Abhisamay¯
alam
. k¯
ar¯
alok¯
a XVI
「離一多自性論証」
和訳⑴
—–
極微論批判を中心
–—
現観荘厳論光明研究会
研究会
間中充(龍谷大学非常勤講師)
桑月一仁(浄土真宗本願寺派宗学院研究生)
秦野貴生(大谷大学大学院)
道元大成(龍谷大学大学院)
北山祐誓(龍谷大学大学院)
中山慧輝(日本学術振興会特別研究員
DC2
)
本稿
,
(
Haribhadra, 800
頃)
著
Abhisamay¯
alam
. k¯
ar¯
alok¯
a
(『現観荘
厳論光明』,以下
AAA
)
中
見
「離一多自性論証」
和訳
.
箇所
,
As.t.as¯ahasrik¯a Praj˜n¯ap¯aramit¯a
(
『八千頌般若経』
)第
XVI
章
Tathat¯
aparivarta
(真如品)
中
挿入
議論
⑴,
内容
(
Kamala´
s¯ıla, 740–797
頃)
著書
Madhyamak¯
alam
. k¯
arapa˜
njik¯
a
(『中観荘厳論細注』)
沿
形
構成
⑵.
,
語訳
伝承
.
,梵文
現存
AAA
,
(
J˜
n¯
anagarbha, 8
世紀頃)
Madhyamak¯
alam
. k¯
aravr
˚
tti
(
『中観荘厳論頌自注』
)を著
(
´
S¯
antaraks.ita,
725–784
頃)を含 ,
「瑜伽行中観派」 呼
学匠
思想
見解を解明
,大
役立
.
⑴AAA ,Pa˜ncavim. ´satis¯ahasrik¯a Praj˜n¯ap¯aramit¯a(『二万五千頌般若経』), 注釈 Abhisamay¯alam. k¯ara (『現観荘厳論』),As.t.as¯ahasrik¯a Praj˜n¯ap¯aramit¯a(『八千頌般若経』) 関係 ,真野 [1975], 兵藤 [2000]
を参照.
論証式
,
「証因 不成立(
asiddha
)
」
,
「証因 矛盾(
viruddha
)
」,「証因
不確定(
anaik¯
antika
)
」
論
,離一多自性性
正
証因
を立証
.
,最後
自身 見解を述
.
中
今回
,「証因
不成立
」
主張
,主張命題
主題
諸存在
吟味
を経
,証因 主題所属性を論
箇所を中心
扱
.
諸存在
吟味
関
,極微論
中心的
論題
取
上
.極微論
,仏教内外
盛ん
議論
,
主要 極微説
端的
.
AAA
を翻訳
,
2017
年
2018
年
龍谷大学
研究会
開催
.
,主
大学院生 下訳を準備
,他文献
関連箇所
語
解釈
違
を整理
を,桂紹隆氏を中心
,一郷正道氏・沖和史氏・五島清隆氏
を交
検討
形
を読
進
.本稿
研究成果
一部
.
先行研究
AAA
刊本
,以下
3
本
存在
.
・
Wogihara, Unrai ed. Abhisamay¯
alam
. k¯
ar’¯
alok¯
a Praj˜
n¯
ap¯
aramit¯
avy¯
akhy¯
a (Commentary
on As.t.as¯ahasrik¯a-praj˜n¯ap¯aramit¯a) by Haribhadra, Together with the Text Commented on,
Tokyo: The Toyo Bunko Publications, 1932–1935.
Wogihara
,
AAA
梵文
を作成
,
S. L´
evi
所持
写本を
書 写
(以下,
MsP
)
Calcutta Library
所蔵 写本
(以下,
MsC
)
2
写本 蔵訳を基 校訂を行
.
,同年
1932
年
Tucci
AAA
梵
文
を刊行
,
Wogihara
Tucci
本
間違
多
を指摘
,自
身
写本筆記者
誤表記
,訂正
箇所
散見
を認
.
途中
,必要
応
Tucci
本
読
を採用
.
・
Vaidya, P. L. ed. As.t.as¯ahasrik¯a Praj˜n¯ap¯aramit¯a With Haribhadra’s Commentary Called
¯
Aloka, Darbhanga: Buddhist Sanskrit Texts 4, 1960.
Vaidya
,
1960
年
Wogihara
本
Tucci
本を参照
,梵文
を刊行
.
写本
詳
言及
.
Vaidya
自身
,
Wogihara
本
Tucci
本
評価
指摘
.
・
Tucci, Giuseppe ed. The Abhisamay¯
ala ˙nk¯
ar¯
aloka of Haribhadra: being a commentary
on the Abhisamay¯
ala ˙nk¯
ar¯
a of Maitreyan¯
atha and the As.t.as¯ahasrik¯apraj˜n¯ap¯aramit¯a,
Gaek-wad’s Oriental Series No. XLII, Baroda, 1932.
Tucci
,
Wogihara
本
同年
1932
年
,以下
写本を参照
,梵文
を刊行
.
(3)
上記
(2)
別 ,
Durbar Library
所蔵 写本
先行訳
AAA
離一多自性論証 関
,以下 2
翻訳
.
・
Moriyama Seitetsu “The Yog¯
ac¯
ara-m¯
adhyamika Refutation of the Position of the
Saty¯
ak¯
ara and Al¯ık¯
ak¯
ara-v¯
adins of the Yog¯
ac¯
ara School, Part 1:
A Translation of
Portions of Haribhadra’s Abhisamay¯
alam
. k¯
ar¯
alok¯
a Praj˜
n¯
ap¯
aramit¯
avy¯
akhy¯
a,”
『佛教大学大
学院紀要』
12, pp. 1–58, 1984.
・一郷正道 『
伝
瑜伽行中観派思想』
,
東本願寺出版
, 2015.
,既刊校訂本を
参照
,
翻訳
解釈
少
改善
点
見
.
凡例
以下
,
AAA
梵文
を再校訂
,
従
和訳
対照
見開
形 提示
.梵文校訂
,
Wogihara
本を底本
,適宜
Tucci
本及
Vaidya
本を参照
,最良
思
読
を採用
.
際,
Wogihara
本
脚注
言及
写
本(
MsP
,
MsC
)
Tucci
本
Appendix
言及
写本(
MsA
,
MsB
)
異読
,
を転載
形
適宜提示
.梵文
,分節記号
有無
連声
規則
標準化,
avagraha
異読
逐一注記
.
,便宜上,
AAA
箇所
(主
MAV
MAP
,
TSP
) 左
頁 脚注部分
梵文
乃至 蔵文
を記載 ,右頁 脚注部分 ,
MA
及
MAV
翻訳
を一郷
[1985]
を転載
形
配置
.
蔵訳
参照
,
Wogihara
本
Tucci
本
異読
提示
を
転載
.蔵文
,
版及
北京版
を示
.
和訳
,文脈上訳者 補
文言
[] 示
,訳者
言
換
原語
を挿入
場合 () 示
.
《
》
本稿 扱
箇所
を以下 提示
.尚,
論証式
順 番号を付
,
中 記
.
0.
【論証式1】諸存在
,一多
自性を欠
,勝義
無自性(空)
.
1.
証因
不成立(
asiddha
)
.
1.1.
「存在」
何 .目的を実現
.
1.2.
存在
所知
能知
二種
.
1.2.1.
所知
存在
—
極微論
吟味
1.2.1.1. Vai´
ses.ika
極微論批判(
avayavin
論批判)
1.2.1.2. Vaibh¯
as.ika
極微論批判【論証式2】
1.2.1.3. Sautr¯
antika
極微論批判
1.2.1.4. ´
Subhagupta
極微論批判
0. <prayoga 1>Entities ultimately have no intrinsic nature (i. e., are empty)
because they are devoid of either one or many natures.
(W 624.5–7; V 457.32–458.2; T 372.4–8; D 227b2–3; P 279b6–8)
⑶ya ek¯
anekasvabh¯
av¯
a na bhavanti, na tes.¯am
. param¯
arthatah. svabh¯avo ’sti, yath¯a
m¯
ay¯
adir¯
upasya.
na
⑷bhavanti caik¯
anekasvabh¯
av¯
ah.
⑸svaparodit¯
a bh¯
av¯
a
iti vy¯
apak¯
anupalabdhy¯
a m¯
ayopamas tath¯
agata ity arthah..
⑶MA k.1:
bdag dang gzhan smra’i dngos ’di dag // yang dag tu na gcig pa dang //
du ma’i rang bzhin bral ba’i phyir // rang bzhin med de gzugs brnyan bzhin //
BCAP 173.17–18 (=MA k. 1): nih.svabh¯av¯a am¯ı bh¯av¯as tattvatah. svaparodit¯ah. / ek¯anekasvabh¯avena viyog¯at pratibimbavat // Cf. Blumenthal [2009: 52].
MAP 23.3–7: gang dag gcig dang du ma’i rang bzhin ma yin pa de dag ni don dam par na rang bzhin med de / dper na gzugs brnyan bzhin no // bdag dang gzhan gyis smras pa’i dngos po rnams kyang gcig dang du ma’i rang bzhin ma yin pas zhes bya ba ni khyab par byed pa mi dmigs pa yin te /
TSP 671.12–14, Saccone [2018: 156.9–12]: prayogah. — yad ek¯anekasvabh¯avam. na bhavati na tat sattvena gr¯ahyam. preks.¯avat¯a yath¯a vyomotpalam. ek¯anekasvabh¯avarahit¯a´s ca par¯abhimat¯ah. pr
˚thivy¯adaya iti vy¯apak¯anupalabdhih..
TSP 677.14–16, Saccone [2018: 166.19–21]: prayogah. — yad ek¯anekasvabh¯avarahitam. tad asad-vyavah¯arayogyam, yath¯a viyadabjam. ek¯anekasvabh¯avarahit¯a´s ca par¯abhimat¯ah. param¯an.ava iti sv-abh¯avahetuh..
⑷m¯ay¯adir¯upasya. na V: m¯ay¯adir¯upasya na. W, m¯ay¯adir¯upasya na T. ⑸◦svabh¯av¯
0.
【論証式1】諸存在 ,一多 自性を欠
,勝義
無自性(空)
.
【論証式
1
】
【遍充関係】
一多
自性を持
,勝義
自性
.
,幻
色形 如
⑹.
【主題所属性】
,自派・他派
主張
諸存在
,一多
自性を持
.
[【結論】従
,自派・他派
主張
諸存在
,勝義
自性を持
.
]
⑺以上 ,能遍 非認識(
vy¯
apak¯
anupalabdhi
)
[
論証式
,
] 基
,
「如
来
幻
如
」
意味[
導出
]
⑻.
⑹ 喩例 中 “r¯upa” 解釈 関 ,MAV 引用 LAS ,鏡 中 見 “r¯upa” 言及
,当該 AAA 文脈 一致 ,LAS 同様 「色形」 解釈 .尚,MAV 及 LAS anyatva ,MAP 多性(du ma nyid) 解釈 .
MAV 194.6–11: lang kar gshegs pa’i mdo las kyang /
gcig dang gzhan nyid spangs pa yi // gzugs ni ji ltar me long la // snang yang de na yod ma yin // de bzhin dngos po’i ngo bo nyid // ces bstan to /
一郷 [1985: 159.24–27]: 『入楞伽経』 説 .
同一性 別異性 否定 形 ,鏡 中 見 ,[ ] 実在 ,[一
切 ]存在 ,同様[ ,実在 ] .
MAP 195.21–22: gzhan pa nyid dang gcig pa nyid ni bltos par lta bar byed pa yin pas gcig pa nyid dang du ma nyid dag gis spangs pa zhes bya ba’i tha tshig go //
LAS X k. 709:
yath¯a hi darpan.e r¯upam ekatv¯anyatvavarjitam / dr
˚´syate na ca tan n¯asti tath¯a cotp¯adalaks.an.am //
⑺論証式 各構成要素を列挙 ,以下 通 .
<s¯adhyadharmin>: svaparodit¯a bh¯av¯ah. <hetu>: ek¯anekasvabh¯avarahitat¯a
<s¯adhyadharma>: param¯arthatah. nih.svabh¯avat¯a
<vy¯apak¯anupalabdhi vy¯apaka>: ek¯anekasvabh¯avat¯a
<vy¯apak¯anupalabdhi vy¯apya>: sasvabh¯avat¯a=sattva=arthakriy¯ayogya
⑻MA k.1, 一郷 [1985: 120.1–3]: (宗)自派,他派 説 ,真実 ,無自性 . (因)一・多 自性を欠 . (喩)影像 如 . ,桂 [1969: 27] ,下記 PV ,TBh 中観派 立場 唯心論を批判 箇所 引用 ,上記 MA k. 1 密接 関係 を指摘 . PV III k. 359:
bh¯av¯a yena nir¯upyante tadr¯upam. n¯asti tattvatah. / yasm¯ad ekam anekam. v¯a r¯upam. tes.¯am. na vidyate // TBh 70.6–9: k¯ırtip¯adair apy uktam —
bh¯av¯a yena nir¯upyante tadr¯upam. n¯asti tattvatah. / yasm¯ad ekam anekam. v¯a r¯upam. tes.u na vidyate //
更 ,AAA 離一多自性論証 続 極微説批判 関 ,TSP bahirarthapar¯ıks.¯a . ,菅沼 [1981] [1985], 神子上 [1997], Saccone [2018] を随時参照 .
1. The logical reason is not unestablished (asiddha).
(W 624.7; V 458.2; T 372.8; D 227b3; P 279b8)
⑼n¯
asiddho ’yam
. hetuh.
⑽.
1.1. What is an “Entity”? That which effects a purposeful action.
(W 624.8–10; V 458.2–4; T 372.8–11; D 227b3–4; P 279b8–280a2)
⑾yasm¯
at
preks.¯avat¯am
.
pravr
˚
tteh. prayojanavattay¯a vy¯aptatv¯at arthakriy¯a
⑿
-yogya
⒀-pad¯
arthavis.ayo vic¯arah.
⒁. anyath¯
arthakriy¯
arthin¯
am
. pum
. s¯
am asadarthapad¯
arthavic¯
araih.
kim
. prayojanam ity arthakriy¯
ak¯
ar¯ı bh¯
avo ’bhyupagantavyah..
1.2. Entity is either j˜
neyar¯
upa or j˜
n¯
anar¯
upa.
(W 624.11–12; V 458.4–5; T 372.11–13; D 227b4–5; P 280a2)
sa c¯
anyonyavyavacchedar¯
upatv¯
aj j˜
neyar¯
upo v¯
a
⒂bhavej
⒃j˜
n¯
anar¯
upo veti vikalpah..
⑼MAV 26.14: gtan tshigs ’di ma grub po snyam du ma sems shig / ⑽n¯asiddho ’yam
. hetuh. W, V, T: n¯asti siddho hetuh. MsP, MsC.
⑾
MAV 38.11–40.5: ’di dag thams cad ni bdag gyis rloms te smras su zad kyi / don bya ba thams cad kyi nus pa dang bral ba la ni rtog pa dang ldan pa rnams kyis rnam par dpyad pa’i don ci yang med de / don bya bar nus pa rnam par brtag pa’i yul yin pa’i phyir ro // gzhan du na
don byed nus pa ma yin la // de ’dod brtags pas ci zhig bya //
ma ning gzugs bzang mi bzang zhes // ’dod ldan rnams kyis brtags ci phan // (k. 8) de bas na mkhas pa rnams ni don byed nus pa la dngos po’i mtshan nyid ces smra’o //
MAP 41.1–4: gzhan du na zhes bya ba ni gal te don byed par rung ba’i yul dpyad par mi ’dod na de’i tshe don byed pa don du gnyer ba’i skyes bu rnams la / dngos po don med par dpyad pa dag ci dgos shes brjod par bya ba ste / rtog pa dang ldan pa’i ’jug pa ni dgos pa dang ldan pas khyab pa’i phyir ro // PV I k. 211 (= TSP 191.12–13):
arthakriy¯asamarthasya vic¯araih. kim. tadarthin¯am / s.an.d.hasya r¯upavair¯upye k¯aminy¯ah. kim. par¯ıks.ay¯a // NB I k. 15: arthakriy¯as¯amarthyalaks.an.atv¯ad vastunah. //
⑿arthakriy¯a◦V, T, MsP, MsC: param¯artha◦W, don dam par Tib.. ⒀◦yogya◦W, V, T:◦yogye MsP.
⒁
vic¯arah. V, MsP, MsC: vic¯aryah. W, T, rnam par dpyad bya’i Tib..
⒂v¯a W, V, T: om. MsP.
1.
証因
不成立(
asiddha
)
.
証因(一多 自性を持
) 不成立(
asiddha
)
⒄.
1.1.
「存在」
何 .目的を実現
.
以下 理由
.思慮
人々 活動 開始 ,有目的性(
prayojanavatt¯
a
)
遍充
,吟味検討
目的実現
可能
(
arthakriy¯
ayogyapad¯
artha
,=存
在)
⒅を対象
.
,目的実現を追求
人々
,目的を持
(
asadarthapad¯
artha
,=非存在)を吟味検討
何
用
.従
,存在(
bh¯
ava
) 目的を実現
(
arthakriy¯
ak¯
arin
)
認
⒆.
1.2.
存在
所知
能知
二種
.
,
[存在] ,所知
(
j˜
neyar¯
upa
) ,能知
(
j˜
n¯
anar¯
upa
)
,
.何故
,[所知
能知
,]相互
排除
.
⒄ MAV 26.14, 一郷 [1985: 120.15–16]: [「一・多 自性を欠 」 ] 証因 不成 誤 考 . ⒅ arthakriy¯a 二義 ,Nagatomi [1967/68],神子上 [1978],桂 [1983], Dunne [2004] を参照. ⒆MAV 38.11–40.5, 一郷 [1985: 123.17–25]: [無為法を 常住性批判 ] を自分 得々 述,[無為法を ]効果的作用能力(arthakriy¯a´sakti)を欠 ,思慮深 人々
検討 必要 . ん 効果的作用能力[を ] 検討 対象 .
別 表現を [ 言 ].
(効果的作用)を求 人々 効果的作用能力を欠 を検討 , ん 役 立 .好 色 女 ,性的不能者(s.an.d.ha)を美 ,美 品定 .(第 8 偈)
1.2.1. Entity as j˜
neyar¯
upa: the examination of atomic theories.
(W 624.13–15; V 458.5–7; T 372.13–16; D 227b5–6; P 280a2–4)
tatra yady ¯
adyah. paks.as tad¯a parasparasam
. yuktasvabh¯
avo v¯
a bhavet,
bahubhir
v¯
a
⒇sam¯
anaj¯
at¯ıyaih. param¯an.ubhih. parasparas¯am¯arthyavidhr
˚
tair asam¯
a´
slis.t.asvar¯upaih.
s¯
antaraih. parivr
˚
tah. , yadv¯a nirantarair iti paks.atrayam.
⒇v¯a W, V, T: bh¯a MsP.
parivr
˚tah. W, V, T: parivr˚ttah. MsP, MsC.
MAV 50.4–52.12: ’on kyang gang thog mar de rtsom pa’am / rags pa gdags pa’i rgyu rdul phra rab don dam pa gcig pu’i rang bzhin du ’gyur ro // de yang de ltar ’gyur bar mi rigs te / de yang (1) ’byar bar ’gyur na ni ji ltar gzegs zan pa dag na re /
phrad de ’tshogs nas dgos pa rtsom mo
zhes zer ba lta bu’am / (2) yang na phan tshun mthus rnam par ’dzin gyis ma ’byar ba’i rang bzhin bar yod cing bskor ba ste / ci ltar kha cig na re /
tha dad phyogs nas mang po dag // ’ga’ la kun nas bskor tsam du // brjod par zad kyi rdul de ni //r cha shas bcas pa’i bdag nyid min // zhes zer ba la bu’am / (3) yang na mang po dag bar med de / ji ltar rdul phra rab rnams mi reg kyang bar med pas reg par ’du shes so
zhes bya ba lta bu la yang mi rung ste / rnam par bzhag pa ’di dag thams cad ni brtags pa tsam kho na’i snying por zad do //
MAP 51.1–53.19: re zhig de ltar rags pa rnams la rang bzhin gcig pa nyid bsal ba yin no // da ni rdul phra rab rnams la yang bsal ba’i phyir / ’on kyang gang thog mar de rtsom pa’am zhes bya ba la sogs pa smos so // thog mar de rtsom pa zhes bya ba ni ji ltar bye brag pa rnams kyis yongs su brtags pa lta bu ston par byed pa ste / de dag ni rdul phra rab gnyis pa la sogs pa rags pa’i rdzas dang po rtsom par byed pa ni rdul phra rab rnams kho na yin par ’dod do // rags pa gdags pa’i rgyu zhes bya ba ni mdo sde pa’i lugs su bshad pa ste / de dag ni rags pa gdags pa’i rgyu rdul phra rab rnams de ltar gnas pa ’ba’ zhig tu zad kyi rdzas gzhan ni med do zhes brjod do // (1) de la kha cig na re rdul phra rab rnams phan tshun reg go zhes zer ro // (2) gzhan dag na re rigs mthun pa mang pos bskor ba rnams ni bar dang bcas pa kho na yin la / rags par ’khrul pa’i rgyu mtshan yin no zhes zer te / dper na slob dpon dge bsrungs kyis / gang la phyogs cha tha dad yod // de ni gcig pu mi rung ngo // zhes bya ba ’di sun dbyung ba’i bsam pas / tha dad phyogs nas mang po dag // ’ga’ la kun nas bskor tsam du // brjod par zad kyi rdul de ni // cha shas bcas pa’i bdag nyid min // zhes bshad pa lta bu’o // ’di’i don ni ’di yin te / tha dad phyogs nas shes bya ba’i gtan tshigs ’dis ni rdul phra rab mang po rnams kyis yongs su bskor ba tsam du brjod par ’gyur gyi / yan lag dang bcas pa ni ma yin no zhes bya bar zad de / ’dir yang bar dang bcas pa dag kho nar gnas so zhes de snyam du bsams nas smras pa yin no // (3) gzhan dag na re reg pa yang ma yin la bar dang bcas pa dag kyang ma yin mod kyi / ’dab chags pa kho nar gnas so zhes zer te / ji skad du btsun pa na re rdul rnams mi reg kyang bar med pas reg par ’du shes so zhes zer ba lta bu’o // TSP 677.20–21, Saccone [2018: 167.6–8]: tatra kecid ¯ahuh. — parasparam. sam. yujyante param¯an.ava iti. s¯antar¯a eva nityam. na spr
˚´sant¯ıty apare. nirantaratve tu spr˚s.t.asam. j˜nety anye. Vim. ´sV 6.25–7.2, Silk [2016: 193.17–25]:
na tad ekam. na c¯anekam. vis.ayah. param¯an.u´sah. / na ca te sam. hat¯a yasm¯at param. ¯an.ur na sidhyati // (k.11)
iti. kim uktam. bhavati. yat tad r¯up¯adikam ¯ayatanam. r¯up¯adivij˜napt¯ın¯am. pratyekam. vis.ayah. sy¯at tad ekam. v¯a sy¯ad yath¯avayavir¯upam. kalpyate vai´ses.ikaih.. anekam. v¯a param¯an.u´sah.. sam. hat¯a v¯a ta eva param¯an.avah.. na t¯avad ekam. vis.ayo bhavaty avayavebhyo ’nyasy¯avayavir¯upasya kvacid apy agrahan.¯at. n¯apy anekam. param¯an.¯un¯am. pratyekam agrahan.¯at. n¯api te sam. hat¯a vis.ay¯ıbhavanti. yasm¯at param¯an.ur ekam. dravyam. na sidhyati.
1.2.1.
所知
存在
—
極微論 吟味
,
[存在
所知
]最初
立場
,
[存在
,](
1
)
[諸々 極微 ]相互 結合
(=
avayavin
)
,
(
2
)
[中心 位置
極微
]相互
[因果]効力
保持
,緊密
合
,間 を伴 ,多
同
種
極微
,包囲
,
(
3
)間
を伴
[多
同
種
極微]
[包囲
]
三
立場
.
岩田 [1997] [1999] [2011] ,Sthitisam¯asa 取 上 各学派 伝統的 極微説を AKBh Vim. ´s 検討 . MAV 50.4–52.12, 一郷 [1985: 126.15–127.4]: ,最初 [粗大 実体(dravya)]を構成 , ,粗大 を仮説 根拠 究極的 極微 ,一を自性 ,同様 . ,(1) 結合 , , (Kan.¯ada) , 触 合 一全体 目的物(prayojana)を構成 語 如 , (2) 相互 効力 保持 ,結合 性質を ,間 (antara)を有 , [多 同種類 極微 ]囲 , , 人 , 方位を ,多 [ 極微] 或 [極微]を囲ん を語 , 極微自体 部分を有 . 語 如 , , (3) 多 間 を , , 極微 相触 ,間 相触 . 語 如 , 説 不合理 . 定説 核心 , 妄想 .
1.2.1.1. Criticism of Vai´
ses.ika theory of atoms (criticism of avayavin).
(W 624.16–26; V 458.7–14; T 372.16–373.2; D 227b6–228a3; P 280a4–b2)
tatra prathame paks.e yady ekena sahaikade´sena sam
. yogo ’parasya tad¯
a s¯
avayavatvapra-sa ˙ng¯
ad ekatvah¯
anih. , apar¯aparasvabh¯avair an.vantarasam¯a´sles.¯at.
sarv¯
atman¯
a sam
. yogapaks.e ’pi yad¯
a
p¯
urvo ’n.ur aparen.¯an.un¯a
saha sarv¯
atman¯
a
sam
. yujyate tad¯
aparo ’pi p¯
urven.ety atah. sam
. yogasyobhayapad¯
arth¯
adh¯ınatvena
paras-parasvabh¯
av¯
anuprave´
s¯
an na kasyacid an.or ekasvabh¯avat¯a.
tath¯
a hi p¯
urvo ’n.ur aparen.a sarv¯atman¯a sam
. yujyata iti svasvabh¯
avam
.
paritya-jya
sarvath¯
aparar¯
up¯
apattes
tasya
sam
. yujyam¯
anasy¯
asattvam.
tath¯
aparo
’pi
p¯
urven.a sam
. yujyata iti svasvabh¯
avam
.
vih¯
aya sarvath¯
a p¯
urvar¯
upabhavan¯
at
tasya
sam
. yog¯
a´
srayasy¯
asattvam. tata´
s caikasyaikad¯
a
parasparaparih¯
arasthitalaks.an.avidhiprati-s.edh¯ayog¯at katham ekasvabh¯avat¯a.
ekatva◦W, V, T: eka◦MsC. yad¯a W, V, T: yad¯a ca MsC. aparen.¯an.un¯a W: apar¯an.un¯a V, T.
◦¯apattes W, V, T:◦¯apattis MsC.
tasya MsP: tasya ca W, V, T.
◦bhavan¯at W, V, T:◦svabh¯avat¯at MsC.
caikasyaikad¯a W, V, T: caikad¯a MsC.
◦parih¯ara◦W, V, T:◦vih¯ara◦MsC.
MAV 54.1–5: (1) a) bdag nyid thams cad kyis ’byar na ni rdzas rnams ’dres par ’gyur te / rdul gyi rang bzhin gcig pu gang gis ’byar ba de nyid gzhan dang yang ’byar ba’i phyir ro // b) phyogs gcig gis ’byar na ni cha shas yod par ’gyur te / rang bzhin gzhan dang gzhan dag gis rdul gzhan dang ’byar ba’i phyir ro //
MAP 55.1–10: (1) de la phyogs dang po ltar na a) bdag nyid thams cad kyis ’byar na ni thams cad kyi rang bzhin phan tshun rjes su zhugs pa’i phyir gong bu rdul phra rab gcig tsam du ’gyur ro // bdag nyid thams cad kyis shes bya ba ni rdul phra rab kyi rang bzhin ci ’dra ba de khyab nas zhes bya ba’i tha tshig go // b) phyogs gcig gis zhes bya ba ni rang bzhin ma khyab nas shes bya ba’i tha tshig go // des ni snang byed kyi rdul phra rab ni rang bzhin gcig pa yin pas thams cad ces bya ba dang phyogs gcig ces bya ba’i sgra mi ’thad de / thams cad dang phyogs gcig ni yul tha dad pa’i phyir ro zhes gang smras pa de bsal ba yin no //
MAV 56.17–21: (1) gal te phyogs lhag ma na rnam par gnas pa’i rdul phra rab rnams la bltas pa yang yin na ni de’i tshe de’i rang bzhin la bltas pa nyid kyi phyir shar phyogs na gnas par ’dod pa’i rdul phra mo lta bu’am / shar phyogs kyi khang pa khang pa gcig la bltas pa lta bur phyogs lhag ma gzhan na gnas pa rnams don ji lta ba bzhin mi ’gyur ro //
MAP 57.10–59.6: (1) de la phyogs dang po ltar na bskor ba’i rdul phra rab thams cad phyogs gcig pa nyid du thal bar ’gyur te / de’i rang bzhin la bltas pa nyid kyi phyir ro // rdul phra mo gang la rang bzhin de gcig yod pa de ni de’i rang bzhin yin la rdul phra mo gang la de’i rang bzhin gyi rdul phra mo la bltas pa yod pa zhes tshig rnam par sbyar te de’i dngos po ni de nyid do // sbyor ba ni rdul phra rab kyi ngo bo gcig la bltas pa’i rang bzhin gang yin pa de ni phyogs gcig pa can yin te / dper na dbus na gnas pa’i rdul phra rab de nyid kyi shar phyogs na gnas pa’i rdul phra rab lta bu’am / shar phyogs kyi khang pa khang pa gcig la bltas pa lta bu ste / bskor ba’i rdul phra rab thams cad kyang rdul phra rab gcig la bltas pa’i rang bzhin yin pas zhes bya ba ni rang bzhin gyi gtan tshigs so //
1.2.1.1. Vai´
ses.ika
極微論批判(
avayavin
論批判)
,第一
立場
場合,
(1)-1
[極微]
他
[極微]
一箇所
結合
[
主張]
,[単一
極微
]部分を有
(
s¯
avayavatva
)
過失
付随
,[
]一性(
ekatva
)
否定
.[何故
,極微
]
異
自性
(
apar¯
aparasvabh¯
ava
)を伴
別
[極]微
緊密
.
(1)-2
[極微]全体 結合
主張
,東 [極]微 西 [極]微 全体 結合
場合,西
[極微] 東 [極微]
[全体
結合
].
故
,
[両者
全体
的]結合 二
依存
,
[二
極微 ]相互 自性(
parasparasvabh¯
ava
)
入
込
,
[極]微
単一
自性を持
(
ekasvabh¯
avat¯
a
)
[
]
.
,東
[極]微 西
[極微]
全体
結合
,自
自性を放棄
完全
西
[極微]
,現
結合
(東
極微)
存
在
[
]
.同様 ,西 [極微] 東 [極微] [全体 ]結合
,自
自性を捨
完全
東
[極微]
,結合
依
所
[西
極微]
存在
[
].
故
,一
,相互
排除
存立
を特徴
(
parasparaparih¯
arasthitalaks.an.a
) 肯定 否定(
vidhi-pratis.edha
) ,同時
,
単一 自性を持
[,
] .
Vim. ´sV 7.19–21, Silk [2016: 194.22–24]:
digbh¯agabhedo yasy¯asti tasyaikatvan na yujyate / (k.14ab)
anyo hi param¯an.oh. p¯urvadigbh¯ago y¯avad adhodigbh¯aga iti digbh¯agabhede sati katham. tad¯atmakasya param¯an.or ekatvam. yoks.yate.
AKBh 32.11–13: kim. punah. param¯an.avah. spr
˚´santy anyonyam ¯ahosvin na. na spr˚´sant¯ıti k¯a´sm¯ırak¯ah.. kim. k¯aran.am. yadi t¯avat sarv¯atman¯a spr
˚´seyur mi´sr¯ıbhaveyur dravy¯an.i. athaikade´sena s¯avayav¯ah. prasajyeran. niravayav¯a´s ca param¯an.avah..
Cf. Kyuma [1997], [1999]. 直前 文章 ,西 極微 東 極微 ,同様 ,西 極微 ,東 極微 存在 説 . 肯定 否定 ,東 極微 存在性 非存在, 西 極微 存在性 非存在性を意味 , 同時 指摘 . MAV 54.1–5, 一郷 [1985: 127.5–11]: (1) a) [極微 ]全体 [他 極微 ]結合 ,諸 [極微 ] 実体 交 [一 ] . ,極微全体 ,或 [極微] 結合 , 同 全体を 別 極微 結合 .b) [極微 ]一部 [他 極微 ]結合 ,[極微 ]部分を有 . , 部分 他 極微 結合 . MAV 56.17–21, 一郷 [1985: 128.3–7]: (1) , 余 方角 位置 諸極微 向 , 場 合, 同 全体を 向 , 東側 位置 極微 ,一 宮殿 向 東 宮殿 如 ,余他[ 極微] ,字義通 ,他 方角 位置 . ,「東」「西」 方位 存在 ,大地等 存在 .
1.2.1.2. Criticism of Vaibh¯
as.ika theory of atoms <prayoga 2 >.
(W 624.27–625.20; V 458.14–29; T 373.2–24; D 228a3–b4; P 280b2–281a6)
dvit¯ıye ’pi pariv¯
arakapaks.e
yadi n¯
ama sam¯
anaj¯
at¯ıyaih. sam
. spar´
so nes.t.as tath¯api
chidrasy¯
alokatamor¯
upatv¯
ad
vij¯
at¯ıyair ¯
alokatamah.param¯an.ubhir abh¯ıs.t.a eva.
na hy
¯
aloken¯
asam¯
akr¯
antasya tamorahitat¯
a tamas¯
a v¯
an¯
aspad¯ıkr
˚
tasy¯
alokarahitatvam
. yuktimat
tayor anyonyavirahitade´
s¯
adim¯
atrapratibaddhodayatv¯
at. tath¯
a c¯
anantaropavarn.itados.ah.
samupanipatati.
atha vij¯
at¯ıyair api sam
. spar´
so n¯
anumanyate, tad¯
a yo ’sau madhyavart¯ı param¯
an.ur
yenaikena svabh¯
avenaikaparam¯
an.vabhimukh¯avasthitas tenaiv¯anyaparam¯an.vabhimukho
yadv¯
anyeneti vikalpadvayam.
dvit¯ıye ’pi pariv¯arakapaks.e W, V, T: dvit¯ıyapariv¯arakapaks.e MsC. tath¯api chidra◦W, V, T: tath¯a paricchidra◦MsC.
AKBh 18.12–16:
chidram ¯ak¯a´sadh¯atv¯akhyam chidram ity ucyam¯anam. kim. veditavyam.
¯
alokatamas¯ı kila /
na hi chidram ¯alokatamobhy¯am anyat gr
˚hyate. tasm¯at kil¯ak¯a´sadh¯atur ¯alokatamah. svabh¯avo r¯atrim. divasvabh¯avo veditavyah..
MAV 54.6–8: (2) bar yod pa yang bar dag tu snang ba dang mun pa’i rdul phra rab rnams kyi go skabs yod par ’gyur te / phrag ni mun pa dang snang ba’i bdag nyid yin pa’i phyir de dag dang ’byar bar ’gyur ro //
1.2.1.2. Vaibh¯
as.ika
極微論批判【論証式2】
[中心
位置
極微
,多
同種
極微
間
を伴
]包囲
第二 場合
,
(a)
諸々 同種[ 極微]
接触 認
,
,[極微
極微
間
]間
明
暗を本質
,異種類
明
暗
諸極微
[
接触]
予想
.
,明
覆
暗を持
,
,暗
占有
明を持
不合理
.
両者(明
暗)
生起
,相互
相手を欠
場所等
制限
.
,直前
説
誤
.
,
(b)
諸々
異種類[
極微]
接触
認
,中心
位置
極微
,
一
自性
,一
極微
向
合
位置
場合,[
中心
極微
,]
(b1)
同
[自性]
他
極微
向
合
,
,
(b2)
別
[自性]
[他 極微
向
合
]
二
選択肢
.
MAV 54.6–8, 一郷 [1985: 127.12–15]: (2) 間 [結合 第二 主張 ] ,間 , 明 極微,闇 極微 機会 .空 (中間処) ,闇 明を 性質 , [空 明 闇] [余 極微 ]結合 .adyah. paks.as tad¯a
yad ekar¯
upaparam¯
an.vabhimukhasvabh¯avam
.
tad ekade´
sam.
tadyath¯
a tasyaiva
param¯
an.oh. p¯urvadigavasthitaparam¯an.uh..
ekaparam¯
an.vabhimukhasvabh¯av¯a´s ca sarve pariv¯arak¯ah. param¯an.ava
iti svabh¯
avahetuh..
tenaiva svabh¯
avenety abhyupagam¯
an
n¯
asiddhat¯
a.
sapaks.e
bh¯
av¯
an
na
viruddhat¯
a.
bhinnade´
s¯
avasth¯
ane
tu
n¯
abhimataika -param¯
an.v
-abhimukhasvabh¯
av¯
a bhaveyus tasya param¯
an.or apar¯aparasvabh¯av¯abh¯av¯at.
asat¯
a
ca svabh¯
aven¯
abhimukhy¯
ayog¯
ad iti na c¯
anaik¯
antikat¯
a hetoh..
tata´
s
ca
pariv¯
ary¯
avasth¯
an¯
abh¯
avena
pariv¯
arak¯
an.¯am an.¯un¯am ekade´sat¯aprasa ˙ng¯at
tattvatah. pracay¯abh¯ave
tats¯
adhy¯
arthakriy¯
avaikaly¯
ad eva tasya param¯
an.or
naikasv-abh¯
av¯
abhyupagamo yuktah..
dvit¯ıye tu paks.e ’par¯aparasvabh¯avair apar¯aparaparam¯an.vabhimukhayog¯at sphut.atara eva
s¯
avayavat¯
aprasa ˙ng¯
ad ekatvaviraho ’n.¯un¯am
.
svabh¯
avabhedalaks.an.atv¯ad vastubhedasya.
MAP 59.1–6: sbyor ba ni rdul phra rab kyi ngo bo gcig la bltas pa’i rang bzhin gang yin pa de ni phyogs gcig pa can yin te / dper na dbus na gnas pa’i rdul phra rab de nyid kyi shar phyogs na gnas pa’i rdul phra rab lta bu ’am / shar phyogs kyi khang pa khang pa gcig la bltas pa lta bu ste / bskor ba’i rdul phra rab thams cad kyang rdul phra rab gcig la bltas pa’i rang bzhin yin pas zhes bya ba ni rang bzhin gyi gtan tshigs so //
TSP 678.3–6, Saccone [2018: 167.15–19]: prayogah. — yad ekar¯upaparam¯an.vabhimukhasvabh¯avam. tad ekade´sam yath¯a tasyaiva p¯urvade´sasthitah. param¯an.ur ekapr¯as¯ad¯abhimukhap¯urvapras¯adavad v¯a. ekar¯upaparam¯an.vabhimukha-svabh¯av¯a´s ca sarve pariv¯ary¯avasthit¯ah. param¯an.ava iti svabh¯avahetuh..
svabh¯avenety abhyupagam¯an W, V, T: svabh¯avena bhyuttamagam¯an MsC. bh¯av¯an W: sadbh¯av¯an V, T.
n¯abhimataika◦W, V, T: n¯abhimitaika◦MsP.
◦param¯an.v◦W, V, T:◦pariv¯ar¯an.v◦MsC.
MAP 59.7–10: phyogs tha dad pa na gnas pa yin na ni mngon par ’dod pa’i rdul phra rab gcig pu la bltas pa’i rang bzhin dag tu mi ’gyur te / rdul phra rab de la rang bzhin gzhan med pa’i phyir ro // rang bzhin med na bltas pa yang mi rung ba’i phyir gtan tshigs ma nges pa nyid ma yin no //
Vim. ´sV 7.24–8.1 Silk [2016: 194.29–195.4]: ¯avaran.am. ca katham. bhavati param¯an.oh. param¯an.vantaren.a yadi digbh¯agabhedo nes.yate. na hi ka´scid api param¯an.oh. parabh¯ago ’sti yatr¯agaman¯ad anyen¯anyasya pratigh¯atah. sy¯at. asati ca pratigh¯ate sarves.¯am. sam¯anade´satv¯at sarvah. sam. gh¯atah. param¯an.um¯atrah. sy¯ad ity uktam.
TSP 677.23–678.3, Saccone [2018: 167.12–14]: tath¯a hi — yenaikar¯upen.aik¯an.vabhimukho madhyavart¯ı param¯an.us tenaiv¯aparaparam¯an.vabhimukho yadi sy¯at tad¯a pariv¯arak¯an.¯am an.¯un¯am ekade´satvaprasa ˙ng¯at pracayo na sy¯at.
MAP 59.10–11: de’i phyir yang dag par na bskor te gnas pa med pas rdul phra rab rnams rgyas par mi ’gyur ro //
MAP 59.12–13: phyogs gnyis pa ltar na yang yan lag dang bcas pa nyid du thal bar ’gyur bar gsal bar bdag gis rnam par ma phye’o //
TSP 677.6–7, Vim. ´sV 7.17–21, Silk [2016: 91.7–93.4]: yadi ca param¯an.oh. sam. yoga is.yate yadi v¯a nes.yate. digbh¯agabhedo yasy¯asti tasyaikatvan na yujyate /
anyo hi param¯an.oh. p¯urvadigbh¯ago y¯avad adhodigbh¯aga iti digbh¯agabhede sati katham. tad¯atmakasya param¯an.or ekatvam. yoks.yate.
【論証式2】
【遍充関係】
一
自性
[中心
]極微
向
合
,同一
場所
を占
.
,
同 [中心 ]極微 東 方角 位置
極微
[東 方角 場所を占
]
.
【主題所属性】
,[中心 極微を]包囲
極微
,一
[自性
,
中心 ]極微
向
合
.
[【結論】[中心
極微を]包囲
極微
,同一
場所を占
.]
以上
自性因(
svabh¯
avahetu
)
[
論証式
].
[最初
立場
]「
同
自性
」
[言明
証因
主題所属性を]認
,[
証因
]不成立
.
[
,]同類群
[証因
]存在
矛盾
.一方
,[包囲
諸極微 ,
]別 場所 位置
,
[証因
]承認
,一
[自
性
,
中心 ]極微
向
合
.
[中心
]極微
異
自性 存在
.
,存在
自性
[中心
極
微
を包囲
諸極微
]向
合
不合理
.従
,証因
不確
定
.
,
故[諸極微 中心
極微を]包囲
位置
,包囲
諸
[極]微
同一
場所を占
,真実
,[諸極微 ]集積(=
中心
極微を包囲
)
[.
]
,
(諸極微
集積)
成
立
効果的作用
全
欠
,
[中心
]極微
一
自性を持
認
不合理
.
一方
,
[別
自性
他
極微
向
合
]第二
立場(
b2
)
,
異
自性
,
異
極微
向
合
妥当
,部分を有
,諸[極]微
一性を欠
明瞭
.事物
相違
自性
相違
特徴
.
<s¯adhyadharmin>: sarve pariv¯arak¯ah. param¯an.avah. <hetu>: ekar¯upaparam¯an.vabhimukhasvabh¯ava <s¯adhyadharma>: ekade´sa(svabh¯ava)
<sapaks.a>: ekade´sa(svabh¯ava) <vipaks.a>: anyade´sa(svabh¯ava)
HB 22.2: svabh¯avabhedalaks.an.atv¯ad bh¯avabhedasya. Cf. 吉水 [1999].
1.2.1.3. Criticism of Sautr¯
antika theory of atoms.
(W 625.21–23; V 458.29–31; T 373.24–374.2; D 228b4–5; P 281a6–7)
tr
˚
t¯ıyas tu nairantaryapaks.ah. sam
. yogapaks.am ev¯
anupatati tatpary¯
ayatv¯
at.
na hy
an-tar¯
alade´
savirahin.¯am
. parasparasam
. ´
sles.amukt¯any¯a gatir asti, na ca
´sabd¯antaren.¯abhidh¯ıya-m¯
anah. sa ev¯artho ’nyath¯a bhavaty atiprasa ˙ng¯at.
MAV 56.1–3: (3) bar med pa’i phyogs kyang ’byar ba’i phyogs dang tha dad pa med pa nyid de / bar med pa ni phrag med pa’o // phrad pa dang ’byar ba zhes bya ba ni don tha dad pa ma yin te / MAP 57.1–2: (3) bar med pa’i phyogs kyang phrad pa’i phyogs kho na’i khongs su ’dus te / phrad pa’i rnam grangs yin pa’i phyir ro //
◦sam. ´sles.amukt¯any¯a W:◦sam. ´sles.am. muktv¯any¯a V, T.
MAP 57.2–4: bar gyi yul dang bral ba rnams la ni ’byar ba ma gtogs pa rnam pa gzhan med do // don de nyid sgra gzhan gyis brjod kyang gzhan du ni mi ’gyur ro //
1.2.1.3. Sautr¯
antika
極微論批判
一方,[中心
極微
]間
を伴
[多
同種
極微
包囲
]
第三 立場 ,
[諸々 極微 相互 ]結合
[第一 ]立場 全 同
.
[間
を伴
(
nairantarya
)
語
] [
結合(
sam
. yoga
)
語]
同義語
.
,介在
空間
場所を欠
諸[極微]
,相互
緊
密
を離
,
[結合
]別
状態
.
,別
語
示
,
同
別
.
[
,]過大適用
.
MAV 56.1–3, 一郷 [1985: 127.16–19] (3) 間 [第三 ]主張 ,結合 [第一 ]主 張 異 .「間 」(nirantara) ,「空 」 .「触 合 」(sam. yoga)
「結合 」(sam. ´sles.a) .
1.2.1.4. Criticism of ´
Subhagupta theory of atoms.
[Conclusion: Entity as j˜
neyar¯
upa ( = external object) is neither one nor many.]
(W 625.24–626.7; V 458.31–459.10; T 374.2–16; D 228b5–229a3; P 281a7–b6)
ath¯
asam
. yukta
eva
param¯
an.ur bahubhis tu dik´sabdav¯acyaih. sam¯ıpatarade´s¯avasthitaih.
param¯
an.ubhih. parivr
˚
ta
iti cen
matam. tad ayuktam. na hy arv¯
akparabh¯
agayor abh¯
ave
vacanam idam arthavatt¯
ay¯
am
. vyavatis.t.hate.
tadany¯
apeks.ay¯anyasya yadr¯upam avadh¯aryate
tad asat tatra tattvena p¯
ar¯
ap¯
ar¯
adibhedavat
//
iti nyay¯
an na bh¯
ut¯
arthena s¯
avayavatvam iti cet.
na.
p¯
ar¯
ap¯
arayor
api bahirarthav¯
adin¯
am
. vyapeks.¯
abheden¯
as¯
am
. kary¯
at pit¯
aputr¯
adivat
t¯
attvikam eva r¯
upam ity abhyupagantavyam.
yadapeks.ay¯a hi tat p¯aram , na j¯atu
tadapeks.ay¯a tad ap¯aram
iti.
anyath¯
a p¯
ar¯
ap¯
arayor
ap¯
aram¯
arthikatve katham
.
p¯
ar¯
ap¯
ar¯
abhidh¯
ana -tat.asthitayor
as¯
am
. karyen.¯
avasth¯
anam .
tath¯
a hi p¯
ar¯
abhimat¯
ad
anyatvam eva vivaks.itasy¯ap¯arasy¯ap¯aratvam
ucyate.
tasya ca kalpitatve tayor
aikyaprasa ˙ngah.. tath¯a ca na tad¯a´srit¯an¯am asam
. k¯ırn.¯
avasthitih. sy¯at. na hi
kalpanoparac-ito
bhedo ’rthakriy¯
a ˙ngam.
ath¯asam. yukta W, V, T: ath¯asamprayukta MsC. eva W, V, T: evam. MsC.
sam¯ıpat◦W: sam¯ıpet◦V, T, MsP, MsC, shin tu nye ba na Tib.. parivr
˚ta W, V, T: parivr˚tta MsP, MsC. cen W, V, T: cetan MsP.
yadr¯upam: yad r¯upam W.
p¯ar¯ap¯ar¯adi◦V, MsC: p¯ar¯av¯ar¯adi◦W, T.
BASK k. 49, Shastri [1967: 73.5–6], 神子上 [1986: 15]. p¯ar¯ap¯arayor V, T, MsC: p¯ar¯av¯arayor W.
tat p¯aram W, V, T: tayoran MsP. ap¯aram V, T, MsP, MsC: av¯aram W. p¯ar¯ap¯arayor V, T, MsC: p¯ar¯av¯arayor W.
p¯ar¯ap¯ar¯abhidh¯ana◦V, MsC: p¯ar¯av¯ar¯abhidh¯ana◦W, T.
◦tat.asthitayor W, V, T:◦tadasthitayor MsP,◦tah. sthitayor MsC.
as¯am. ka ryen.¯avasth¯ana W, V: asya k¯aryen.¯avasth¯anam. MsC.
vivaks.itasy¯ap¯arasy¯ap¯aratvam V, T: vivaks.itasy¯av¯arasy¯av¯aratvam W, vipaks.itasy¯av¯arasy¯av¯aratvam MsC.