IV〕金 剛事 業 掲 磨 マ ンダ ラの 標 幟 印 が 記 され た とみ る こ とが 出 来
る。 尚 〔I〕 金 剛 界 大 マ ンダ ラの 嬉 董 歌 舞 〔
五(26∼29)〕
の 四菩 薩 の 標 幟 印
は四波 羅 蜜 の 印 が示 され て い る。
(d) 掲 磨 印 karmamudra。
五 部 心 観 各 尊 の 下段 の 中央 に画 かれ て い る。 金
剛 界五 仏 の 印 は施 護 訳 の 「
此 印 名 為 覚 最勝 由此 即 成 仏 菩 提 阿 閾 如 来 触 地 印
宝生 如 来 施 願 相 無 量 寿 尊 勝 定 儀 不 空 成 就 施 無 畏 」(大 正18-357c)、
略 出 経
の 「
結 金 剛 縛 契 巳以 定 心 分 肇 為二 次 後 結 諸 印 並 准 此 …… 」(大 正18-242b)以
下五 仏 の 印 を明 示 してい るの に基 づ く。金 剛 界 十 六菩 薩 〔五(6∼21)〕
に つ い
て五 部 心 観 の 印 は 図版 だ け で は 明確 さを欠 くが 薩 王愛 喜、 宝 光 橦笑 の 印 は経 典
の掲 磨 印 が 基 礎 とな って い る と思 わ れ る。 他 は判 明 しな い。 嬉 塁歌 舞 以 下 の 印
は掲 磨拳 を基 礎 に考 え て お り、経 典 との 関 係 は 明 白で は な い。
(e) 大 印 mahamudra。
五 部 心観 下 段 の右 側 に画 か れ て い る。但 し金 剛 界 五 仏
に は画 かれ て い ない。 こ の根 拠 は一 応 施 護 訳 の 「
一 切 如 来 金 剛 三 昧 印 智 法 門 」
(大正18-356c)、
略 出経 の 「一餌 如 来 金 剛三 摩 耶 結 契 智 」(大 正18-243c)以
下
の 印 の記 述 が も とに な っ た と見 られ る。心 観 の印 と経 の 記述 は ピタ リとは 合 わ
な いが経 と極 あ て よ く似 た と こ ろ も見 られ る。 例 えば 金 剛 薩唾 〔五(6)〕の 印 は
経 の 五 古 印 と よ く似 て い る。心 観 は こ の印 を も とに 薩 王愛 喜 の 印 を考 え た と も
見 られ る。 同様 に金 剛宝 〔
五(10)〕
の印 は経 の 印 と よ く似 て い る。 心 観 は こ の 印
を も とに宝 光 憧笑 の 印 を考 え た と見 られ る。 この よ うに して金 剛 法 〔
五(14)〕、
金 剛業 〔
五(18)〕 の 印 を経 典 か ら採 り、そ れ ぞ れ発 展 させ て、 法 利 因語、 業 護
牙 拳 の 印 を示 した とみ られ る。 以 下 心観 の 四波 羅 蜜、 内外 の四 供、 四 摂 の 印 は
経 の記 述 とは一 致 しな い が、 各 グ ル ー プの尊 の最 初 の印 を確 定 し、 そ れ を発 展
して各 印 を考 案 して 記載 した とみ られ る。
(f) 経 典 記載 の悉 地 成 就 等 の 印、 施 護 訳 の 金 剛界 大 マ ンダ ラの章 は金 剛 界37
尊 の 真 言 を説 き了 っ た後、 大 印、 三 昧耶 印、 法 印、 掲 磨 印 を説 き、 マ ンダ ラの
世 界 に 弟 子 を引 き入 れ、 潅 頂 を授 け、 悉 地 を得 るた め の観 法 と真 言 が説 かれ て
い る。 こ の悉 地 を得 る た め の観 法 真 言 を五 部心 観 の金 剛 界 マ ンダ ラ香 菩 薩 以 下
五 部 心 観 の 構 想 に つ い て密
教
文
化
鈴 菩 薩 〔
五(30∼37)〕
の下 段 に 記 され て い る6今
それ を示 す と次 の通 り とな
る。
香 の下
義 利 悉 地 成 弁 智 の真 言、H(237)。S354c
華 の下 金 剛 神 通 悉 地 成 弁 印 智 の 真 言、H(239)。S354c∼355a
燈 の 下 金 剛 持 明 悉 地 成 弁 印 智 の真 言、H(241)。S355a
塗 の下 一 切 如 来 最上 悉 地 の真 言、H(244)。S355b
鈎 の下 秘 密 印智 の真 言、H(247)。S355b(頚)
索 の下
秘 密成 就 法 の真 言、H(249)。S355b
鎖 の 下 自心 浄 除 大 印 智真 言、H(458)。S364a∼b
鈴 の下 梵 字 真 言 の記 入 が無 いた め、 経 の引 用 箇 所 を明 記 す る こ と は出 来 な
い が、 図 像 か らみ て金 剛 部、 宝 部、 法 部、 掲 磨 部 の悉 地成 就 が 示 さ
れ て い る。
以上 明 か とな っ た の は 五 部心 観 の金 剛界 大 マ ンダ ラは初 会 金 剛 頂経 の金 剛 界
大 マ ンダ ラ の章 の精 神 を37尊 の 中 に ま とめ て示 そ う と した こ とで あ る。 真 言 文
は経 の記 載 と一 致 して い る。 そ して 最初 に 印母 を示 し、 続 い て経 の掲 磨 印、 三
昧 耶 印 を経 典 に基 づ い て発 展 的 に示 し、経 典 の悉 地 成 就 等 の 印 言 を末 尾 に組 み
込 ん で い る。 そ して一 方 標 幟 印 は次 章 の金 剛 秘 密 マ ンダ ラの記 述 をも とに画 き
入 れ て い る。 こ の よ うに観 る と五 部 心観 の複 雑 な内 容 が 次 第 に整 理 され て そ の
表 現 しよ うとす る世 界 が 明 らか とな って くる。
特 に興 味 をひ か れ るの は 五仏 の欄 で あ る。五 相 成 身 の真 言 を五仏 に 配 当 し、
印 母 を先 に示 し、五 仏 の智 拳 印、 触 地、 与 願、 定、 施 無 畏 の 印 を示 す と と もに
掲 磨 の徳 を成 就 す る こ とを示 す 成 就 一 切 印 が 示 され て い る こ とで あ る。 それ は
大 艮に あ っ て は三 角 印 を囲 む 金 剛 杵 で あ り、他 の四 仏 は宝 珠 を 囲 む それ ぞ れ の
徳 を示 す 金 剛 杵 が 示 され てい る こ とで あ る。 これ は三 角 印 を も っ て大 智 の金 剛
世 界 実現 を示 し、 宝 珠 を もっ て 人 間本 性 の清 純 な菩 提 心 を表 わ した とみ れ ば、
大 智 の働 き は清 純 な菩 提 心 を覚 醒 させ、 それ が 金 剛 部、 宝 部、 法 部、 掲 磨 部 の
徳 を成 就 させ、 永 遠 の仏 陀、 大 目の働 き に な る こ と を示 そ う と した もの とみ ら
れ る。 そ して そ れ は 金 剛 界37尊 の示 す 世 界 を開 い て い く原 動 力 とな り、そ の こ
とは金 剛 の様 々 な悉 地 が成 就 出来 るこ とで あ り、 こ こに 金 剛 頂 経 の究 極 の理 想
で あ る五 相 成 身 が得 られ るこ とを示 した もの とみ るこ とが 出来 る。
以 上 の よ うに五 部心 観 は初会 金 剛 頂経 に基 づ き、 そ の精 神 を明 らか に した も
の で あ る こ とが 分 った が、 しか し印 言 な ど を詳 し く調 べ てみ る と略 出 念 諦経 の
思 想 の交 錯 が見 られ る の で あ る。 こ の こ とにつ い て は後 に述 べ る こ とにす る。
〔五〕 金 剛秘密 マンダ ラ
五 部 心 観 の 金 剛 秘密 マ ンダ ラは 大 日が2尊 あ り、四波 羅 蜜 尊 を欠 くか ら34尊
の組 織 とな っ てい る、 最初 の 覚勝 印 の大 日 〔
五(38)〕
の真 言 を見 る と
“sama-yas'tvam”と
あ る。 これ は経 の諸 儀則 類成 就 法 の真 言 と同 じで あ る 〔H(401)、
大正18-362b-9〕。 これ は秘 密 マ ンダ ラの究 極 の成 就 を示 した も の とみ られ る。
で は先 づ 上 段 か ら見 て い こ う。五 仏 と十 六 尊 〔
五(39∼59)〕 各 尊 の真 言 は初
会 金 剛 頂 経 の金 剛 秘 密 マ ンダ ラ に 記 され た 各尊 の真 言 が そ の ま ま 記 され て い
る。問 題 とな る の は四 波 羅 蜜 以 下 の尊 〔
五(60∼)〕 の真 言 で あ る。 今 この 一
〔
五
(60)〕 の 中段 に vajraparamita
と記 され、om gya-satva-vajri
humnの 真 言
が示 され て い るが 図 像 は 金 剛 嬉菩 薩 で あ る。 同 様 に 宝、 法、 掲 磨 波 羅 蜜 の尊 名
と真 言 が 記 され て い るの に図 像 は そ れ ぞれ、 髭、 歌、 舞 の菩 薩 とな っ てい る。
ま た香、 華 の菩 薩 〔
五(64∼65)〕 の図像 に対 しては 悉 曇 文 字 の 尊 名 は香、 華 と
な っ て い る のに真 言文 は嬉、 童 の真 言 とな っ てい るの で あ る。
この 問題 を考 え るに つ い て は本 経 の真 言 文 の 記載 に つ い て み て み な けれ ば な
らない。 梵 本、 施 護 訳 と も外 の 四供、 四摂 の真 言 が略 され て い る。 そ の た め に
五 部 心 観 の作 者 が秘 密 マ ン ダ ラに 関 す る諭 伽 法 を完 成 させ よ う と して、 五仏、
十 六 尊 〔
五(39∼56)〕 ま で は、 そ の ま ま経 の真 言 を充 当 した。 次 に 四波 羅 蜜 の
尊 は省 略 して、 嬉 婁 歌舞 〔
五(60∼63)〕 に 四波 羅 蜜 の 真 言 を充 て、 香 華燈 塗
〔
五(64∼67)〕 につ い て は そ の 中、
香
華 に経 の嬉
髭 の真 言 を充 て、 燈
塗 に
は経 の歌 舞 の真 言 に燈 塗 の尊 名 を入 れ 換 えた真 言 を考 案 して充 当 させ て い る。
四 摂 〔
五(68∼71))に
つ い て は経 に真 言 の 記載 が無 い の で鈎
索
鎖
鈴 の尊
名(梵 名)に 秘 密 guhya と各 尊 の種 子 を加 えた真 言 を 考 え て充 て て い る。即
ち この真 言 は 〔(omn)+(guhya)+(梵
尊 名)+(種
子)〕 の 形 で あ る。 こ の よ うな
真 言文 は梵 本 に依 らな くて もす ぐに考 え られ るこ とで あ る。 しか も こ の種 子 は
四 つ づつ 記 ざれ て い る。4×4の16の
種 子 は 四摂 の菩 薩 を も っ て金 剛 界 十 六 尊
の世 界 に入 っ て い くこ と を示 した もの で あ る。 尚 こ の秘密 マ ン ダ ラ は現 図 マ ン
ダ ラで は標 幟 印 の み で 示 され てい るが 五部 心 観 で は両 手 で 標幟 印 を捧 げ て い る
五 部 心 観 の 構 想 に つ い て密
教
文
化
図 に 統 一 され て い る。 次 に 下 段 に つ い て み て み よ う。 概 観 す れ ば 中 央 に 標 幟 印 cihnamudra、 左 に 金 剛 合 掌 vajrajali、 右 に 金 剛 縛 印 vajra-bandha-mudra が 画 か れ て い る。 こ れ 等 の 印 の 典 拠 は 前 の 金 剛 界 大 マ ン ダ ラ の 印 の と こ ろ で 既 に ふ れ た よ う に、 標 幟 印 に つ い て は 初 会 金 剛 頂 経 は、 金 剛 秘 密 マ ン ダ ラ の 章 の 秘 密 マ ン ダ ラ諸 尊 の 真 言 を 説 い た 後 で 秘 密 マ ン ダ ラ を 示 し て い る(大 正18-362b)。 略 出 経 で は 掲 磨 会 の 法 を 説 く前 に 示 され て い る(大 正18-24ob)。 こ の 記 述 が 一 つ の 基 礎 に な っ て い た も の と み られ る。 初 会 金 剛 頂 経 で は 諸 尊 の 標 幟 印 を 説 く に あ た っ て 次 の よ う に 記 さ れ て い る。dharma-guhyah punas cihnaih samputantarabha= vitah, H(397)「 復 次 法 秘 密 標 幟 観 想 内 心 自 和 合 」(大 正18-362b)。 ま た 金 剛合 掌 と金 剛 縛 は 三 昧 耶 会 の 印 母 と さ れ る が 初 会 金 剛 頂 経 の 秘 密 マ ン ダ ラ の 章 で は 次 の よ う に 記 され て い る。金 剛 合 掌 は “vajraujali-samudbhuta maha-guhyah prakirtitah”H(390)、 「従 金 剛 掌 所 生 印 此 説 名 為 大 秘 密(大 正18-362a)、 金 剛 縛 印 は “vajra-guhyah punas caitah vajra-bandha-samudbhavah”H
(396)「 而 復 金 剛 秘 密 法 従 彼 金 剛 縛 所 生 」(大 正18-362a)と あ る。 次 に 初 会 金 剛 頂 経 で は 秘 密 マ ン ダ ラ を 説 き 了 つ た 後 金 剛 界 大 マ ン ダ ラ と 同 様、 功 徳 成 就 の 印 言 が 示 され て い る。 こ れ 等 の 印 言 は 燈 菩 薩 以 下 の 諸 尊 の 図 の 下 段 〔五(66∼71)〕 に 示 され て い る。 燈 の 下 秘 密 身 印 智 の 真 言 の 前 半 の 二 つ と経 記 載 の 二 像、H(360、361、364)、 (大 正18-361a∼b) 塗 の 下 上 の 真 言 の 後 半 二 つ と 二 像、H(362、363、364) (大 正18-361b) 鈎 の 下 金 剛 秘 密 観 視 印 智 の 秘 密 眼 の 真 言 と像、H(366∼370)、(大 正18 -361b) 索 の 下 こ の 秘 密 マ ン ダ ラ の 印 を し め く く る も の と し て 金 剛 合 掌 と金 剛 縛 を 示 し て い る。 経 の 諸 儀 則 類 の 中 に は、(1)成 就 法、(2)一 切 印 縛、(3)解 印、(4)堅 固 印、(5)縛 三 昧 耶、 が 示 さ れ て い る。 こ れ 等 の 印 の 中(1)成 就 法 は 最 初 の 大 日 〔五(38)〕 に 示 さ れ た こ と は 既 に 述 べ た。 他 の 印 は 五 部 心 観 の 鎖、 鈴 〔五(70∼71)〕 の 下 に 一 部 示 され て い る。 鎖 の 下 (4)堅 固 印 二 つ、 真 言 二 つ、 こ れ は 経 の 「結 宝 金 剛 堅 固 拳 二 頭 指 結 甲
冑 印 」H(412)、(大
正18-362b)に
よ る。
鈴 の 下 (5)縛 三 昧 耶 の 印 と 真 言、H(415)、(大
正18-362c)解
印 と真 言H
(409)、(大
正18-362b)が 示 され て い る。
〔III〕金剛智法マンダラ
五部 心 観 の尊 像 は五 仏、 十 六尊、 四摂、 内 外 四 供 の順 に33尊 が 示 され て い
る。各 尊 は胸 中 に三 昧耶 形 を示 し、微 妙金 剛智 suksma-jnana の 三 昧 に あ る こ
と を示 して い る。 大 日か ら金 剛 拳 〔五(72∼92)〕 に至 る尊 に は初 会 金 剛 頂経 所
説 の真 言 が 充 て られ て い る。 経 は四波 羅蜜 以 下 の真 言 の記 述 は な い。 五 部 心観
の 図 は 四波 羅 蜜 は欠 くが 四摂、 内外 の 四供 〔
五(93∼104)〕
が 掲 げ られ真 言 も
記 載 され て い る。 こ の真 言 文 は各尊 名 に一 切 如 来 智 の語 を冠 した もの で 〔(om
sarva tathagta-jnana)+(梵
尊 名)〕 の形 で あ る。 こ の真 言 文 も前 の金 剛 秘 密
マ ンダ ラ と同 様 に 五 部 心 観 の作 者 が考 案 した も の で あ る と見 る の で あ る。
次 に下 段 を見 て み よ う。 中央 に標 幟 印 cihna-mudra
右 に 金 剛 縛 印
samaya-j五ana-mudra、 左 に 掲 磨 拳 karma-mudra
が 示 され て い る。 標 幟 印 は前 の金 剛
秘 密 マ ンダ ラに 準 拠 した も の と み られ る。 金 剛 縛 印 は 経 の
“vajra-bandha-samudbhutah
so dasa tu prakirtitah samadhi-samayagryas”H(485)「
従
彼 金 剛 縛 出 生 等持 三 昧 耶 勝1印」(大 正18-365a)に、
掲 磨 印 は経 の
“suksma-vajrinam jana-muStim”H(491)、
「
応 結 微 妙 金 剛 智 拳 」(大 正18-365a)に
依 っ た とみ られ る。
経 で は マ ンダ ラ諸 尊 の真 言 を説 い た後、 自心 浄 除大 印智、 四無 量 心、 一 切 如
来 随 念 智、 月 輪 観、 五 相 成 身 観、 法 性 秘密 印 智 等 の 印 言 が説 か れ て い る。 上例
に よ る とこれ らの印 言 は こ の金 剛 智 法 マ ンダ ラの末 尾 に附 す べ き で あ るの に、
も早 や 熱 を失 つた のか 記 入 が な され て い な い。
〔IV〕 金剛事業翔磨マンダラ
五 部心 観 は上 段 に 四波 羅 蜜 を除 い た金 剛 界33尊 が そ れ ぞ れ の標 幟 を示 し、草
花 で 荘厳 され た 中 に優 し く画 かれ てい る。 大 日か ら金 剛拳 〔五(105∼425)〕
ま
で の尊 に は経 所 説 の真 言 が充 て られ て い る。経 に は 前 の金 剛 智 法 マ ン ダ ラ と同
様 四 波羅 蜜 尊 以 下 の真 言 の 記述 は な い が、 五 部 心 観 で は 内 外 の 四 供、 四摂 の十
二 尊 が画 か れ 〔
五(126∼136)〕、 真 言 も記載 され て い る。 これ 等 の尊 の真 言 は、
十 六尊 〔
五(109∼125)〕
な どに示 され てい る供 養 の真 言 を も とに新 しい 尊 名 を
五 部 心 観 の 構 想 に つ い て密
教
文
花
入 れ た 真 言 を作 成 し て 充 て て い る。 そ れ は 〔(om sarva-tathagata)+(梵 尊 名)+(Puja-megha-samudra-spharana-samaye hum)〕 の 形 式 で あ る。 下 段 を 見 て み よ う。 大 目 〔五(105)〕 は 標 幟 印 と し て 仏 頂 形、 謁 摩 印 と し て 掌 を 示 し、 他 は す べ て 中 央 に、 金 剛 秘 密 マ ン ダ ラ か ら受 け 継 い だ と見 られ る 標 幟 印、 右 に 金 剛 縛 印、 左 に 金 剛 拳 印 が 画 か れ て い る。 こ れ 等 の 印 の 本 拠 に つ い て標 幟 印 は 経 の “visva-cihnamn”H(524)「 掲 磨 本 部 標 幟 」(大 正18-367a)に、金 剛 縛 印 は “vajra-bandhm drdhi-krtya maha-mudra-prayoga-tah”H(558) 「堅 結 金 剛 縛 是 即 大 印 相 応 法 」(大 正18-367c)に、 掲 磨 拳 は “karma-mudra-dvidhi-krtah”H(560)「 二 羽 作 掲 磨 拳 」(大 正18-368a)に 依 っ た と み られ る。 経 は こ の 他 に 大 菩 提 心 出 生 供 養 印 智、 一 切 仏 供 養 印 智、 法 供 養 印 智、 三 摩 地 供 養 印 智、 秘 密 供 養 印 智 等 の 真 言 が 説 か れ て い る が、 五 部 心 観 で は こ の 中 の 三 摩 地 供 養 印 智 の 真 言 と 像、H(543∼548)(大 正18-367b∼c)、 と 秘 密 供 養 印 智 め 真 言 と像、H(550∼554)(大 正18-367c)が 金 剛 智 法 マ ン ダ ラ の 諸 尊 像 の 後 に 別 出 され て い る。 〔五(138∼139)〕 〔V〕 四 印 マ ンダ ラ 五 部 心 観 の 四 印 マ ン ダ ラ 〔五(140)〕 は 大 円 輪 の 中 央 に 力 端 印 の 大 日(阿 弥 陀 で は な い)、 四 方 は 金 剛 薩 埋、 金 剛 宝、 金 剛 法、 金 剛 業 の 四 菩 薩 を 配 し、 経 所 説 の 真 言 が 記 さ れ て い る。 そ し て 四 隅 に は 四 部 を象 徴 す る標 幟 印 を、 大 円 輪 の 外 に は 上 記 四 菩 薩 の 大 印 を 示 し、 そ れ ぞ れ 金 剛 部、 宝 部、 掲 磨 部 の 徳 が 成 就 さ れ る こ と を 示 し て い る。 ま た 大 円 輪 の 右 上 に は 人 頭 上 の 塔 が、 右 下 に は 金 剛
縛 上 の 尊 像 が 画 か れ て い る。 こ れ は 経 の “stabdha-lingah svaymn bhutva nipa-dyet patake site lingam caityam adhisthaya vajra-dhatur aham svayamn”
H(587)「 先 当 安 固 於 自 身 居 坐 凝 然 而 寂 住 状 同 塔 廟 不 傾 揺 観 想 成 自 金 剛 界 」(大 正18-368G)と “vajra-bandham drdhi-ktya……vajakaryaga-mandalah”H(588∼590)「 結 堅 固 金 剛 縛……金 剛 身 勝 壇 印 」(大 正18-368c) に 依 っ た と み る の で あ る。 〔VI〕 一 印 マ ン ダ ラ 五 部 心 観 で は 上 段 に 金 剛 薩 唾 一 尊 が 画 か れ 経 の 真 言 が 示 さ れ て い る。 下 段 に は 金 剛 薩 埋 の 標 幟 印 で あ る金 剛 杵 と、 金 剛 薩 垣 女 vajrasatvi の 大 印 〔五(22〕 と錫 摩 拳 が 画 か れ て い る。 こ れ 等 一 印 マ ン ダ ラ の 象 徴 す る も の は 五 部 心 観 の 全
体 系 を しめ く く り、行者 が 五 相成 身観 を修 して如 実 に 仏果 を証 得 し、永 遠 の菩
薩 道 に生 き る こ と を示 した もの と解 され る。
〔VII〕善無畏三蔵 の真影
2 五部心観 と金 剛頂経及儀 軌類との関係
五 部 心 観 の所 依 経 典 は初 会 金 剛 頂経 金 剛 界 品 で あ った こ とが判 明 した。 しか
し標幟 印、 鵜 磨 印、 大 印 等 の細 部 に亘 つ て考 察 す る と略 出念 諦 経 との 関係 を無
視 す る こ と も出来 な い。 ま た真 言 密 教 に伝 わ る金 剛 界 法 は略 出経 の所 説 とよ く
あ い、 台 密 に伝 わ る八十 一 尊 マ ン ダ ラ もそ うで あ る。一 方 ま た現 図 の よ うな 九
会 の金 剛 界 マ ン ダ ラ も存 す る。 この こ とを考 え る と五 部心 観 成 立 当初 に初 会 金
剛 頂経 金 剛 界 品 の思 想 と、 略 出経 に説 く金 剛 界 の思 想 との二 つ が交 錯 して い た
とみ る こ とが 出来 る。 そ こで経 典 記 載 の真 言 文 を も とに こ の 問題 に メ ス を入 れ
てみ る こ とに す る。 も と よ り資 料 が少 く、幾 多 の問題 が あ る と思 われ る の で 問
題 を提起 し て大方 の批 判 を仰 ぐ次 第 で あ る。
(A) 略 出念諦経
略 出 念 諦 経 は金 剛 智 三蔵 が 金 剛 頂経 の広 本 か ら略 出 した もの と伝 え られ て 来
て い るが、 この 広本 は何 を指 す の か 明 らか で な い。 恐 ら く当 時 出来 上 つ て流 布
され て いた 密 教 関 係 の儀 軌 の経 典 群 で は な か った か と考 え られ る。金 剛 智 三 蔵
は金 剛 頂 系 の儀軌 類 の 中 で 重 要 な もの を集 め られ、 中 に は梵 文真 言 を中 国語 に
翻 訳 して、 編 集 され た もの で はな い か と見 るの で あ る。 しか し この 中 に あ っ て
重 要 な もの は金 剛 界 マ ンダ ラ とそ の観 想 法、 秘 密 標 幟、 掲 磨 会、 三 昧 耶 会、 供
養 会 の印 言 で あ った とみ る ので あ る。 こ の部 分 は現 行 の 金 剛 界 法 の 基 礎 に な る
部 分 で あ り、 また 五 部 心 観 も こ の部 分 は何 か と関連 が あ る ので あ る。 そ の た め
筆 者 は略 出念 諦 経 の 中 の金 剛 界 の観 想 法 等 は金 剛 界 法 の最 も古 い形 とみ て これ
を便 宜上 『原 略 出 経 』 と呼 ぶ こ とに す る。
経 典 対 照 表 を見 る と 『原 略 出 経 』 は金 剛界 マ ンダ ラ37尊 の組 織 を完 成 し、五
仏 の教 説 を受 け て16尊 以 下 叩摂 の菩 薩 に至 る諸 尊 の 出生 を示 し・ 真 言 が説 かれ
て い る。続 い て五 相 成 身(大 正18-237b)、
潅 頂(238a)、
四 仏 加 持(238a)、
四
部潅 頂(238b)、
潅 頂 四 印(238c)が
あ る。但 し とれ 等 の も の が 『
原 略 出経 』 に
あ った か ど うか は検 討 を要 す る。次 に神 通 種 智 最 上 悉地 の成 就、 思 惟 一 切 如 来
神 変 を示 し、続 い て薩 埋 摩 詞契 を説 き マ ンダ ラ の画 き方 が 説 かれ て い る(大 正
丑 部 心 観 の 構 想 に つ い て-51-密
教
文
化
18-239b∼c)。
これ は施 護 訳 の記 述 との類 似 が 見 られ る(大 正18-352b∼c)。
次 に画 印 法(240b)が
説 かれ て い るが これ は施 護 訳 の金 剛 秘 密 マ ンダ ラの記 述
(大 正18-360G)と
よ く合 い、 これ が五 部 心 観 の標 幟 印 の基 礎 とな っ て い る。 次
に掲 磨 会37尊 と賢劫16m尊、 大 自在 天 等 の外 部 の尊 名 が 示 され、 続 い て百 八 名 が
記 され て い る(240c∼242b)。
次 に掲 磨 会 の 印 母 と印 が 記 され て い る。 これ は
施 護 訳 の掲 磨 印成 結 儀 則(大 正18-357c)と
同 じで あ り、五 部 心 観 の賜磨 印 の根
拠 に な った も の と考 え られ るの で あ る。 次 に三 摩 耶契 が示 され(大 正18-243c)
三 昧 耶 の 印 母 と印 と真 言 が 説 か れ て い る。 こ の 中 の五 仏 の真 言 は 施護 訳 の金 剛
秘 密 マ ン ダ ラの 五 仏 の真 言 とな っ て い る(大 正18-359c)。
そ して それ は五 部 心
観 に うけ つが れ て い る。他 の印 は施 護 訳 の記 述 と よ く合 う(359c∼360c)。
他
の真 言(244c)は
施 護 訳 の 金 剛界 大 マ ンダ ラの 章 の 法 印 の 真 言 と な っ て い る
(357b)。 次 に供 養 の印 言 が 記 され て い る(245c)。
供 養 の印 言 は十 六 菩 薩 と諸
供 養 の17の 印 言 が 示 され て い る。 この 中 の 十 六菩 薩 の 印 言 は施 護 訳 の 金 剛 事 業
掲 磨 マ ン ダ ラの 供 養 の印 言 と よ く会 う(大 正18-366a∼c)。
そ し て この真 言 は
五 部 心 観 に も説 か れ て い る。
以 上 の よ うに 見 て くる と略 出経 の 中 の金 剛 界 法 を示 した 『
原 略 出経 』 は施 護
訳 に見 られ る よ うな 金 剛 界 法 の 原 形 をな して い た と 考 え ざる を 得 な い の で あ
る。
(B) 初会金剛頂経梵本 と施護訳
初 会 金 剛 頂 経 金 剛 界 品 の一 部 金 剛 界 大 マ ンダ ラ の章 の漢 訳 は施 護 訳 の他 に不
空 訳 の 三 巻本(大 正No
865)が あ るが、不 空 訳 は施 護 訳 と内容 が 同 じで あ る か ら、
施 護 訳 を中心 に考 察 を進 め てい くこ とに す る。
初 会 金 剛 頂経 は(I)金
剛 界 大 マ ンダ ラ、(II)金
剛秘 密 マ ン ダ ラ、(III)金
剛 智 法 マ ン ダ ラ、(IV) 金 剛事 業掲 磨 マ ンダ ラ、(V)
四 印 マ ン ダ ラ、(VI) 一
印 マ ン ダ ラの6章
か らな り、各 章 に はマ ン ダ ラ と大 印、 三 昧 耶 印、 法 印、 掲 磨
印 の4種 印 が説 か れ た、 整 然 とした体 系 を も つた 経 典 で あ る。
(I)
金剛界大マ ンダラの章
37尊 の記 述(大 正18-42b以 下)は 略 出経 の37尊 の 記 述(大 正18-227b以 下)と
よ く合 い、 四種 印 の中、 掲 磨 印(357c)と
三 昧 印(356c)は
略 出 経 の 掲 磨 契
(242b)と
三 昧 耶 印(243c)と
よ く合 う。
(II) 金剛秘密マンダラの章
金 剛 秘 密 マ ンダ ラ の尊 は37尊 で あ るが 真 言 文 は 外 四供 と 四摂 の 八 尊 には な
い。 こ の 中五 仏 の真 言 は(大 正18-359b)略
出経 の三 昧 耶 印 の真 言(大 正18-243c)
と同 じで あ る。 他 の尊 の真 言 は概 ね “guhya(秘 密)”更 に は “samaya(三
昧
耶)”の 語 を尊 名 に冠 した 真 言 が 記 され て い る。 この よ うな真 言 は 『
原 略 出経 』
に はな か った が、 初 会 金 剛 頂 経 の よ うな 体 系 的 な大 部 の経 を完 成 させ よ う とし
た新 進気 鋭 な 学 派 の 人 た ちが 新 し く 真 言 を 考案 して い っ た と見 られ る の で あ
る。
次 に この章 で は外 四供 と四摂 の真 言 を欠 き、次 章 以 下 は金 剛 波 羅 蜜 以 下 内 外
四供、 四摂 の16尊 の真 言 を欠 い て い る こ とにつ い て も考 え て み よ う。一 つ に は
金 剛 界 大 マ ンダ ラに 同 じで あ る とい うこ とか ら省 略 した と も見 られ る が、 他 の
理 由 と して個 性 あ る尊 が 金剛 頂経 に編 入 せ られ て金 剛 界 マ ンダ ラが成 立 した い
き さつ が 背後 に あ つ た と考 え られ る。 今 詳 しい こ とは述 べ る段 階 で は な い が各
尊 の 尊名 を見 る と注 目 させ られ る も のが あ る。
Samantabhadra,
Amogharaja,
Mdra,
Pramodyaraja,
Akasagarbha,
Ma-hateja,
Ratnaketu,
Avalokitesvara,
Manjsri,
Sahacittotpadadharmaca-krapravartin,
Avacamahabodha,
Sarvatathagatavisvakarma,
Duryodha-navajra,
Sarvamarapramardi,
Sarvatathagatarnusti,
この よ うに 十 六尊 は大 乗仏 教 で信 奉 され た個 性 が あ る尊 で あ る。 それ に対 し
四波羅 蜜 菩 薩 は 四仏 の働 き と して、 内 の四 供 は大 目の秘 密 供 養 の働 き と して、
外 の四 供 は 四 仏 の作 教 令 者 の働 き と して、 四 摂 は大 目の救 済 の 働 き を示 す尊 と
し て、 外 教 の神 々 を新 し く仏 教 の体 系 化 の 中 に引 き入 れ た か ら とみ られ るの で
あ る。
(III) 金剛智法 マンダ ラの章
この マ ンダ ラの尊 は37尊 で あ るが 各 尊 の真 言 は五 仏 と十 六菩 薩 だ け で あ る。
この マ ンダ ラは全 く新 しい構 想 の も とに作 成 され た とみ て よ い。 五 仏 の真 言 は
suksma-jana-samaya
を附 加 した もの で、十 六尊 の真 言 は それ ぞれ “atmaka”
“tistha”“hrdaya”“vajra”の語が附けられている。
これ は金 剛 微 妙 智 vajra-suksma-jna
を体 得 して い く過 程 を示 した も の で
自己(atmaka)と、
目覚 め(tistha)と、
心 髄(hrda)を
得、 堅 実 な智(vajra)
五 部 心 観 の 構 想 に つ い て