Ha’u-nia Eroi mak Ó :
Oinsá labarik sira bele luta hasoru COVID-19
Helen Patuck
Helen Patuck
”Ha’u-nia Eroi mak Ó” mak livru ida ne’ebé dedika ba labarik sira iha mundu tomak afetadu husi pandemia COVID-19.
”Ha’u-nia Eroi mak Ó” tenke lee husi inan- aman, parente ka mestre/a hamutuk ho labarik ida ka ho grupu labarik ida. Ami la enkoraja labarik sira atu lee livru ida ne’e mesak se la iha akompañamentu husi inan- aman, parente ka mestre/a.
Matadalan adisionál ida ho naran ”Asaun ba
Eroi sira” (sei publika depois) oferese tópiku oioin relasiona ho COVID-19, ajuda labarik
sira kontrola sira-nia sentimentu no emosaun, no mós iha atividade lubuk ida ba labarik sira atu bele halo.
Sara nia mamá mak nia eroi tanba nia mak inan no sientista ne’ebé di’ak liu iha
mundu. Maske nune’e, Sara nia mamá rasik mós labele hetan ai-moruk hodi bele kura coronavirus.
”COVID-19 ne’e modelu oinsá?’, Sara husu ba nia mamá.
”COVID-19, ka coronavirus, ne’e ki’ikoan
tebes; ita labele haree nia’, nia mamá hataan.
”Maibé nia da’et husi ema sira ne’ebé moras
hanesan me’ar no fanin, no wainhira sira kaer ema ka sasán ruma iha sira-nia sorin-sorin.
Ema sira ne’ebé infetadu sei hetan isin-manas no me’ar no halo sira sei dada iis araska.’
”Entaun ita labele luta hasoru nia tanba nia ki’ikoan no ita labele haree nia?”, Sara husu.
”Ita bele luta hasoru nia”, Sara nia mamá
dehan. ”Tan ne’e mak ha’u hakarak ó seguru.
Virus ne’e afeta ema oioin, no ema hotu bele ajuda ita luta hasoru nia. Labarik sira espesiál no sira bele ajuda mós. Ó tenke iha fatin
seguru ba ami hotu. Ha’u presiza ó sai ha’u- nia eroi.’
Iha kalan ne’ebá, Sara toba iha kama leten no nia sente nia aan ne’e la’ós hanesan eroi ida. Nia laran-moras loos. Nia hakarak atu bá eskola maibé nia eskola taka. Nia hakarak ba hasoru nia belun sira maibé ne’e la seguru.
Sara hakarak coronavirus ne’e para halo ema tauk.
”Eroi iha forsa maka’as”, nia dehan ba nia aan, no nia taka matan atu toba. ”Saida maka ha’u iha?”
Teki-teki, lian furak ida bisubisu ba Sara husi nakukun laran.
”Sé mak ne’e?”, Sara bisubisu ba lian ne’e.
”Saida maka ó presiza atu sai eroi, Sara?”, lian ne’e husu ba Sara.
”Ha’u presiza maneira ida atu ko’alia ba
labarik sira hotu iha mundu tomak atu proteje sira-nia aan atu nune’e sira bele proteje ema seluk...”, Sara dehan.
”Entaun, ó hakarak ha’u sai saida?”, lian ne’e husu ba nia.
”Ha’u presiza buat ida ne’ebé bele semo...
buat ida ho lian boot... no buat ida ne’ebé bele ajuda!”.
Sara rona lian wuushh maka’as no buat furak ida tama mai...
”Ó saida?” ho laran taridu Sara husu.
”Ha’u-nia naran Ario”, nia dehan.
”Ha’u nunka haree Ario iha ha’u-nia moris tomak”, Sara hatete.
”Di’ak, Ha’u iha ne’e kleur ona,” Ario dehan ba Sara. ”Ha’u mai husi ó-nia fuan.”
”Se ha’u iha ó... entaun ha’u bele dehan sai ba labarik sira iha mundu tomak kona-ba coronavirus! Ha’u bele sai eroi ida! Maibé
hein lai, Ario, seguru ka lae se ita halo viajen wainhira coronavirus lao bá-mai hanesan ne’e?”, Sara husu.
”Úniku ho ha’u de’it Sara,’ Ario hataan, ’Laiha buat ida mak sei halo ó moras ka kanek
wainhira ita hamutuk.”
Sara sa’e ba Ario nia kotuk no sira semo sai husi Sara nia janela ba lalehan. Sira semo ba besik fitun sira no hasee fulan.
Loro-matan sa’e daudaun ona, sira mós komesa semo tuun no para iha dezertu ida furak loos. Besik ba pirámide, iha labarik balun halimar hamutuk hela. Labarik sira
haksolok tebes no foti liman hodi hasee Sara no nia Ario.
”Benvindu! Ha’u-nia naran Salem!’, labarik ida ko’alia ba sira ho lian maka’as. ”Imi mai halo saida iha ne’e? Deskulpa, ita labele besik malu, ita tenke dodook malu maizoumenus
metru ida!”
”Tan ne’e mak ami iha ne’e!”, Sara ko’alia fali ba nia. ”Ha’u-nia naran Sara no ida ne’e Ario.
Ó hatene ka lae? Labarik sira bele asegura sira-nia viziñu, belun, inan-aman no avo sira seguru husi coronavirus? Buat ne’ebé ita tenke halo maka...”
”Fase ita-nia liman ho sabaun no bee!”, Salem hatete ho hamnasa midar ida. ”Ami hatene Sara. Ita mós tenke uza ita-nia liman sikun hodi taka ita-nia ibun no inus wainhira ita atu me’ar – no foti liman ba ema sira hodi kumprimenta duké kaer liman. Ita koko atu hela iha uma laran, maibé ita hela iha sidade ne’ebé nakonu ho ema... la’ós ema hotu-hotu hela iha uma.”
”Hmm... karik ha’u bele ajuda iha parte ne’ebá”, Ario dehan. ”Sira labele haree
coronavirus, maibé...sira bele haree ha’u! Sa’e mai ha’u-nia leten, maibé favór imi na’in rua tuur dook malu, ida tuur iha liras sorin no
ida seluk tuur iha liras sorin – maizoumenus metru ida!”
Ario semo iha lalehan hamutuk ho Sara no Salem. Nia semo liu husi sidade nia leten no hahuu hananu...
Salem ko’alia ho lian maka’as ba labarik sira iha dalan: ”Bá, hatete ba imi-nia família sira, ita seguru liu iha uma laran! Hakmatek iha uma halo ita ajuda malu di’ak liu!”
Ema sira hakfodak ho saida maka sira foin
haree. Sira foti liman no konkorda atu bá sira- nia uma.
Ario semo aas liu tan iha lalehan. Salem
haksolok tebtebes. Iha kalohan leten aviaun semo no pasajeiru sira hateke ba sira no foti liman ba sira.
”Ema sira tenke para halo viajen lalais,
maizoumenus ba agora”, Salem dehan. ”Ema taka hotu ona fronteira sira iha mundu, no ita tenke hakmatek iha fatin ne’ebé de’it maka ita iha ba no hamutuk ho ema sira ne’ebé ita hadomi.”
”Buat barak mak muda ona”, Sara dehan.
”Ha’u dalaruma tauk kona-ba buat ne’e”
”Ita bele sente tauk no konfuzaun wainhira buat barak muda, Sara,” Ario dehan.
”Wainhira ha’u sente tauk, ha’u dada iis
neineik tebes - no hasai iis ahi!” Ario huu sai iis ahi boot!
”Oinsá mak ó halo kamaan ó-nia aan wainhira ó tauk?”, Ario husu ba sira.
”Ha’u baibain hanoin kona-ba ema ida ne’ebé mak halo ha’u sente seguru,” Sara dehan.
”Ha’u mós, ha’u hanoin kona-ba ema sira
ne’ebé ajuda ha’u sente seguru, hanesan ha’u- nia avo sira,” Salem hatete. ”Ha’u saudades sira. Ha’u labele hakuak sira tanba ha’u bele hada’et coronavirus. Ami baibain bá haree
sira iha fin-de-semana, maibé agora lae tanba ami tenke asegura sira-nia di’ak.”
”Ó bele telefone sira?”, Sara husu ba nia
belun.
”Sin!”, Salem hataan. ”Sira telefone ha’u loron- loron no ha’u konta ba sira kona-ba atividade sira ne’ebé ami halo iha uma. Ne’e halo ha’u sente kamaan, no halo sira sente kamaan mós.”
”Ne’e normal atu saudades ema sira ne’ebé ita hadomi no ita labele haree sira agora”, Ario dehan. ”Ida ne’e hatudu ita-nia domin ba sira ne’e boot tebes. Imi hakarak atu hasoru tan eroi sira seluk?”
”Sin, ami hakarak tebes!”, Sara no Salem hataan ho haksolok!
”Furak, ha’u-nia belun Sasha iha forsa májiku espesiál tebes,” Ario dehan. ”Mai ita bá!”
No sira semo tuun fali ba rai no para iha suku ida. Labarik feto ida kuu hela ai-funan iha nia uma oin. Wainhira nia haree Ario no labarik na’in rua tuur iha Ario nia liras, nia sente komik no hamnasa,
”Ario!”, nia ko’alia. ”Ita tenke dook malu
maizoumenus metru ida, tan ne’e ha’u sei so’e hakuak ida ba ó! Imi mai halo saida iha ne’e?”
”Ha’u sente ó-nia hakuak wainhira ó ko’alia mai ha’u nune’e, Sasha,” Ario dehan. ”Ha’u
gosta maneira ita uza liafuan hodi hatudu oinsá ita hadomi malu, no ho hahalok mós.
Ha’u hakarak ha’u-nia belun sira ne’e aprende kona-ba ó-nia forsa”.
”Saida mak ha’u-nia forsa?”, Sasha husu.
”Dezde ema ida iha ó-nia família monu ba moras, ó hakmatek iha uma atu nune’e ó la espalla coronavirus ba fali ema seluk”, Ario hataan.
”Sin, ha’u-nia papá, nia hakmatek iha nia
kuartu laran too nia kompletamente rekupera no di’ak,” Sasha dehan.
”Maibé ne’e la’ós la di’ak! Ita halimar jogu, tein, hamoos jardin no han hamutuk ho
família. Ha’u-nia maun no ha’u kaer ami-nia ain-fuan no halimar ho ksolok. Ami lee livru sira no kontinua aprende tanba dalaruma ami la tama eskola. Hela iha uma de’it ne’e sente estrañu iha primeiru, maibé tuir tempu be la’o ba daudaun, buat ne’e sente normal agora.”
”Ida ne’e la fasil Sasha,” Ario dehan. ”Ó buka maneira atu sente divertidu nafatin hamutuk
ho ó-nia família sira iha uma. Ida ne’e maka halo ó sai eroi!”
”Dalaruma ó hirus malu ho ó-nia família ka lae?”, Salem husu.
”Ami dalaruma hirus malu,” Sasha dehan.
”Ami tenke pasiénsia, komprende malu liu tan no lalais kedan husu deskulpa ba malu.
Ida ne’e maka forsa ne’ebé loloos, tanba ne’e bele halo ita sente di’ak liu. Ha’u mós presiza tempu atu mesak. Ha’u gosta dansa no kanta mesak! No dalaruma ha’u mós konvida ha’u- nia belun sira...”
”Maibé, Ario, oinsá ho ema sira ne’ebe hela dook husi uma ka laiha uma?”, Sara husu.
”Pergunta furak, Sara,” Ario dehan. ”Mai ita ba buka hatene.”
Sira despede Sasha no kontinua fali sira-nia viajen. Anin simu sira ho fresku wainhira sira too iha illa ida haleu ho tasi.
Iha ne’ebá sira haree ema barak iha fatin
akampamentu ida. Labarik feto ida haree sira no hasee hodi foti liman ba sira.
”Olá Ario, ha’u kontente tebes bele haree fali ó!”, nia ko’alia ho haksolok. ”Ami koko atu hamriik dook malu maizoumenus metru ida, tan ne’e ha’u sei ko’alia ba ó liu husi ne’e de’it.
Maibé ha’u sente kontente atu hasoru ó-nia belun sira! Ha’u-nia naran Leila.”
”Olá Leila! Ha’u-nia naran Sara, no nia naran
Salem”, Sara hatan ba Leila. ”Ami haree ó koko atu proteje ó-nia aan husi coronavirus.
Saida tan maka ó halo?”
”Ami koko atu fase ami-nia liman ho sabaun no bee”, Leila hataan.
”Wainhira imi me’ar imi taka imi-nia ibun no inus ho imi-nia liman sikun?”, Salem husu.
”Ó bele hatudu mai ami oinsá atu prátika ne’e?”, Leila husu filafali ba Salem. Hafoin Salem halo prátika atu hatudu ba sira.
”Ami koko atu sai barani, maibé atu preokupa hela ba buat ida,” Leila dehan. ”Ha’u bele
ko’alia ba ó kona-ba buat ne’e? Ha’u rona
dehan ema ida hetan moras ne’e no mate, no ida ne’e halo ha’u ta’uk tebetebes. Ema bele mate tanba coronavirus, ida ne’e loos ka?”
Ario dada iis naruk no tuur ho oin triste. ”Sin, eroi ki’ik sira, ida ne’e estrañu”, Ario dehan.
”Ema balun la sente moras buat ida, maibé ema balun bele sente moras loos no balun mós bele mate. Tan ne’e ita tenke kuidadu liu ho idiozu sira, no sira ne’ebé iha moras antes ona, tanba sira iha risku boot liu atu hetan moras liu tan. Dalaruma wainhira ita sente ta’uk, la seguru, ida ne’e bele ajuda ita imajina fatin seguru iha ita-nia hanoin. Imi hakarak
koko imajina ho ha’u?
Sira hotu hakarak, entaun Ario husu ba sira atu taka matan no imajina fatin ida ne’ebé sira sente seguru liu.
”Foku ba memória ka tempu ida ne’ebé imi sente seguru liu”, Ario dehan ba sira.
Hafoin nia husu ba sira siada mak sira bele hetan, bele sente, bele horon iha sira-nia fatin seguru ne’e. Ario husu se sira iha ema espesiál ruma ne’ebé sira hakarak atu konvida ba sira-nia fatin seguru ne’e no saida maka sira sei ko’alia ba malu.
”Imi bele ba imi-nia fatin seguru ne’e iha tempu saida de’it wainhira imi sente ta’uk ka triste”, Ario dehan. ”Ida ne’e maka imi- nia forsa, imi bele fahe ho imi-nia família no belun sira. No hanoin katak ha’u kuida imi, no ema barak mós nune’e. Ida ne’e mós bele ajuda.”
Leila dehan, ”Ita hotu bele kuidadu malu.”
”Ida ne’e loos Leila”, Ario hatete. ”Ita bele kuidadu malu, iha ne’ebé de’it ita iha ba. Ó hakarak tuir ami bá halo viajen ikus ne’e?”
Leila deside atu halo viajen ho Ario no nia belun foun sira. Sara kontente tanba Leila hamutuk ho sira tanba nia mós hatene katak dalaruma ita presiza atu suporta malu. Sira semo ho hakmatek, nonok loos, maibé Leila hatene katak nia belun foun sira ne’e kuida tebes nia.
Ario tuun iha sidade ki’ik ida. Labarik balun halimar hela iha mota ninin. ”Ario!”, labarik ida bolu no foti liman ba Ario.
”Olá Kim”, Ario hataan. ”Alin sira hotu, ha’u hakarak imi hasoru ha’u-nia belun balun
ne’ebé sofre moras coronavirus no rekupera fali.”
”Imi sente oinsá momentu ne’ebá?”, Salem husu.
”Ha’u me’ar no ha’u-nia isin manas loos
dalaruma. Ha’u mós sente kolen no loron balun ha’u lakohi atu halimar”, Kim konta.
”Maibé ha’u toba barak no ha’u-nia família kuidadu loos ha’u. Ami-nia inan-aman no avo balun tenke bá ospitál. Enfermeira no doutór sira trata sira ho laran di’ak tebes, no ema sira iha ami-nia komunidade ajuda ami iha uma.
Liu tiha semana balun, ami sente di’ak fila fali.”
”Ha’u Kim nia belun”, labarik ida aprezenta nia aan. ”Tan de’it Kim hetan coronavirus, ami la para sai kolega maske dalaruma ami la hetan malu. Ha’u nunka para atu tau matan ba nia no ami sente kontente tanba bele halimar hamutuk filafali.”
”Dalaruma buat importante liu ne’ebé ita bele halo nu’udar kolega mak proteje malu”, Ario dehan. ”Maske ne’e signifika hadook aan ba malu iha tempu balun lai.”
”Ita bele halo buat sira ne’e ba malu”, Leila dehan.
”No loron ida, ita bele halimar hamutuk fali no filafali bá eskola hanesan uluk”, Salem dehan.
Agora tempu atu fila bá uma, no tempu ba Sara atu despede nia belun foun sira. Sira
promete ba malu katak sira sei la haluha sira- nia aventura hamutuk. Sara sente triste tanba sira sei la hetan malu tan iha tempu balun nia laran. Maibé nia sente di’ak fali wainhira nia hanoin kona Kim nia belun nia liafuan. ”Tan de’it ó la haree ema sira la signifika ó para hadomi sira.”
Ario hatuun sira iha ida-idak nia uma, no hein Sara too dukur molok nia fila.
”Ita bele halo viajen hanesan ne’e tan iha aban?”, Sara husu ba nia.
”Labele Sara, agora tempu ba ó atu hamutuk ho ó-nia familia”, Ario dehan. ”Lembra ita- nia istória. Ó bele asegura ema sira ne’ebé ó hadomi seguru liu husi fase liman no hela iha uma. Ha’u nunka dook husi ó. Ó sempre bele hamutuk ho ha’u wainhira ó ba ó-nia fatin
seguru.”
”Ó mak ha’u-nia eroi”, nia bisubisu ba Ario.
”Ó mós ha’u-nia eroi, Sara. Ó mak eroi ba ema sira ne’ebé hadomi ó”, nia dehan.
Sara komesa dukur no toba ona, no wainhira nia hadeer iha dadeer, Ario lakon tiha ona.
Entaun nia bá iha nia fatin seguru atu ko’alia ho Ario, no nia dezeñu saida de’it mak nia haree no aprende ona iha sira-nia aventura.
Nia halai ba nia mamá ho nia dezeñu atu fó hatene notísia di’ak ne’e.
”Ita hotu bele ajuda ema hotu atu sai seguru, mamá”, nia dehan. ”Ha’u hetan eroi oioin iha ha’u-nia aventura!”
”Oh Sara, saida mak ó ko’alia ne’e loos!”, nia mamá dehan ba nia. ”Iha eroi barak mak ajuda ema sira atu sai seguru husi
coronavirus, hanesan doutór no enfermeira sira. Maibé ó fó hanoin ha’u katak ita hotu
bele sai eroi loron-loron, no ha’u-nia eroi boot liu maka ó.”
The making of ’My Hero is You’ This book
was a project developed by the Inter-Agency Standing Committee Reference Group on Mental Health and Psychosocial Support in Emergency Settings (IASC MHPSS RG). The project was supported by global, regional and country based experts from Member
Agencies of the IASC MHPSS RG, in addition to parents, caregivers, teachers and children in 104 countries.
A global survey was distributed in Arabic,
English, Italian, French and Spanish to assess
children’s mental health and psychosocial needs during the COVID-19 outbreak. A
framework of topics to be addressed through the story was developed using the survey
results. The book was shared through
storytelling to children in several countries affected by COVID-19.
Feedback from children, parents and caregivers was then used to review and update the story. Over 1,700 children,
parents, caregivers and teachers from around the world took the time to share with us
how they were coping with the COVID-19 pandemic.
A big thank you to these children, their parents, caregivers and teachers for
completing our surveys and influencing this story. This is a story developed for and by children around the world. This IASC MHPSS RG acknowledge Helen Patuck for writing the story script and illustrating this book. ©IASC,
2020.
This publication
was published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 IGO license (CC BY-NC-SA 3.0 IGO; https://
creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/
igo). Under the terms of this licence, you may reproduce, translate and adapt this Work for non-commercial purposes, provided the Work is appropriately cited.
Note for translations: This translation/
adaptation was not created by the Inter-
Agency Standing Committee (IASC). The IASC is not responsible for the content or accuracy of this translation. The original English edition
’Inter-Agency Standing Committee. My Hero is You: How Kids Can Fight COVID-19! Licence:
CC BY-NC-SA 3.0 IGO shall be the binding and authentic edition.
Brought to you by
Let’s Read! is an initiative of The Asia Foundation’s Books for Asia program that fosters young readers in Asia. booksforasia.org To read more books like this and get further information about
this book, visit letsreadasia.org
Original Story
My Hero Is You: How Kids Can Fight COVID-19!, author: Helen Patuck . illustrator: Helen Patuck. Published by Inter-Agency Standing Committee, https://interagencystandingcommittee.org/
iasc-reference-group-mental-health-and-psychosocial-support-emergency-settings/
my-hero-you © Inter-Agency Standing Committee. Released under CC BY-NC-SA 4.0.
This work is a modified version of the original story. © The Asia Foundation, 2020. Some rights reserved. Released under CC BY-NC-SA 4.0.
For full terms of use and attribution,
http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/
Contributing translators: Aprilia Carmone and Ivo Ribeiro