著者 吉川 友規
学位名 博士(法学)
学位授与機関 同志社大学
学位授与年月日 2018‑03‑20 学位授与番号 34310甲第904号
URL http://doi.org/10.14988/di.2018.0000000296
43121306
1 (1) . (1)
. (3)
. (4)
2 (6)
. (6)
1. 6
2. (7)
. (8)
1. (8)
2. (9)
1 (10)
2 (12)
3 (14)
3. (15)
. (16)
1. (16)
2. (21)
3. (24)
1 (24)
2 (25)
4. (28)
. (29)
1. (29)
2 (35)
2. (38)
1 (38)
2 (39)
3. (42)
1 1 (42)
2 (43)
3 (45)
4 (46)
5 (48)
. (48)
1. 2 (48)
2. 1 (49
3. (50)
1 (50)
2 (50)
. (51)
3 (53)
. (53)
1. (53)
2. (54)
. (55)
1. (55)
2. (61)
3. (68)
1. (68)
1 (69)
2 (73)
3 (75)
4 (77)
2. (79)
1 (79)
2 (83)
3 (84)
. (89)
1. (89)
2. (90)
3. 2 (91)
4. (94)
. (96)
4 (98)
. (98)
1. (98)
2. (100)
3. (100)
. (102)
1. (102)
2. (103)
3. (105)
1 (106)
2 (107)
3 (108)
5 (110)
4. (111)
. (112)
1. (112)
2. (113)
3. (116)
1 (116)
2 (117)
. (118)
1. (118)
1 1 (118)
2 2 (119)
3 (120)
2. (120)
. (121)
5 (123)
. (123)
1. (123)
2. (124)
1 (124)
2 (125)
3. (126)
. (126)
1
2 1
1 1
1
1
1
2
3
1
19 2009 39
1
2
3
2 3 4
5 2 4
2 3
4
.
2 3
2 3
16 3 22 2 X A 1
2 A
A
2 58 3 187
1
1 1
X A
A
3
X A
A
1 1
3
§ §
§
1
2 § 1
§ §
§
2 2
§ §
§ §
§
§ §
§
1
§ §
1 Ⅳ § § §
§
1 20 6 25 62 6 1859 21 2 24 63 2
1 §
1 §
2
§ §
3
§ 2
§
§
§
§ §
§
§ §
§ §
§
§
§
33 2 36 2
§
2 §
2 §33 StGB: Überschreitet der Täter die Grenzen der Notwehr aus Verwirrung, Furcht oder Schrecken, so wird er nicht bestraft. 33
§ Ⅲ
§
§ 3
§
4
5 6
§
§ §
§
3 4 2012 289
4 2 2013 38
30 1999 132
6 2015 279
15 2009 56
18 2009
80 9
5 9 6 16 51 5 435 21
1
6 4 38
§ 1
§ 2 2
7
2
2
§
§
§ 8
§ §
2
36 2 §
§ 9
§
36 2
7
§
§
8 2 2008 202
§
§ §
§
2010 244
9 32 2 3 1998 229
Ⅳ 20 6 25 1 §
16 2009 25 5 2017
147 9 1 2000
56 761 2011 17
§ 36 2
33 §
36 2
§
33 §
§
10 Fischer
§
§ § 11
§
§
§ 2
§
12
13
10 Bockelmann/Volk, Strafrecht Allgemeiner Teil, 4. Aufl, 1987, S. 130; Jürgen Fischer, Die Straflose Notwehrüberschreitung, 1971, S. 20 f; Helmut Frister, Die Struktur des
“Voluntativen Schuldelements”, 1993, S. 233 (Fußnote 233); Gerd Geilen, Notwehr und Notwehrexzess, Jura 1981, S. 379; Walter Gropp, Strafrecht Allgemeiner Teil, 3. Aufl., 2005, § 7, Rn. 86; Hans-Joachim Rudolphi, Systematischer Kommentar StGB, 31. Lfg., 7. Aufl., 1999, § 33, Rn.2; Krey/Esser, Deutsches Strafrecht Allgemeiner Teil, 5. Aufl., 2012, § 22, Rn. 765, 766; Jürgen Sauren, Zur Überschreitung des Notwehrrechts, Jura 1988, S. 571; Maurach/Zipf, Strafrecht Allgemeiner Teil, Bd. 1, 8. Aufl., 1992, § 34, Rn.
27.
11 Fischer, a.a.O. (Anm. 10), S. 20.
12 Fischer, a.a.O. (Anm. 10), S. 20 f.
13 RGSt 54, 36 (v. 24. 10. 1919.); RGSt 62, 76 (v. 19. 3. 1928.); BGH NStZ 1987, 20 (v. 11.
7. 1986.); BGH NStZ 2002, 141 (v. 24. 10. 2001.).
§
Fischer §
§ § §
§
14 §
§
§ 15
33 §
§
§ 16
§ §
§
A § B
B B §
1 A A§ RGSt 54, 36
A 2 A§ 2
A§ RGSt 62, 76 B§A §
A§B B
B § § A B §
A§ BGH NStZ 1987, 20
§ A § § A§
X A §
A § BGH NStZ 2002, 141
14 Frank Zieschang, Leipziger Kommentar zum Strafgesetzbuch, Bd.2., 12.Aufl., 2006, § 33, Rn. 6.
15 Werner Beulke, Die fehlgeschlagene Notwehr zur Sachverteidigung, Jura 1988, S.
643; Hermann Blei, Strafrecht 1 Allgemeiner Teil, 18. Aufl., 1983, S. 211; Harro Otto, Grenzen der Straflosen Überschreitung der Notwehr, Jura 1987, S. 606; ders., Grundkurs Strafrecht Allgemeiner Teil, 6. Aufl., 2000, § 14, Rn.23; Claus Roxin, Über den Notwehrexzeß, Festschrift für Friederich Schaffstein, 1975, S. 112; Günter Spendel, Strafgesetzbuch Leipziger Kommentar, 11. Aufl., 2005, § 33, Rn. 6; Zieschang, a.a.O.
(Anm.14), Rn. 6.
16 RGSt 62, 76; BGH NStZ 1987, 20; BGH NStZ 2002, 141.
36 2 33 §
§ § §
18
§ 316
§ 2
3 § §
§ §
36 2
19
36 2
36 2 33
§ §
§ §
20
§
17 Heike Diederich, Ratio und Grenzen des straflosen Notwehrexzess, 2001, S.97.
Otto, AT, a.a.0. (Anm.15), §14, Rn.24; Claus Roxin, Strafrecht Allgemeiner Teil Bd.1., 4. Aufl., 2004, 22 Rn.86.
18 [ 2 ] 1999 106 112
19 8 247
1 74 1 2010 1
20 50 9 1979 9
56 9 17
§ § 22
23 24
§
§ 25
§
§ 26
§
§ 27
21 2010 195 2
2017 173 3 2016 142
22 2013 163
2 2010 177 1975
244
23 3 2013 374 9
229
24 20 51 9 17
25 2008 294 21 195
4 2008 394 3 290
23 374 4 2008 106
3 1990 241 9 228
9 24 5 201 21 174
21 142
26 9 228 9 25
27 24 294 8 201 21 174
§
§ 2
30
§
36 2 §
§ §
1 2 §
§ 31
§
§
§
§
§
2 § §
2
28 §
§
29 21 174
30 9 229 9 56
31 3 289 25 373
3
§
§ 2
1 2 §
§ 32
§
§
§ §
§
§
33
§
§
§
§
34
32 22 164 22 177
33 84 9 2011 176
34 22 169 23 Ⅳ Ⅱ
26 2 2013 48
2012 100
§ 33 194
§
§ §
§ 36
37
3
§
4 4
§ Ⅳ
34 38 A X § §
X A§
§ A § § A
§ A § A
§ 3 4 A§
39 A§ §
A § X
Ⅲ
§ §
1 2 40
35 Ⅳ 34 48
36 34 2 5 13 1 1
37 20 6 25
38 34 2 5 13 1 1
39 32 7 1 13 1 12
40 Ⅳ 33 2 24 13 1 15
X A
§ §
X
X Ⅲ
3 4 X
36 1
2
§
§ Ⅳ 1 2 §
§
Ⅳ § 41
§
42
A §
2
§ Ⅳ 43
Ⅳ §
44 §
45
41 20 2 §
§
42 1
§ Ⅳ
34 1955 8
43 9 11
§ Ⅳ
6 1996 2226
44 9 17
§ 33 180
45 4 141 22 167 22
§
A X §
X A § A X
§ A§ Ⅳ
49 8 1 46 A X § A §
1 § A §
§ § Ⅳ 55
11 12 47 A §
§ § A
§ § X§
57 2 17 48 X Y A
A Y A §
§ § A
A § Y § X A
§ 2 3 § § §
Ⅳ 58 10 21 49 X § A
§ §A § A
A A §
§ A§ Ⅳ 62 1 27 50
§
46 6 8 873
47 1023 134
48 1048 176
49 1113 142
50 642 262 1
§ §
Ⅳ 9 51 X A
§ A A § 1
X A 2 §
§ A § 2 A §
52 53 1 § 2 §
Ⅳ A X
§ §
A X X
§ A §
A §
X § X
§
X §
2 A
§ §1 §
X § §
§ X
§
54
9 A X A A
§ § A §
§ A §
A § § A §
51 9 6 16 51 5 435
52 8 9 10 51 5 447
53 Ⅳ 8 12 25 51 5 449
54
§ § X A
A § § A §
X A § § Ⅳ
12 11 16 56 A X § 4 5
X A §1 A§ §
A § §
§ 1 2 §
Ⅳ 15 10 9 57 §
§
§ §
1
58
1
Ⅳ 20 Ⅳ 21 20
§ 1 2 §
1 21
21 59
X A §
§ A
X A §
55 982 298
56 ⅣⅣ 51 1~12 110
57 LEX/DB 28095034
58
59 21 2 24 63 2 1
60 1 2
§1
2 § 1 2 §
Ⅳ §
X A
§ 1
§ §
4
§
§ §
A X § X
A § §A § § §
A§ Ⅳ 29 11 4 61 A §
X X § §
A A § X
§ B § X A § A§
§ A § Ⅳ
31 11 27 62 A X A§
A X § 2 3 X X
A §
60 Ⅳ 20 10 14 63 2 15
61 1 11 471
62 Ⅳ 7 12 445
A § X X § A
A Ⅲ X § A
§ § 33 5 26 64
2 § §
§
A X
A A §
§ X § X
§ A A §
5 4 2 65 A § 2
§ 2 X A
§
X A
1 § X
X
§
§
2 Ⅳ §
20 66 A X
A § A §X X A
§ A 1
§ § 2 §
63 1 1 4 523
64 1 1 5 789
65 819 201
66 20 6 25 62 6 1859
68 X 1
2
§ 1 2 A
X §
§
§ 1
2 § 1 2
Ⅳ § 1
A X X §
2 2
§
A X
§ X § A
2
§
§ §
1
2 §
A X § 69
67 19 8 7 62 6 1866
68 Ⅳ 19 12 25 62 6 1879
69 20 ( ) A § X A
§ A A §
§ A§ 21 7 24 LEX/DB
25441299
§ X
§ §
Ⅳ
§
§
12 8 29 70 X
A B A § §
1 B §B
§ B §
A A §
§ §
A § 1 A
§ §
A B §
2 1
§ 2
X
§
§ X
X 2
15 20
§
§
§
70 12 8 29 1811 154
§
1
§
6 12 6 71
X Y Z F S A A
S Ⅴ§ § X Y Z F S Ⅴ A
§ A § §
A S Ⅴ§ Y § §
S Ⅴ§ §
S§ X § A §S Ⅴ
A § A S Ⅴ §
§ X A §
§
A F Y A §
A § §
72 X Y Z 3 A §
Y A§ A S
Ⅴ §
X § Y 2
1 A S
X §
71 48 8 509
72 9 12 48 8 567
§
Ⅳ §
§ § §
§
§ §
X
§ X §
§ 1 §
§ 1
2 § X 1 § Y Z
1 2 § §
§ 74
62 11 4 75 X A
§ B §
§ A § §
5 1 § A
§ 5 2
§ A §
1 § 2
73 Ⅳ 2 27 48 8 571
74 658 233
705 2013 6
75 658 233
§ 1 A X §
1 X §
2 A
§ A §
X 2 § A X §
X A
1 2
2 X
2 § §
§ 2
§
X A §
X 1 A
2
2
§
§ X §
§
24 6 18 76 21
X A §
§ § §X A
76 24 6 18 LEX/DB 25482304
X § X §
§ A § §
§ 2 A
§
1 2 § 1
§ 2
A 1
§ X §
2 X
2 1
§
1 2
X §
1 2 §
§ Ⅳ
§
2 § §
§
§ 1
§
§
§
§
§
§ §
§ §
§
§ 77
§
§
§ 2
§ §
§
77 33 194 Ⅳ
19 2009 43
2011 76 8 258
50 2 2010 295
78 §
§
3
.
§
§
§
§
§ 1
§ 79
§ § 80
§
§ 81
78 3 289
§ 60 6 2011 106
13 1958
12 654 2002 7 10
2010 283
734 2009
5 Ⅳ 20
2012 502 Ⅳ
21 2013 9
79 4 134
80 4 135 145
81 §
78 4 78 297
§
§
§
1
§ §
1 2
82
1 2
1
§ §
1 1
§
83
§
§
§ 1
2 1 2
§ 1
2
§ §
84
82 4 135
83 Ⅳ 34 54
84 3 2010 119
85 21
1 2
2 § 86
§
§
87
§ §
§
§
§
§ §
§ 88
20 21
1
1 2
1 89
85 84 119
86 84 121
87 84 124
§
§
84 127
88 2013 235
89 88 237 20 21
2 Ⅳ 1 2
§ §
1 2
§
90 § 1
21 2 20
§
§
1 2
§ §
1 2 §
§
§
§
§ 91
§
§
90 1 2010 462
91 Ⅳ 75 43 § §
§
§
§
§ 93
§
§
§
94
§
§
95
§
92 145 2013 201
§
§
84 125 71
§ §
§
93 § §
§
§
§ §
94 78 261
95 3 74
§
1 § 2 § 96
§
§
2 §
§
1
§
§ §
§
§
§ § §
§
§ 97
§
96 20 6 25
97 2 75 6 2011 63
§
§
§ §
2 §
98
§
99
§
§ §
§
§ § 100
§
§ §
§
§
§
98 97 66
99 97 67
100 §
23 2012 366
§ §
§
§
§ 101
§ §
§
§ 1
§ §
§
§ §
§
§ 36
102
1 §
1
103
101 97 68
102 Ⅳ
77 43 9 235
103
2010 237
§
105
3
§
§ §
§
§
§ §
§ 2
1 2
1 § 2 §
§
§
36 2 §
36 2 § § §
106
104 4 82
§
2006 143
105 4 82
106 78 106
§
§
§ 107
§
21 §
1
§
§ 1 §
§ 1 §
2 §
§
1 § §
108
109 § 36
§
§
§ 1
§
107 97 55
108 4 47 22 175 9 234
8 26 4 84
109 78 104
§ § 1
2 §
1 §
§ §
15 50
3
§
111 2 1
§ 2 §
112 §
§ 113
§
§ §
114
§
§ 1 §
115 1 2 §
1 §
§
§ 1
§ §
110 103 236 78 296 78
10
111 22 170 9 234 84 122
4 57 4 83
112 4 57 4 81
113 103 240
114 22 170 84 121 4 81
115 4 133 78 502 78
10 13
116
§ §
§
§ §
§
1 2
1 §
2 §
117 §
2
§ §
2 2
1 2
2
1 2 § §
118
§
§
§
§
§ §
119
120
116 22 173 33 103
117 4 57
118 4 84
119 78 105 9 26
120 §
§
§ 1 2 §
§
121 §
2 §
1 2 §
122 1 2 §
§ 1
2 §
2 1 5 2 1 1
§ 1 2
§ 123
§
§
124 §
125
§ 1 2
121 2
3 2 9 6 16 §
2006 70 78 286
122 22 174 Ⅳ 34 56
123 § 74 2 2010
149 34 102 90 462
124 2 §
§
125 22 175
§ 1
§ §
2
§ 1 2
§ §
127
1 §
§ Ⅳ Ⅳ
§ § §
§
128 § 1
§
1 § §
§ §
§
129
2
126 § §
2 §
§ 34 97 103
127 55 2 2011 61
21 359 Ⅳ 34 56
128 Ⅳ 34 57
129 Ⅳ 34 58
§ Ⅳ
§
1 2 § 2
§ 2
§
1 §
§ 2
1
130 §
1
§
§
§
§
1 2
131
1 2
130 127 66
131
§ 2 §
1
§
1 §
§
1 §
2 §
§
1 2
§ 2 1
§ 132
1 2
§
§
§ 1 2
§ § §
§ 2 1
§
§ 1 2
1 2
132 22 174
§
§ 1
§
§ 2 1
§
§
4
34
1 2
1 2
§
§
§ 34
1 2
§
§ § 1
§ § 1
2 1 2
§
§ §
§
9 20
21 9 §
§ §
2 1
20
1 2 §
2
21 §
2
1 2
2 1
Ⅳ 62
§ §
§
§ §
§
1 2
§ 2
1 §1
§
§
§
§
§
§ 1 2
§1 §
§ §1
§
§ § 2
§ § 1 2
§ 2
§ 2
§ §
§
4
§ §
§ 1 §
2 §
133 1 §
2 §
2
§ §
§ 1
§ 1 §
§ 2
§
133 4 57 4 84
134
§
§
36 2 §
2
135
§ 2
§ 1 2
§
1 2
§ §
136
134 3 291
135 22 165 175 8 255 77)297
136 8)257 77)295
137
2
1 §
§
§
§
§ 2 1
1 2
§
§
1 2 §
§
2 §
§
2 2
§ §
§ 2 §
2 1
137 3
§
§ §
§
§ 138
§ §
§
138
1
1 2
1 2
39 20 21
1 2
1
3 4
4 2
2
55 2 2015 79
32 2 3 1998
360
3
2
4 2016 94 2016 5 21 22
§ 1 §
56 3 2017 103 §
43 9 6 229 324
39
4
39 2
4
5
5 50 8 9
1 3 1991 156
43 2 27 22 2 67
39 2
6
7
54 5 15 937 123 394 161 8
1
150
2 2
6 5 10 5 157
7 5 157
8 312 1981 112
53 11 6 913 123
375 153 247 1979
46
58 3 18 1086 158 9 3
39 1 2
9 3 1991
77 ’ 303 1984 56
18 3 1986 87
3
2
11
11
10 38 1 1986 204
6 2008 70
1024 1993 168
4 1997 74 527 1992
29 7 2014 74
405 1992 48
149 1993 74 6 1993
289 5 2003 66
§ 86 00 2002 438
452 1992 134
11
9 7 15 1641 156 12
1 A
2 3
2
2 62
2 2012 244 2 86 ’
2 142 2012 142
2016 336
12 611 1999 23
§ 86 00 2002 506
1
1
13
2 1
1 1
1
13 10 70 5 28 5 169
149 1993 75
14
15 1 2
2
2(2) 16
BGH BGH
BGH GA 1956, 26.
1955 4 19 BGH
14 44 2 1997 59
15 10 36 5 28 10 197
10 75
16 11 228
2 67 4 2016 371 2 354
1
2
BGH 1
51 1
2 aufzehrt
BGH
1
BGHSt 7, 325.
BGH 2 1955 4 21
30 5
5 BGH
–
17 Dietlich Oehler, Zum Eintritt eines hochgradigen Affekts während der Ausführungshandlung, GA 1956, S. 1. Oehler
BGH
BGH
BGHSt 23, 133.
1969 10 9
H H
H H
H 38
‘ H
38
‘ BGH
51 1
‘ 43
1
BGH NStZ 2003, 535.
2003 4 30
33
BGH
18 5 151
2
BGH 2
BGH
2
BGH
19
.1.(1) 1
19 BGH
2 3
20 Vgl. BGHSt 23, 135.
20
13
2 BGH
21
22
23
BGH
24
25
26
21 Karl Binding, Die Normen und ihre Übertretung, Bd. 2, 1914, S. 610.
22 Robert von Hippel, Deutsches Strafrecht, Bd. 2, 1930, S. 296.
23 Hellmuth Mayer, Strafrecht Allgemeiner Teil, 1953, S. 243.
24 Michael Hettinger, Die actio libera in causa: Strafbarkeit wegen Begehungstat trotz Schuldunfähigkeit?, 1988, S. 210; Kristian Kühl, Strafrecht Allgemeiner Teil, 8. Aufl., 2017, § 11, Rn. 25; Lackner/Kühl, Strafgesetzbuch Kommentar, 28. Aufl., 2014, § 20, Rn.
16; Oehler, a.a.O. (Anm. 17), S. 4; ders., JZ 1970, S. 381; Harro Otto, Actio libera in causa, Jura 1986, S. 432 f.; Claus Roxin, Strafrecht Allgemeiner Teil Bd.1, 4. Aufl., 2006,
12, Rn.191 f., 20, Rn. 48; Hans Joachim Rudolphi, Systematischer Kommentar Strafgesetzbuch, 2.Aufl., 20, Rn.27; Christoph Sowada, Der umgekehrte dolus generalis, Jura 2004, S. 817; Sternberg-Lieben/Schuster, Schönke/Schröder, Strafgesetzbuch Kommentar, 29. Aufl., 2014, §15, Rn.56; Joachim Vogel, Leipziger Kommentar Strafgesetzbuch, Bd. 1, 12.Aufl., 2007, § 16, Rn. 60.
25 BGHSt 7, 325 (v. 21. 4. 1955.).
26 Rudolphi, a.a.O. (Anm.24), § 20, Rn.27.
27 28
1
29 1
1
1 2
1
30 1
2
27 Sternberg-Lieben/Schuster, a.a.O. (Anm. 24), § 15, Rn. 56.
28 Roxin, a.a.O. (Anm. 24), Rn. 192.
29 ’ ― 4 2012 167 173
30 2 376
44 2 1997 73
2016 259
1
1
1
1
1
Geilen
32
33 2
31 ’ 29 155 173
32 Gerd Geilen, Sukzessive Zurechnungsunfähigkeit, Unterbringung und Rücktritt - BGHSt 23, 356, JuS 1972, S. 76.
33 Geilen, a.a.O. (Anm. 32), S. 76.
Geilen Wolter
Frisch Geilen
34
Persönlichkeit
Risikounrecht
Geilen 35
Wolter 36
Wolter
34 Wolfgang Frisch, Tatbestandmäßiges Verhalten und Zurechnung des Erfolgs, 1988, S. 615; Günter Jakobs, Strafrecht Allgemeiner Teil, 2. Aufl., 1993, § 8, Rn. 76; Ingeborg Puppe, Nomos Kommentar Strafgesetzbuch, 5. Aufl., 2017, § 16, Rn. 91; Schild, Nomos Kommentar Strafgesetzbuch, 4. Aufl., 2013, § 20 Rn. 107; Schröder, Leipziger Kommentar Strafgesetzbuch, 11. Aufl., 2003, § 16, Rn. 31 ff; Jürgen Wolter, Der Irrtum über den Kausalverlauf als Problem objektiver Erfolgszurechnung, ZStW 1977, S. 697 ff.; ders., Vörsatzliche Vollendung ohne Vollendungsvorsatz und Vollendungsschuld, in:
Festschrift für Heinz Leferenz zum 70. Geburtstag, 1983, S. 569.
35 Wolter, a.a.O. (Anm. 34) Leferenz-FS, S. 552 ff.
36 Wolter 24
1 1
38
1
39
13 2
1
1
1 2
37 28 1 1993 297
38 37 301
― 3 1994 264 2
1998 247
39 1991 203
37 302
2
1 2
40
41
1 2 1
2 1
42
43
40 22
2001 107 ’ 11 131 10 298
41
2 75 6 2011 63
42 2 .1.(2)
43
11 239 2 90
45
46
43
47
2
3
48
44 2 2
45
1997 223
2 1998 249
46 38 264
47 45 249
48 Jakobs 1
2
49
1
1
1
50
Jakobs, a.a.O. (Anm.27) 8/76.
49 ― 2010 269 9 77
10 29 ’ 9 56 10 74
10 96 2007
85 2 2017 330
2
1985 178
50 10 108 10 300
51
3
2 1
52
1
2
51 49 270
2001 152
52 10 303
1
1 1
1
54
55
2(2)
56
53 11 240
54 37 304
55 40 85
56
2001 168
1
2 1
1 2
3
1 2
1 2
1
57
58
59
1 2
60
2
1 2
1 1
57
2000 389
58 57 389
59 57 390
60 57 390
61
62
Geilen 1(1)
63
‘
61 1971
227
57 382
62 ― 1 1991 883
63 Geilen, a.a.O. (Anm. 34), S.77.
‘
65
2
66
67
64
587 1997 4
65 64 4
66 64 5
67 64 9
43
69
70
71
72
73
74
68 53 239
1985 170 45 260 45 225
27 1 2 1996 79
69 45 260 45 225
70 45 261 45 225
71 45 251
72 45 225
73 45 261
74 11 242
1
1 2
75
1
1 2
1
76
1 2
1
1
75
2 94
76 11 324
2
1
1
77 2
78
1
79
80
77 32 304 45 245
78 11 239 45 246 45 221
79 2
1984 33
80 57 383
82
2
81 57 383
82 11 239 68 78 11 328
84
85
2
1 2
83 57 387
84 2 354
85 32 260
87
88
89
86 11 242
87 2 92
88
2
89 2
4
90
2
91 2 3
90
2 92 2016 § 1( 4 )
91
56 9
30 1028 133 6 7 12 1518 148
1 2
1 2
92
1 2
92
11 336
1 2
93
1 2
2
1 2
1 2 1
2 1
4 13
1
93 2 92
1 2 2
95
1 2
1
94
240
24 5 28 3 6 873 26 3 27 5 4 686
34 5 22 13 5 801
95
2 4 23 737 242
39 2
97 98
99
1 2
1 2
96 2 93
97 44 11 20 17 16
2014
34 2 27 12 1 36
98
99 ’ 29 420 57 7 13 1082
141
. 2 1
1 2 100
1 2
1 2
100 20 6 25 62 6 1859
2 1 2
1
1 2
2 39
1 2
1 2 1
2
1 2
39
101
1
2
2 3
2
2
2 1
2 1
2 2
4 1 2
1
2 3
2 3
2 3
2 3
1
X
2
A
X A 1
1 2
Die omissio libera in causa
2
3
1 Baumann/Weber/Mitsch/Eisele, Strafrecht Allgemeiner Teil, 12. Aufl., 2016, § 21, Rn.
29
2
Die omissio libera in omittendo 2
3
64 4
2015 337
1 2
(nullum crimen sine actione)
4
4 Baumann/Weber/Mitsch/Eisele, a.a.O. (Anm. 1), § 21, Rn. 20; Chritian Bertel, Begehungs- oder Unterlassungsdelikt?, JZ 1965, S. 53.
6
7 1
X
Bertel
8
mitvertypt
9
Bertel
5 Baumann/Weber/Mitsch/Eisele, a.a.O. (Anm. 1), § 21, Rn.31. 258 1
6 Baumann/Weber/Mitsch/Eisele, a.a.O. (Anm. 1), § 21, Rn.31; Bertel, a.a.O. (Anm. 4), S. 55; Günther Jakobs, Strafrecht Allgemeiner Teil, 2. Aufl., 1991, § 7, Rn. 69 (Fn. 119).
7 Claus Roxin, Strafrecht Allgemeiner Teil, Bd. 2, 2006, 31, Rn. 105.
8 Bertel, a.a.O. (Anm. 4), S. 53 f.
9 Bertel, a.a.O. (Anm. 4), S. 55.
11
12
2 .
4
8
13
10 Wolfgang Sebastian Gosch, Strafbarkeit trotz finanziellen Unvermögens, 2103, S. 57 f.
11 Roxin, a.a.O. (Anm. 7), 31, Rn. 105.
12 Gosch, a.a.O. (Anm. 10), S. 112;
Kristian Kühl, Strafrecht Allgemeiner Teil, 8.Aufl., 2017, § 18, Rn.22; Roxin, a.a.O.
(Anm. 7), § 31, Rn. 105; Rudolphi, Systematischer Kommentar, 7. Aufl., 2000, Vor § 13, Rn. 48; Stree/Bosch, Schönke/Schröder Strafgesetzbuch Kommentar, 29. Aufl., 2014,
Vor § 13, Rn. 144 2
Eberhart Struensee, Handeln und Unterlassen, in: Festschrift für Walter Stree und Johannes Wessels zum 70. Geburtstag, 1993, S. 146 ff.
13 Helmut Baier, Unterlassungsstrafbarkeit trotz fehlender Handlungs- oder
1516
. . 4
Struensee
17 Struensee
Schuldunfähigkeit, GA 1999, S. 279 ff.; Volker Haas, StGB Kommentar(Hrg. Matt/
Renzikowski), 2013, § 13 Rn.29; Kurt Seelmann, Unterscheidung von Handeln und Unterlassen im Strafrecht, JuS 1987, L. 35; Wohlers/Gaede, Nomos Kommentar Strafgesetzbuch, 4. Aufl., 2013, § 13, Rn. 13.
14 Baier, (Anm. 13), S. 281 f.; Joachim Renzikowski, Strafbarkeit nach § 266a Abs. 1 StGB bei Zahlungsunfähigkeit wegen Vorverschuldens?, in: Festschrift für Ulrich Weber, 2004, S. 343.
15 Haas, a.a.O. (Anm. 13), § 13, Rn.29.
16 Baier, a.a.O. (Anm. 13), S. 283 f.
323a
17 Struensee, a.a.O. (Anm. 12), S. 146 ff.
19 Struensee
20
1 2
Struensee 8
21
Struensee
22
18 Struensee, a.a.O. (Anm. 12), S. 149.
19 Struensee, a.a.O. (Anm. 12), S. 150.
20 Struensee, a.a.O. (Anm. 12), S. 151.
21 Baier, a.a.O. (Anm. 13), S.279; Gosch, a.a.O. (Anm. 10), S. 67 f.
22 Gosch, a.a.O. (Anm. 10), S.68.
Struensee 8
Maurach Maurach
23 Maurach 1
24
Maurach
25 Maurach
26 1
Maurach
23 Reinhert Maurach, Frage der actio libera in causa, JZ 1961, S. 374.
24 Maurach, a.a.O. (Anm. 23), S. 376 f.
25 Baier, a.a.O. (Anm. 13), S. 273.
26 Gosch, a.a.O. (Anm. 10), S. 54.
1 X
28
Maurach
Maurach
29
4
30
25 1
27 Gosch, a.a.O. (Anm. 10), S. 54.
28 Gosch, a.a.O. (Anm. 10), S. 53 f.
29
Baier Baier, a.a.O. (Anm. 13), S. 279 ff.
30 Bernhard
Hardtung, Die "Rechtsfigur" der actio libera in causa beim strafbaren Führen eines Fahrzeugs und anderen Delikten: Möglichkeiten und Grenzen der Bestrafung, NZV 1997, S. 103; Hans Joachim Hirsch, Anwendbarkeit der Grundsätze der actio libera in causa (Anmerkung: BGH, Beschluß v. 19. 2. 1997 - 3 StR 632/96 (LG Düsseldorf)), NStZ 1997, S. 231 f.; Jakobs, a.a.O. (Anm. 6), § 17, Rn. 64.
X A A
X A
A X
32
33
34
31 Baier, a.a.O. (Anm. 13), GA 1999, S. 279 f. Baier X
X 223
25
32 Baier, a.a.O. (Anm. 13), GA 1999, S. 280.
33 Baier, a.a.O. (Anm. 13), GA 1999, S. 280.
34
Ingeborg Puppe, Grundzüge der actio libera in causa, JuS 1980, S. 346; Roxin, Strafrecht Allgemeiner Teil, Bd. 1, 4.
Aufl., 2006, § 20, Rn. 58 ff.
35
8
36
37
38
20
39
35 Baier, a.a.O. (Anm. 13), S. 281.
36 Baier, a.a.O. (Anm. 13), S. 281.
37 Jähnke, Leipziger Kommentar Strafgesetzbuch, 11. Aufl., Bd. 1., 1993, 20, Rn. 77.
38 Baier. a.a.O. (Anm. 13), S. 281 f; Michael Hettinger, Die „actio libera in causa“: eine unendliche Geschichte?, eine Kritik neuer Begründungsversuche, in: Festschrift für Friedrich Geerds zum 70. Geburtstag, 1995, S. 641 ff; Tohmas Rönnau, Die
Strafbarkeit des Arbeitgebers gemäß § 266 a I StGB in der Krise des Unternehmens, wistra 1997, S. 14.
39 Franz Streng, Der neue Streit um die "actio libera
40
41
1 3
20
42
20
103 2
43
44
in causa", JZ 1994, S. 709 ff.
40 Baier, a.a.O. (Anm. 13), S. 282.
41 Baier, a.a.O. (Anm. 13), S. 282.
42 Kühl, a.a.O. (Anm. 12), § 11, Rn. 9.
43 Baier, a.a.O.(Anm. 13), S.282.
44 Baier, a.a.O. (Anm. 13),, S. 282.
Hruschka Maurach
46
47
Hruschka Obliegenheit
48
Hruschka
49
50 Hruschka
51
45 Dehne-Niemann Dehne-Niemann, GA 2009, S.
151. Hruschka
3
394 Hruschka
46 Joachim Hruschka, Strafrecht nach logisch- analytischer Methode, systematisch entwickelte Fälle mit Lösungen zum Allgemeiner Teil, 2. Aufl., 1988, S. 274 ff.
Hruschka
57 1 1984 119 (
122 )
47 Joachim Hruschka, Über Tun und Unterlassen und überFahrlässigkeit, in:
Festschrift für Paul Bockelmann zum 70.Geburtstag, 1979, S. 422 f; Hrushka, a.a.O.
(Anm. 46), S. 310, 323.
48 Hruschka, a.a.O. (Anm. 47), S. 423 f.
49 Gosch, a.a.O. (Anm. 10), S. 65.
50 Baier, a.a.O. (Anm. 13), S. 281 f; Gosch, S.64; Renzikowski, a.a.O. (Anm. 14), S. 343.
51 Gosch, a.a.O. (Anm. 10), S. 64.
52
Roxin Bertel
53
8
Hruschka
54
52 BGHSt 47, 318 (v. 28. 5. 2002.).
Bosch, a.a.O. (Anm. 12), Vor § 13 Rn. 144; Tohmas Fischer, Strafgesetsbuch
Kommentar (Hrg. Kindhäuser), 6. Aufl., 2014, § 13, Rn. 83; Kühl, a.a.O. (Anm. 12), § 18, Rn. 22; Roxin, a.a.O. (Anm. 7), § 31, Rn. 103 ff.
53 Bertel, a.a.O. (Anm. 4), S. 55; Roxin, An der Grenze von Begehung und
Unterlassung, in: Festschrift für Karl Engisch zum 70. Geburtstag, S. 380 ff; ders., a.a.O. (Anm. 7), § 31 Rn. 106.
54 Gosch, a.a.O. (Anm. 10), S. 58, 60 f.
8
55
8
8
55 4 2014 366
.
Maurach Hrushka
56
57
Maurach Hruschka
56 Hrushka, a.a.O. (Anm. 46), S. 323; Maurach, a.a.O. (Anm. 23), 376 f.
57 3 350
Hruschka
59
§
1
60
1
2
58 Hrushka, a.a.O. (Anm. 46), S. 323; ders., a.a.O. (Anm. 47), S. 422 ff; Maurach, a.a.O.
(Anm. 23), S. 373 f.
59 Hruschka, a.a.O. (Anm. 47), S. 422 ff.
60 Baier, a.a.O. (Anm. 13), S. 278.
62
61
3 351
62 3 352
64
4
63 2 1 3 1
64 3 352
66
2
65 1980 173
66
55 368 2
2006 321
X X
67
1 2
1
X
1
67 3 353
. 2
A
X A
2
1
2
A A
2 A X A
A
A A
A
A
X
1 3
3 X A
X A
X A
X A
1 2
3 X
X A
A
X A
69
70
68 2 10 16 6 413
69 3 355
70
2014 14
2 3
3
5 . 2 1
1
2
3
1 4 2012 75
2
2008 91
3 2 1 3 1 2
2 3
. 2
1 4
5
4 2 3 3 4
5 2
2
2
. 2
6
7
6 3 2 3 3
7 3 3
. 2 32
. 2
8
8 4 3