Dhvanyaloka
の 問 題 点1)
上
村
勝
彦
Abhinavagupta(10世 紀 後 半-11世 紀 初)はDhvanyaloka(DhA.)に 対 す る 註2)
に お い て, dhvaniと い う術 語 は, vyanjaka-sabda, vyanjaka-artha, vyangya-artha,
vyalanavyapara, (dhvani)kavyaと い う五 通 りの 意 味 で 用 い ら れ る と述 べ た。
そ し て, そ れ ら の 五 は, す べ てsphota理 論 に お け るdhvaniの 性 格 と類 似 性 を
有 す る の で, dhvaniと 呼 ば れ る とす る。Bhartrhariのsphota説 に お い て, dhvani
(ieprakrta-dhvani)はsphota(表 現)を 表 出 す る も の(abhivyanjaka)で あ る。
そ れ と 対 比し て, 詩 学 に お い て も, 暗 示 さ れ た 内 容 を 表 出 す る 語 と 意 味(ie.
vyalaka-sabda, vyanjakaartha)がdhvaniと 呼 ば れ る。 次 に, あ るsphota説
(VP, 1102)に よれ ば, sphota(こ の説 の場 合,「 最 初 の 音」)に よ つ て ひ き起 さ れ た
dhvaniは, 波 の よ う に 広 が り, 最 後 に 聞 き手 に 達 す る。 こ のdhvaniが 伝 達 さ
れ る 過 程 は, Anandavardhana(9世 紀)の 理 論 に お け
るsamlaksya-krama-vyan-gya3)が 認 識 さ れ る 過 程 と類 似 し て い る か ら, こ の 種 のvyangyaはdhvaniと 呼
ば れ る。 更 に, 提 喩(upalaksana)に よ り, あ ら ゆ るvyangya-artha(暗 示 され た
内 容)がdhvaniと 呼 ぱ れ る。 次 に, Bhartrhariのsphota説 に お け る(vaikrta)
dhvaniの 機 能 はvyajanaの 機 能 と似 て い る か ら, vyahjanaもdhvaniと 呼 ば
れ る。 更 に, そ う い う暗 示 が 主 題 と な つ て い る 詩 作 品(kavya)もdhvaniと 呼
ば れ る4)。
し か し, こ のAbhinavaの 仮 説 は 果 し てDhA. 本 文 に 忠 実 か と い う疑 問 が 生
ず る。DhA. 本 文 は 次 の よ う に な つ て い る。
"
prathame hi vidvamso vaiyakaranah, vyakarana-mula-tvat sarva-vidyanam. to ca sruyamanesu varnesu dhvanir iti vyavaharanti. tathaivanyais tan-matanusaribhih kavya-tattvartha-darsibhir vacya-vacaka-sammisrah sabdatma kavyam-iti
vyapa-desyo vyanjakatva-samyad
dhvanir ity uktah."5)
1)DhA. (KSS., pp. 132-3;M., pp. 240-6)註 を 対 象 と す る。
2)
Locana (KSS., pp. 133-5; M., pp. 240-4).
3)vacya理 解 の 後, 順 次 にvyangyaが 理 解 さ れ る 場 合。 4)Cf拙 稿 「ド ゥ ヴ ァ ニ と ス ポ ー タ」<東 方 学>48輯(PP. 70-81).
-455-Dhvanyalokaの 問 題 点(上 村) (44) (試 訳) 「第 一に, 賢 者 た ち と は 文 法 学 者 で あ る。 あ ら ゆ る 学 問 は 文 法 学 を 基 礎 に し て い る か ら で あ る。 そ し て, 彼 ら 〔文 法 学 者 〕 は, 音 素(varna)が 〔聞 き手 に 〕 聞 か れ る 時,〔 そ の 聞 き手 に 達 し た 最 後 の 音 が 〕dhvaniで あ る と 名 づ け る。 同 様 に, 彼 ら の 説 に 従 う他 の 賢 者 た ち, す な わ ち, 詩 の 真 実 を 理 解 す る 人 々(i.e.
dhvani-vadin)に よ つ て も, 意 味(vacya)と 語(vacaka)と 結 合 した も の で, 本 質 的 な 語
の 機 能(sabdatma=vyanjana)を 伴 う, kavyaと 呼 ば れ る と こ ろ の も の が, 表 出 性
を 有 す る(vyanjakatva)と い う 点 で 〔sphota説 に お け るdhvaniと 〕 共 通 で あ
る か ら, dhvaniと 云 わ れ る の で あ る6)。」
す な わ ち, 試 訳 に よ れ ば, Anandaは こ こ で 暗 示 機 能 を 伴 う詩 作 品(kavya)を
dhvaniと 見 な し て い る7)。 そ う だ とす れ ば, こ の 本 文 に 関 連 し て, 上 記 の よ う に
vyajaka等 の 五 が す べ てdhvaniと 呼 ば れ る と 解 説 したAbhinavaは 要 点 を 失
し た こ と に な る。 し か し, 彼 は こ の 本 文 の 下 線 部 分 を 別 様 に 解 す る か ら, 彼 自身
と し て は あ く ま で 本 文 に 即 し た つ も りで あ る。Abhinavaの 解 釈8)は 次 の よ う で
あ る。
ま ず, 彼 は, "vacya-vacaka-sammisrah"と い う 合 成 語 を, rvacyaとvaCka
とsammisraと 」 と分 解 す る。 す な わ ち, 問 題 の 個 所 は, (1)vacya, (2)vackas
(3)Sammisra, (4)"sabdatma", (5)"kavyam-iti vyapadesyah"と い う五 つ の 語 に 分 け ら れ る。 そ し て, そ れ ら の 五 が, そ れ ぞ れ, (1)vyanjaka-artha,
(2)vyanjaka-sabda, (3)vyangya-artha, (4)vyaana-vyapara, (5)(dhvani-)kavyaを 意 味 し,
そ れ ら す べ て がdhvaniと い う術 語 で 呼 ば れ る の で あ る と 解 釈 す る。
(1)vacyaとvacakaと い う 語 は 何 故 そ れ ぞ れvyanjaka-artha,
vyajaka-sabdaと い う意 味 に な る の か? vacyaとvacakaと い う 語 は, dhvani理 論 の
常 識 で は,「 直 接 に 表 示 され る 意 味 」 と,「 直 接 に 表 示 す る 語 」 を 意 味 す る が, こ こ で は, 単 に, artha(意 味, 内容)とsabda(語, 形 式)と い う. 般 的 な 意 味 で 用 い ら れ て い る。 そ し て, Abhinavaは, こ のarthaとsabdaは, 実 は, 暗 示 さ 5) DhA. (KSS., pp. 132-5;M., pp. 240-6). 6)H. Jacobi訳(Schriftenp596). も大 体 同 じ で あ る がsabdatmaを 訳 し い な い よ うで あ る。
7) こ の 部 分 はkarika I. 13の"suribhih kathitah"に 対 す る 註 で あ る。113の dhvaniの 定 義 も, dhvanikavyaの 定 義 に 他 な ら な い。 拙 稿(前 掲)p. 81を 見 よ。 8) Locana(KSS., p. 135; M, pp. 244-6).
-454-(45) 1)hvanyddokaの 問 題 点(上 村)
れ た 内 容 を 表 出 す る 性 質 の も の(vyanjakatva)に 他 な ら な い と 断 定 す る。 と こ ろ
で, "dhvanatiti dhvanih"(暗 示 す る か ら 「暗 示 」 で あ る)と い う語 源 解 釈9)に よ り,
wyanjakatvaはdhvaniに 他 な ら な い。
(2)次 に, sammiraと い う 語 は 何 故vyangya-arthaと い う 意 味 に な る の か? Abhinavaに よ れ ば, rasaな ど のvyangya-arthalo)は, vibhava(劇 的 要 因)11)と
nubhava(所 作 と し て 現 わ れ た 結 果)12)と 結 合 す る こ と(samvalana)13)に よ り, 表 出
さ れ る も の で あ る か ら, そ う い う 種 類 の 結 合(sammisra)をvyangyaと 解 す る14)。
と こ ろ で, "dhvanyata iti dhvanih"(暗 示 さ れ る か ら 「暗 示 」 で あ る)と い う 語 源
解 釈15)に よ り, vyangya-arthaもdhvaniと 呼 ば れ る。
(3)次 に, sabdatmaと い う 語 は 何 故vyajana-vyaparaを 意 味 す る の か?
こ の 場 合, "sabda"と い う 語 は,「 語 の 機 能 」(sabdana, sabda-vyapara)を 意 味 す
る。 そ し て, こ の 「語 の 機 能 」 は, abhidha(直 接 表 示 機 能)で は な く て, 「〔詩 に
お け る 〕 本 質 的 な も の 」(atma-bhuta)16), す な わ ち, vyaijanaで あ る。
と こ ろ で, "dhvananam dhvanih"(「 暗 示 」 と は 暗 示 機 能 で あ る)と い う 語 源 解
釈17)に よ り, vyahjana-vyaparaもdhvaniと 呼 ば れ る。
9)
Cf. "dhvanir iti kartari pratyaya iti bhavah"
(Balapriya).
10) Cf. "vyangyarthasya
rasadeh...(Kaumudi).
11) Cf. NS. Ch. VII (GOS. Vol. I, p. 346) etc.
12) Cf. NS. Ch. VII (p. 347) etc.
13)=samyoga(Kaumudi); =sambandha(Bdlapriyd). こ の 場 合, rasaとvibhavaな ど と の 結 合 関 係 は, abhivyangya-abhivyanjaka-bhavaで あ る!(Kaumudi). Cf.
Rasa-sutra:
"vibhavanubhava-vyabhicari-samyogad
rasa-nispattih."
NS. Ch. VI
(p. 272).
例 え ば, 観 客 が 舞 台 にSakuntalaとDuyanta(alambana-vibhava), 二 人 の 美 し さ, 春 の 季 節, 花 な ど(uddipana-vibhava)を 見 る。 役 者 は, 二 人 の 動 作 一 流 し 目, 恥 ら い, 恋 の 語 ら い な ど(anubhava)を 演 ず る。 二 人 の 恋(ratisthayibhava)に 付 随 す る, も の う さ, 疑 惑 な ど の 状 態(vyabhicari-bhava)が 生 ず る。 そ う い う要 素 と 結 合 し た 時, 共 感(hrdaya-samvada)が 生 じ, 観 客 の潜 在 印 象(vasana)で あ る 恋 の 感 情(rati-sthayibhava)は 劇 中 人 物 の そ れ と 一 体 化 す る(tanmayi-bhava)。 そ の 瞬 間, 認 識 と し て のrasa(Srhgara)が 生 ず る。rasaと は, そ う い う超 越 的 な(alau kika)美 的 体 験 に 他 な ら な い。14)
"sammisryate
vibhavanubhava-samvalanayeti
vyarngyo'pi dhvanih".
15)
"karmani pratyaya iti bhavah"
(Balapriya).
16)
Cf. "kavyasyatma
dhvanir iti", DhA., I. 1.
17)
Cf. "asminn arthe dhvanir iti bhave pratyaya iti bhavah" (Balapriya).
-453-Dhvanyaloka の 問 題 点(上 村) (46)
(4)次 に, "kavyam-iti vyapadesyah"(kavyaで あ る と 呼 ば れ る も の)は, 実 は dhvani-kavya(暗 示 を 主 題 と し た 詩 作 品)で あ る と い う。 す な わ ち, (1)(3)で 述 べ
ら れ た よ う なdhvaniの 四 種 の あ り 方(ievyajakaabda, artha, vyangya-artha,
vyanjana-vyapara)よ り な る 詩 作 晶 もdhvaniと い う術 語 で 呼 ば れ る と す る18)。
(5)以 上 の よ う に, "vacya-vacaka-sammisrah sabdatma kavyam-iti vyapa
desyah"と い う 文 は, Abhinavaに よ れ ば, vyanjaka-artha, sabda, vyangya-artha,
vyajana-vyapara, dhvani-kavyaの 意 味 を 含 み, そ し て そ れ ら の 五 は す べ て
dhvaniと い う 術 語 で 呼 ぱ れ る の で あ る と い う こ と に な る。 次 に, そ れ ら がdhvani
と 呼 ば れ る 「共 通 の 原 因 」(sadharana-hetu)を 示 す 為 に, DhA. 本 文 に お い て, "vyanjakatva -samyad"と 述 べ ら れ て い る の だ と す る。 こ こ で, "vyanjakatva"
は, vyangyaとvyanjakaの 関 係(vyangya-vyanjakabhava)を 意 味 す る と い う19)。 vyangyaとvyanjakaの 関 係 は, vyanjaka-sabda等 の 五 の い ず れ が 存 す る 場 合 に も 共 通 に 存 在 す る か ら20), そ れ ら の 五 はdhvaniと 呼 ば れ る。 そ し て, そ れ ら がdhvaniと い う 術 語 で 呼 ば れ る よ う に な つ た の は, 実 はsphota説 に お け る dhvaniの 性 質 に 由 来 す る と い う2l)。 す な わ ち, (1)-(5)のAbhinavaの 解 釈 を 考 慮 し て, DhA. 引 用 個 所 の 下 線 部 分 を 訳 せ ば, 次 の よ う に な る。
rvyafijaka-artha(vacya)と, vyafijaka-sabda (vacaka) と, vyangya-artha
(sammisra)と, vyafijana-vyapara(sabdatma)と,〔dhvani〕kavya(kavyam-iti
vyapadesyah)と は, vyanjakaとvyangyaの 関 係(vyajakatva)を 共 通 に 有 す
る か ら,〔sphota理 論 に お け るdhvaniに ち な み 〕dhvaniと 呼 ば れ る22)。」
18) "ukta-prakara-dhvani-catustaya-maya-tvat", Locana.
19)K. Krishnamoortyはvyanjakatvaを"the element of suggestion"と 訳 し て い る(英 訳P. 14)が, 適 訳 で あ る。
20)vyajakaが 存 在 す れ ば, 必 ずvyangyaと の 関 係 が あ る。vyangyaが 存 在 す れ ば, 必 ずvyailakaと の 関 係 が あ る。vyanjanaが 働 い て い れ ば 必 ずvyangya-vyanjaka bhavaが あ る。dhvani-kavyaに は, 云 う迄 も な く, vyangya-vyanjaka-bhavaが あ
る。 21) Cf. 註4.
22)K. KrishnamoorthyはAbhinavaの 註 を 部 分 的 に 採 用 し て訳 し て い る。
"In the same way, since the element of suggestion was common (to both), not only the, word and its meaning but its essential verbal power and also that whith is usually refferred to byy the term poetry, was given the same designation, viz.
Dhvani by other learned men… …(訳P. 14).
-452-(47) Dlwanyalokaの 問題 点 (上 村)
次 に, Abhinavaの(1)(5)の 解 釈 の 妥 当 性 を 検 討 す る。
(1)vacyaをvyanjaka-artha, vacakaをvyanjaka-sabdaと 解 釈 す る こ と は
無 理 で あ ろ う。 少 な く と も, DhA. の 中 に は, そ の よ うな 用 例 は 見 られ な い。
(2) isammisraをvyangyaと 解 釈 す る の は 強 引 す ぎ る。 む し ろ, "vacya-va-caka-sammisrah"は, abdarthau sahitau kavyam23)"と い うkavyaの 定 義 と 関 連 づ け ら れ る べ き で あ ろ う。 (3)"sabdatma"のsabdaを"sabdana, sabdavyaparaで あ る と 解 し, 更 に, きabdatma=vyajana-vyaparaと す る の は 可 能 だ し, 正 し い と思 う。 (4)"kavyam-iti vyapadesyah"の 解 釈 は 問 題 な い。 (5) vyafijakatva-samyad"に お い て, vyanjakatva=vyangya-vyanjaka-bhava と す る の は 妥 当 で あ る。 す な わ ち, Abhinavaの 解 釈 の う ち, (1)と(2)が 妥 当 性 を 欠 く と思 わ れ る。 言 葉 の 魔 術 師Abhinavaguptaも, こ こ で は あ ま り に も無 理 な 解 釈 を 冒 し て い る
よ うで あ る。 更 に, DhA., karika I. 13のdhvaniの 定 義 に お い て は, あ る種 の
詩 作 品 がdhvaniと 呼 ば れ る24)と 述 べ ら れ て い る の で あ る か ら, そ れ に 対 す る
vrttiで あ る こ の 個 所 で も, A. nanda自 身 は, vyanjakatva(=vyajana)の 働 い て
い る 詩 作 品 がdhvaniで あ る と 考 え て い た の で あ ろ う。 で あ る か ら, 最 初 に あ げ
た 試 訳 が 妥 当 で あ る と 思 わ れ る。
し か し な が ら, DhA. の 各 所 に お い て, dhvaniがkavyaの 種 類 と い う意 味 以
外 の 意 味 で 用 い ら れ て い る こ と は 事 実 で あ る。karika I. 1の"kavyasyatma dhvanih"(dhvaniはkavyaの 本 質 で あ る)と い う表 現 に お い て は, dhvaniはkavya
彼 はvacya-vacakaを 単 に"word and its meaning"と 訳 し, Abhinavaの よ う にvyafijakaartha, sabdaと と ら な い。 次 に, sabdatmaを, "its essential verbal power"と 訳 し, Abhinavaのsabdatma=vyanjana説 を 採 用 し て い る よ う で あ る。 "kavyam -iti vyapadesyah"の 訳 は 問 題 な い。 そ し て, vyanjakatvaを"the element of suggestion"と 訳 し て い る の は, Abhinavaのvyanjakatva=vyangya-vyanjaka
bhavaを 考 慮 に 入 れ た 適 訳 で あ る。 し か し な が ら, sammisra=vyangya説 は 全 く 採 用 し て い な い。 す な わ ち 彼 の 訳 は, Abhinava註 の う ち の 妥 当 な 解 釈 だ け を 採 用 し て い る わ け で, こ の 訳 部 分 に 関 す る 限 り, 穏 当 で あ る と 云 え る。
23) Bhamaha, Kavyalamkara I.16.
24) Cf. 註 7. Cf. also vrtti:yatrartho vacya-viea vacaka-visesah sabdo va tam artham vyanktah, sa kavya-viseso dhvanir iti. "(KSS., p. 104; M., p. 185); "ka
vya-viseso'ngi dhvanir iti kathitah. "(KSS., p. 131; M., p. 237). 25)Cf. 拙 稿,「 ド ゥ ヴ ァ ニ と ス ポ ー タ 」P. 76.
-451-Dhvanyaloka の 問 題 点(上 村) (48) と 異 な る こ と に な る25)。 ま た, karika I. 15に お い て は,「 表 出 性(vyanjakata) を 有 す る 語(sabda)がdhvaniと 呼 ば れ る 」 と述 べ ら れ て い る26)。 そ の 他 の 場 所27)で も, dhvaniと い う術 語 は 上 記 の 五 通 りの 用 法 の う ち の い ず れ か の 意 味 で 用 い ら れ て い る。 だ か ら, dhvaniに 五 通 りの 用 法 が あ る と し たAbhinava説 が 誤 つ て い る わ け で は な い。 た だ, こ こ で 問 題 と し たDhA. 本 文 の 解 釈 の 一 部 に 無 理 な 点 が あ る と い う こ と で あ る28)。
略
号
DhA.=Dhvanyaloka; M.=DhA., ed. by Kuppuswami Sastrl, Madras, 1944; KSS.= DhA., ed. in the Kashi Sanskrit Series No. 135, Benares, 1940; VP.= Vakyapadiya; NS.=Natyasastra(GOS. No. XXXVI). そ の他 につ い ては, 拙 稿(前 掲)参 照 の こ と。 付 記
こ の小 論 は, 拙 稿 「ドゥ ヴ ァ とス ポ ー タ」<東 方 学>48輯(特 に註10)に 対 す る補 遺
と し て書 か れ た もの で あ る。 併 読 され る こ と を望 む。
26)
"ukty-antarenasakyam
yat tac carutvam prakasayan/
sabdo vyanjakatam
bibhrad dhvany-ukter
visay-bhavet//"
(M. ed. で はkarika I. 18, p. 268).
27) DhA. (KSS.)pp. 141, 151, 180, 204, 235, 422, 429, 442, 443 etc.
28)拙 稿(前 掲)及 び 本 小 論 で 扱 つ た 問 題 は, Kavyaprakasa I. 4cd及 び そ れ に 対 す る vrttiで も 言 及 さ れ て い る。 そ れ に 対 す る 註 でMapikyacandra (AnSS. 89, pp. 7-8),
Capdidasa(PW. 46, p. 16), Sridhara(Skt. College Series 3, pp. 13-14), Sri V・ dyacakravartin(ed. R. C. Dwivedi, p. 10)等 が こ の 問 題 を 扱 つ て い る。 な お, Ma. himabhattaは, sphotaとdhvaniの 間 に は, vyahgyavyafijakabhavaは 存 在 せ ず, karya-kararpamulagamya-gamakabhavaが 存 在 す る だ け で あ る と し て, Ananda を 批 判。CfVptaktiviveka(KSS)P. 61. Cf. also Ruyyaka's comm. (P. 62).