N
hựt-bổn nhìn nhận cái ngày đề-đốc Bá-lý đem tàu binh tới ra oai gõ cửa, bắt họ ký tờ ƣớc ở Thần-nại-xuyên, ấy là ngày mở mối duy-tân tự-cƣờng cho nƣớc họ.Nghĩa là Nhựt-bổn có kỷ-nguyên lịch-sử mới, bắt đầu từ ngày ấy mà đi.
Kể về tinh-thần thì phải, nhƣng về thiệt sự thì chƣa. Thiệt sự đến năm 1868, Minh-trị Thiên-hoàng (明治天皇 – Meiji Tennou) đem văn võ bá quan tế cáo trời đất tổ-tiên thề nguyền 5 khoản, rồi hạ lịnh nhứt thiết cải-cách duy-tân, bấy giờ mới thiệt là ngày Nhựt-bổn bƣớc vào kỷ nguyên mới.
Cái thời kỳ 15 năm, từ 1854 đến 1867, nội tình quốc-sự của Nhựt-bổn có lắm việc biến-động đổi dời, tức là những việc khơi nguồn đắp móng cho cuộc duy-tân tự-cƣờng của họ. Bởi vậy, trong thời-kỳ nầy, chánh-thể, quốc-tình Nhựt-bổn ra sao, cùng là ảnh hƣởng trí-thức của ngoại-nhơn đối với những hạng duy-tân chí sĩ ở Nhựt ra sao, ta cũng nên xét qua cho biết.
BỌN NHÀ NHO OÁN TRÁCH MẠC-PHỦ VỀ VIỆC MỞ NƢỚC
Nhƣ trong khoản dƣới chƣơng 1 đã nói : về đời cận-cổ, Nhựt-bổn sanh ra chế-độ phong kiến mới, là Mạc-phủ tƣớng-quân, kéo dài một hơi đến 700 năm. Bắt đầu từ Nguyên-lại-Triều (源頼朝 - Minamoto no Yoritomo) dựng lên chế-độ ấy (Tây lịch 1986)
Ông đại tƣớng-quân thay mặt Thiên-hoàng, nắm lấy thực-quyền chánh-trị nƣớc Nhựt, tự lập ra chánh-phủ riêng có thực-lực, gọi là Bá-phủ (霸府) hay Mạc-phủ (幕府 – Bakufu) rồi phong cho các tƣớng-sĩ thân tín của mình, mỗi ngƣời làm chúa một châu-quận tức là chƣ-hầu ; hết thảy ở dƣới quyền thống-thuộc của đại-tƣớng-quân. Họ nguyên là ông tổ của chế-độ Mạc-phủ vậy.
Từ đó về sau, trải qua nhiều cuộc trị loạn hƣng vong, có mấy lần Mạc-phủ thay dòng đổi họ, theo lẽ mạnh đƣợc yếu thua. Trong khi đó, Thiên-hoàng vẫn truyền nối một hệ-thống từ xƣa, nhƣng ngài chỉ ở ngôi báu làm vì, chớ quyền-hành thì không có.
Hồi đề-đốc Bá-lý đem tàu binh vô gõ cửa Nhựt-bổn, và ký tờ ƣớc Nhựt Mỹ ở Tần-nại-xuyên (神奈川 – Kanagawa), chính là hồi Mạc-phủ lập ở Giang-hộ (江戸 – Edo), dòng dõi họ Đức-Xuyên (徳川 – Tokugawa) làm tƣớng-quân. Chính Đức-xuyên tƣớng-quân đã thuận ký tờ ƣớc Nhựt Mỹ vậy. Lúc nầy trên tƣớng-quân có đức Thiên-hoàng ngồi hƣ vị ở kinh-đô, còn dƣới tƣớng-quân thì có 300 chƣ-hầu
lớn nhỏ, chia nhau cai-trị nƣớc Nhựt, tình thế rõ ràng là nƣớc phong-kiến nhƣ Trung-quốc đời Châu, hay là nhƣ Âu-châu cổ thời.
Họ Đức-xuyên nối nhau làm tƣớng-quân, cầm chánh-quyền Nhựt-bổn luôn 250 năm. Trong hai thế-kỷ rƣỡi đó, chỉ duy có lúc hạ lịnh khóa nƣớc, đuổi các giáo-sĩ Bồ và Y, rồi bọn tín đồ Thiên-chúa ở trong xứ nổi lên làm loạn ít lâu, ấy là lúc có nội loạn khiến cho Mạc-phủ phải dùng binh-lực đánh dẹp mà thôi, ngoài việc ấy ra, cả nƣớc đƣợc yên-ổn rất lâu dài, ta có thể nói rằng cổ kim đông tây chƣa có nƣớc nào đƣợc một lúc thái-bình vô sự lâu quá nhƣ thế.
Nhƣng thái-bình lâu lắm cũng có chỗ hại ; Từ tƣớng-quân chƣ-hầu đến sĩ-tốt nhơn-dân, trên dƣới đều thong thả vui chơi, luôn mấy trăm năm, không phải động binh luyện võ, thành ra tƣớng-quân vốn lấy võ-lực oai-trị thiên-hạ mà võ-lực ấy lâu ngày không dùng, tự nhiên phải suy yếu đi. Thình lình đến lúc có ngoại nhơn đem tàu trận tới gõ cửa ra oai, bắt phải khai cảng thông thƣơng, thì Mạc-phủ đành phải vâng theo, chớ không thể chống cự mà giữ riết cái chánh-sách khóa nƣớc hơn 200 năm nay đƣợc nữa.
Thắng An Phòng - 勝安房 (勝海舟) - Katsu Yasuyoshi (Katsu Kaishuu) Đại Cửu Bảo Lợi Thông - 大久保利通 - Okubo Toshimichi
Tây Hƣơng Long Thạnh - 西郷 隆盛 - Saigo Takamori
Mộc Hộ Hiếu Doãn - 木戸孝允 - Kido Takayoshi
Đông Hƣơng Bình Bát Lang - 東郷 平八郎 - Togo Heihachiro
Bấy giờ cả nƣớc náo-động kinh-hoàng, nghị-luận nổi lên nhƣ sấm vang bão dậy ; ai cũng xôn xao trách oán Mạc-phủ sao có sái phép tổ-tiên, bỏ lệ quốc cấm, cho ngoại-nhơn tới lui buôn bán, để gây điều tai vạ hiểm nghèo cho quốc-gia ? Dân cho Mạc-phủ chuyên quyền làm vậy là bất trung với vua, có tội với nƣớc.
Nhứt là đám nhà nho thủ-cựu càng quai mỏ già hàm thống trách Mạc-phủ hơn hết.
Phải, cùng trong thuở ấy, nƣớc Nhựt cũng không khác chi nƣớc Nam mình đây, có đám nhà nho chỉ bo bo thủ-cựu, thích rung đùi ngâm thơ, ngoài Nghiêu-Thuấn Khổng-Mạnh ra họ không biết việc thiên hạ là gì hết. Huống chi Nhựt-bổn còn có cái tình-thế đặc biệt, là trải hai trăm mấy chục năm trời đóng chặt cửa ngọ, cấm tuyệt ngoại-nhơn, thành ra tình thế bên ngoài ra sao, trong xứ ít có ai hay biết. Lúc ấy quốc-dân vẫn đang say mê chuyện đọc sách Tàu, đang sùng bái những Nghiêu-Thuấn Khổng-Mạnh, mà giữ thói cô lập tự tôn, coi nhỏ thiên-hạ, tƣởng trên đời không còn có ai và cũng không ai bảnh bao hơn mình. Bỗng chốc có việc ở Phố-hạ phát ra, Mạc-phủ nhƣợng bộ, khác nào một tiếng sét đánh vang lừng, đám nhà nho nghe phải chát tai nhức óc, rồi túa lên bi-thƣơng phẫn-khích nọ kia, nhƣng nhắm lại đó cũng là lý thế tự nhiên, không có chi lạ !
Trái lại, Mạc-phủ nắm chánh-quyền ở trong tay, thƣờng có dịp cùng ngƣời Hòa-lan trú ngụ tại Tràng kỳ chuyện trò hỏi han, nhờ vậy mà hơi rõ tình-thế Âu Mỹ văn minh ra thế nào, cho nên Mạc-phủ tự biết việc khai-quốc là nên, là cần, không sao đóng cửa từ khách đƣợc nữa.
Song, khốn nỗi lúc nầy Mạc-phủ đã yếu thế đi rồi, chẳng những không đủ sức để cản ngăn lằn sóng quốc-dân chống chỏi oán trách mình, lại cũng không dám công-nhiên ra mặt để mở mang cuộc ngoại giao cho thiệt hẳn hòi rộng rãi mới là đúng chỗ cần dùng lợi ích cho nƣớc nhà. Té ra Mạc-phủ đã thiếu lòng tự tin, mà cũng không trí dõng-đoán, cho nên tiếng rằng mở cửa ngoại-giao, chẳng qua chỉ là việc
do sự thế bắt buộc vậy thôi, Mạc-phủ chập chờn lỡ dỡ ở giữa khoảng nửa úp nửa mở, nửa làm, nửa không, có hại cho đại cuộc nƣớc Nhựt vô số, nếu không thì Nhựt có lẽ đƣợc duy-tân tự-cƣờng sớm hơn mƣơi năm trƣớc rồi.
Ví dụ hồi năm 1854, Mạc-phủ đã cùng đề-đốc Bá-lý ký tờ hiệp ƣớc tại Tần-nại-xuyên rồi, trên kia đã nói tờ ƣớc nầy nội-dung rất là giản-dị, chỉ nói sơ về khoản ghe tàu đi biển có gặp hoạn-nạn trôi dạt vô bờ, thì ngƣời hai nƣớc cứu giúp lẫn nhau mà thôi, chớ chƣa đá động gì đến việc giao-thông mậu-dịch. Mới vậy mà nghị-luận phản-kháng đã nổi lên trong dân-gian um sùm, làm cho mạc-phủ lính quýnh. Cách hai năm sau, (1856) viên tổng-lãnh-sự Mỹ là Cáp-lợi-tƣ (Harry, theo sách Nhựt : 哈利斯 - ? (**)) đến tận Giang-hộ yết-kiến tƣớng-quân xin đổi lại tờ ƣớc trƣớc kia, mà ký tờ ƣớc hòa-thân và mậu-dịch cho phân minh ; luôn dịp ông ta khuyên Mạc-phủ nên mở tong cửa ngõ ngoại-giao với tất cả các nƣớc. Rồi đó hai bên ký tờ ƣớc mới, gọi là tờ ƣớc Giang-hộ.
Lúc nầy, lằn sóng phản-kháng càng nổi lên cao, Mạc-phủ lo sợ quốc-luận ồn ào, liền sai sứ đem tờ ƣớc trên đây về kinh-đô dâng lên Thiên-hoàng ngự-lãm và xin Ngài phê chuẩn cho. Song bao nhiêu lâu nay trào-đình đã xa cách với thực quyền chánh-sự, còn các vị công-khanh đại-thần trong trào cũng không có ông mô hiểu biết sự tình hải-ngoại ra thế nào ; thành ra trào-đình không biết sao mà phê chuẩn tờ ƣớc, để mặc tƣớng-quân nhận lấy trách nhiệm. Vả lại, các ông chƣ-hầu có quyền to thế mạnh, đang muốn dựa oai trào-đình để chống phá cái chánh-sách khai-quốc của Mạc-phủ, vì họ không chịu thay đổi lệ cũ phép xƣa, họ càng tâu-bày xúi giục trào-đình đừng có phê chuẩn tờ ƣớc.
Bởi mấy lẽ đó, sứ-thần của tƣớng-quân phải bồi hồi thất ý ở kinh-đô, rồi đành trở về Giang-hộ tay không. Mạc-phủ càng thêm lúng túng lo sợ, chẳng biết day trở thế nào ! Thiệt, hồi nầy là hồi nội-tình Nhựt-bổn rắc rối khó khăn : Trên thì có cái trào-đình không quen thuộc chánh-sự, dƣới thì có đám chƣ-hầu không thông hiểu
ngoại-tình, còn quốc-dân lại hầu hết thủ-cựu, chí-sĩ đua nhau hô hào nghị-luận vang rùm, bao nhiêu mũi tên đều nhắm cả vào phủ mà bắn. Võ-lực của Mạc-phủ đã vì sự thái-bình lâu đời mà suy yếu rồi, nay muốn đè ép quốc-luận để tự quyền làm việc lợi cho nƣớc nhà, cũng là không đủ sức mới khổ !
Bên trong bị có tình thế khó-khăn nhƣ vậy, còn bên ngoài thì các nƣớc Âu Mỹ hằng ngày tới thúc giục Mạc-phủ mau mau ký điều-ƣớc với họ và mở hết các hải-cảng ra. Trong lúc đó, quan ngoại giao của Mạc-phủ gặp-gỡ tiếp rƣớc ngƣời ngoài càng nhiều, thì càng biết rằng việc khai-quốc là việc phải làm, chớ không thế nào chần chờ thối-thác đƣợc. Chỉ tiếc rằng Mạc-phủ không dám công-nhiên tỏ bày lợi
hại để hiệu triệu quốc-nhơn, thống-nhứt quốc-luận, thành ra việc làm vẫn cứ phải làm, mà không dám làm mạnh bạo và bị nghị-luận xôn xao công kích hoài ! Dầu sao mặc lòng, ta cũng phải nhìn nhận rằng Mạc-phủ cam chịu quốc-luận xôn xao công kích, nhƣng cứ xóa bỏ chánh-sách khóa nƣớc đã mấy trăm năm, mạnh bạo mở cửa ra cùng Âu Mỹ giao-thông mậu-dịch, ấy là Mạc-phủ có công lao ở trong cái cơ-sở khai-quốc của Nhựt vậy. Cơ-sở nầy có biết bao là hạng danh-nhơn chí-sĩ, hoặc lấy tri-thức, hoặc lấy khí-khái, đóng góp tài năng tâm lực vào mà xây-dựng lên ; có lắm ngƣời lấy máu thịt mà đóng góp vào nữa là khác.
*
MẤY ÔNG CÁC-LÃO VỚI VIỆC NGOẠI-GIAO KHAI QUỐC
Giữa lúc đề-đốc Bá-lý mới đến Phố-hạ yêu cầu Nhựt-bổn mở cửa thông-thƣơng, thì vừa gặp nhằm lúc Mạc-phủ Đức-xuyên có tang sự : Tƣớng-quân Gia-khánh (家康 – Ieyasu) mang bịnh qua đời (1853), con là Gia-định (家定 - Iesada) lên nối ngôi, chƣa quen việc chánh, kế vài năm cũng mất (1858). Tới Gia-mậu (家茂 - Ieshige), tuy còn nhỏ tuổi, nhƣng vì là dòng chánh, nên đƣợc lên nối chức tƣớng-quân cho đến năm 1866 tạ thế. Vậy là trƣớc sau 14 năm trời, ngôi tƣớng-tƣớng-quân ba lần đổi chủ, mà hết hai đời chủ là trẻ con, thành ra bao việc chánh đều ủy-thác quan-hệ ở trong tay mấy ông các-lão (家老 - Karo), bực đại-thần lão-quan của Mạc-phủ) gánh vác lo liệu hết thảy. Cũng may có mấy ông nầy là hạng tuấn-kiệt, nặng lòng ƣu-quốc, rõ biết thời-cơ ; chính tay mấy ông vun đắp lên cơ-sở khai-quốc buổi đầu, chớ nếu Nhựt-bổn gặp phải bọn lão-thần ngu muội nhƣ tình-cảnh một vài xứ khác ở phƣơng Đông nầy cùng trong lúc đó, thì e vận-mạng nƣớc Nhựt cũng xui xẻo nhƣ ai rồi không chừng. Thế mới biết cuộc hƣng-vong suy-thạnh của một nƣớc, khôn nhờ, dại chịu, có quan-hệ ở hạng ngƣời chấp-chánh lắm thay ! Các-lão của Mạc-phủ lúc bấy giờ đƣơng đầu với cuộc ngoại-giao khó khăn và tự nhậm công việc quốc gia trọng-đại, cả thảy có bốn ngƣời, là : A-bộ Chánh-hoằng (阿部正弘 - Abe Masahiro), Quật-điên Chánh-mục (堀田正睦 - Hotta Masayoshi ), Tỉnh-y Trực Bật (井伊直弻 - Ii Naosuke) và An-Đằng-đối-mã (安藤 對馬 – Andou ?).
A-bộ Chánh-hoằng vốn là ngƣời để tâm xem xét về sự-tình của các nƣớc ngoài, biết rằng Nhựt-bổn đến lúc không khai-quốc không xong, cho nên lúc có tàu Mỹ kéo tới ra oai ở Phố-hạ thì chính ông ta chủ trƣơng khai-quốc, chính ông ta quyết-định việc ký tờ ƣớc Nhựt Mỹ ở Tần-nại-xuyên. Bình thời, ổng hay khuyên nhủ
thúc giục đám thiếu niên anh-tuấn nên đọc sách Hòa-lan, xét việc Âu Mỹ. Lại mƣớn thầy Hòa-lan tới chỉ vẽ cho Nhựt-bổn rèn tập về lục-quân và hải-quân lối mới. Vì một phần gánh vác quốc-gia đại-nhiệm, lo nghĩ nhọc nhằn quá, Chánh-hoằng phát đau, một phần nữa sức yếu tuổi già rồi, gánh vác đại sự không nỗi nữa, bèn tấn-cử và giao phó cho Quật-điên Chánh-mục nắm giữ then chốt ngoại giao.
Lúc ấy ngoại-giao là việc quan-hệ hơn hết cho quốc gia. Không bao lâu, Chánh-hoằng qua đời thì Chánh-mục lên nối trọng chức.
Chánh-mục tuy không tự đọc chữ Hòa-lan đƣợc, nhƣng mà sai bọn gia-thần hằng ngày đọc sách Hòa-lan rồi thuật lại cho mình nghe. Nhờ vậy mà Chánh-mục cũng thông hiểu tình thế hải-ngoại nhiều lắm, mới dám mạnh bạo cùng quan tổng-lãnh-sự Mỹ là Cáp-lợi-tƣ thƣơng thuyết mà ký hai tờ ƣớc khác về việc thông-giao và việc thông-thƣơng, nhƣ đoạn trên kia đã có nói qua.
Hồi đó dƣới Chánh-mục, có mấy tay văn-quan anh-tuấn, nhƣ bọn Nham-lại Trung-chấn (岩頼 忠震 – Iwase Tadanari), Tỉnh-thượng Thanh-trực (井上清直 – Inoue Kiyonao), Xuyên-lộ Thánh-mô (川路聖謨 - Kawaji Toshiakira), đều là hạng có tài năng cao rộng, hiểu rõ việc ngoài. Mặc dầu quốc-luận sôi nổi công kích về việc khai quốc thế mấy, bọn nầy cũng cứ đốc thúc tán thành việc đó là cần dùng cấp bách và hết sức biện bạc lợi hại cho mọi ngƣời nghe. Họ chính là hạng tiên-phong chí-sĩ khai-quốc vậy.
Nhứt là Nham Lại Trung Chấn học rộng văn hay, có tài hùng biện. Tờ ƣớc Nhựt Mỹ ở Giang-hộ, chính là do tay Trung-chấn thảo ra.
Ấy tức là tờ ƣớc mà Mạc-phủ sai sứ đem về kinh-đô tâu xin Thiên-hoàng phê-chuẩn, nhƣng trào-đình để mặc Mạc-phủ làm sao thì làm, nhƣ chuyện ở trên xa đã nói. Lúc đó Chánh-mục bị tổng-lãnh-sự Mỹ là Cáp-lợi-tƣ yêu cầu phải ký tờ ƣớc nầy, đem về kinh-đô tâu xin Thiên-hoàng phê chuẩn chƣa xong thì vừa đụng có việc kế vị ở trong nhà tƣớng-quân xảy tới, thành ra Chánh-mục và bọn đồng-chí bổng mất quyền hành. Thế là tờ ƣớc Giang-hộ trên đây còn đang lôi thôi chƣa biết trào-đình nhứt quyết lẽ nào, thì trong ngôi các-lão ở Mạc-phủ đã có chuyện tan rã, thay quyền đổi tay.
Tới đây, Tỉnh-y Trực-bật phò ấu chúa là Gia-mậu và gánh lấy đại-sự, làm nhƣ thủ-tƣớng của Mạc-phủ, có toàn quyền nhiếp-chánh, gọi là Đại-lão (大老 - Tairou).
Lúc nầy cả kinh-đô và toàn quốc, những kẻ không chịu sự mở cửa giao-thông, càng sôi nổi xôn xao dữ lắm. Mấy tờ ƣớc đã bàn định ổn thỏa rồi, phần nhiều có cơ đến phải hủy bỏ.
Nhƣng Tỉnh-y là ngƣời can cƣờng quyết đoán, mỗi việc gì cũng hỏi han các-lão là Tùng-bình Trung-ưu (松平忠優 – Matsudaira Tadamasa) rồi tự mình gánh vác trách nhiệm nặng nề một cách rất là mạnh bạo. Tháng 7 năm 1858, Tỉnh y cứ việc ký tên trong tờ ƣớc mới với Mỹ, ấy chính là tờ ƣớc Giang-hộ đã nói kia vậy. (Tờ ƣớc nầy qua năm sau hai bên có thêm vô mấy khoản về ngạch thuế nhập cảng, còn đại thể thì cứ giữ mãi tới năm Minh-trị thứ 27 tức là 1894, nghĩa là lúc Nhựt-bổn duy-dân hùng-cƣờng rồi, tuy phải sửa lại toàn-văn, mà đại ý vẫn để y cũ không đổi
; vậy càng tỏ ra thuở tân-cựu giao-thời, về việc ngoại-giao, Nhựt-bổn đã có tay cứng lắm rồi).
Hồi năm 1858, sau khi tờ ƣớc Nhựt Mỹ ở Giang-hộ đã ký rồi, có nhiều nƣớc khác đến xin Nhựt-bổn ký ƣớc với họ, thì cũng phỏng theo kiểu mẫu của tờ ƣớc Giang-hộ nầy cả. Bởi vậy tờ ƣớc Giang-Giang-hộ đối với lịch-sử duy-tân của Nhựt-bổn là một việc trọng yếu lắm.
Lúc ấy theo chƣn và bắt chƣớc Mỹ-quốc mà đƣợc cùng Nhựt-bổn ký kết giao ƣớc, có Anh, Nga, Pháp và Hòa-lan ; ngƣời Nhựt gọi chung là "Ngũ-quốc đính-ƣớc"
(五国訂約 - ?).
Tuy các nƣớc lấy sự tử tế mà yêu cầu Nhựt-bổn mở cửa nƣớc ra cùng họ ký tờ giao-hảo thông-thƣơng, chớ trong đó họ vẫn giữ lấy phần hơn và không đãi Nhựt-bổn bằng cách bình-đẳng. Liệt-cƣờng đãi Nhựt hồi đó cũng nhƣ kiểu đãi Trung-quốc mấy lâu nay vậy. Nghĩa là ở trong những cửa biển Nhựt-bổn mở ra làm chỗ ngoại-quốc thông-thƣơng, có vạch riêng từng khu vực cho ngoại-nhơn ở tự do, gọi là “cƣ-lƣu-địa (居留地 - ) (**)”, tức là tô giới (concesion). Thuế ở đất cƣ-lƣu, về phần ngoại-nhơn thâu, cho tới ngoại-nhơn có kiện thƣa hay phạm tội gì, hoặc riêng họ với nhau, hoặc dính với ngƣời Nhựt, cũng đều do quan lãnh-sự của họ xử phân, gọi là “lãnh-sự tài-phán quyền - 領事裁判権 - Ryojisaibanken”, (droit
d‟exterrioritalité), chớ họ không chịu quyền xử phân của quan tòa Nhựt, vì họ cho pháp luật của Nhựt còn non nớt thấp thỏi, không đáng xử ngƣời văn minh.
Ngay lúc bấy giờ, ngƣời Nhựt cũng biết thế là mất quyền, là nhục quốc, nhƣng ban đầu đành phải cam chịu, không biết làm sao. Đến sau khai-quốc rồi, không ngày nào mà chánh-phủ và quốc-dân Nhựt không phấn-phát lo toan để xé những điều-ƣớc bất bình đẳng ấy đi. Có cách lo toan nào khác hơn là mình tỏ ra mình mạnh; hể mình mạnh thì tự nhiên ngƣời ta phải nhƣờng bƣớc và coi mình ngang vai bằng bực ngay. Trải mấy chục năm Minh-trị Duy-tân, Nhựt-bổn đã tỏ ra họ mạnh, nên chi đến năm Minh-trị thứ 27 (Tây lịch 1893), đầu hết là Anh-quốc cùng Nhựt sửa tờ ƣớc cũ, ký tờ ƣớc mới, không còn có tô-giới và quyền lãnh-sự tài-phán nữa.