Đ
ọc qua mấy chƣơng ở trên rồi, chắc hẳn trong trí độc-giả tự-nhiên nảy ra cái cảm-giác nhứt định rằng Nhựt-bổn đƣợc duy-tân tự-cƣờng, chính là do nơi dân-chúng khua động thành phong-trào xây-dựng lên cơ-sở. Đầu hết là sức dân, vua hiền quan sáng là sức thứ hai thôi.Quả có nhƣ vậy thiệt.
Phàm một xã-hội nhơn-quần đƣợc văn-minh tấn-hóa, phần nhiều khi là nhờ có một số ít ngƣời chí-khí thức-thời đứng lên kêu gào dìu-dắt quần-chúng mà ra. Hạng đó cũng nhƣ hột giống, nó có gieo vãi trƣớc, mới có nẩy mầm đâm ngọn, cây xanh lá tốt sau. Đã cần có hạng tiên-phong nhƣ thế phất cờ đi trƣớc, song cũng lại cần họ phải có can-đảm thiệt-hành cái chủ-nghĩa của họ cho kỳ đƣợc, cho tới cùng ; chớ nếu có chí-khí kiến-thức mà chỉ nói rồi thôi, thì có ích-lợi gì cho nhơn-quần xã-hội
đâu. Hạng ngƣời nhƣ Nguyễn-trƣờng-Tộ, Bùi-Phũng của mình ở đời Tự-Đức chẳng phải là bực chí-khí thức-thời đáng yêu đáng kính là gì ; nhƣng chỉ tiếc mấy ổng biết dùng có một cách là dâng sớ điều-trần mà thôi, ngoài ra không cố rán làm sao giục lòng thức tỉnh quốc-dân và tự mình hoạt-động, thành ra rốt lại mấy ông uổng mạng, mà chỗ thức-thời của mấy ông cũng vô-ích cho việc đời. Nếu đám ngƣời chí-khí thức-thời ở Nhựt-bổn bảy tám chục năm trƣớc cũng thế, thì làm gì có nƣớc Nhựt-bổn nhƣ ngày nay !
Sự-nghiệp duy-tân nƣớc họ sở-dĩ xây-dựng lên đƣợc, chính bởi cái sức của đám
“Hạ-ban Phiên-sĩ” làm chủ-chốt.
Thế nào là “Hạ-ban Phiên-sĩ” ?
Khoảng trên đầu sách, đã có chỗ nói chế-độ phong-kiến ở Nhựt từ thế-kỷ 12 (Tây-lịch) trở đi, trên cao hết là Thiên-hoàng chỉ làm vua hƣ vị vô quyền, trong nƣớc có trên 260 chƣ-hầu hay là phiên-chúa (藩主 - ??), đều thuộc quyền thống-trị của Tƣớng-quân, là một võ-gia có thế-lực hơn hết, dựng ra Mạc-phủ, truyền nối đời đời, nắm trọn quốc-chánh trong tay, nhƣ kiểu mấy ông bá-chủ ở đời Chiến-quốc bên Tàu vậy. Xã hội có ba giai-cấp, là quý-tộc, sĩ-tộc và bình-dân. Bực sĩ là những ngƣời có chức-nghiệp hay là có học-thức. Đây nói về hạng “Hạ-ban Phiên-sĩ, (下班藩士- ??) tức là chỉ vào bực sĩ ở trong nƣớc Phiên mà lại ở vào lớp dƣới.
Nguyên là mỗi phiên-bang, có ông phiên-chúa (ngƣời trong quý-tộc), làm vua cai-trị, bầy tôi phò tá đều là lão-thần và phiên-sĩ, cha truyền con nối, làm thần thuộc đời đời. Phiên-sĩ chia ra có thƣợng-ban (上班 - ??) và hạ-ban (下班 - ??), nghĩa là bực trên, bực dƣới. Phiên-sĩ bực trên là số ít mà nhà thì giàu, chức thì lớn, chỉ giúp đỡ chánh quyền trong phiên bang, chớ họ không làm sanh-nghiệp gì khác hết. Còn hạ-ban - bực dƣới - chiếm số rất đông, phần nhiều nhà nghèo, nhƣng có học-thức tài-cán, có tâm-chí siêng-năng, nhƣng vẫn phải khuất-phục trƣớc mặt đám thƣợng-ban luôn luôn.
Ngƣời có tài-năng học-thức mà bị đè-ép khuất-phục, không đƣợc mở mặt dƣơng mày, thì còn gì bất-bình hơn ? Bấy lâu, đám hạ-ban phiên-sĩ vẫn chứa lòng bất bình ; thƣờng rán phấn-đấu và tìm cơ-hội để thi-thố tài-năng của họ. Từ giữa thế-kỷ 18, họ giao-tiếp ngƣời Lan, nghiên cứu sách Lan, biết đƣợc chỗ tài giỏi của học-thuật Tây-phƣơng và tình-thế các nƣớc, liền vùng chỗi dậy ngay từ hồi bây giờ hoặc kêu gào sửa-sang chánh-trị, hoặc truyền-bá tân-học cho dân ; thế là cái mầm duy-tân của Nhựt nhờ có đám sĩ-tộc thức-thời đã ƣơng hột một trăm năm trƣớc rồi vậy.
Dẫn mãi tới lúc đề-đốc Bá-lý qua, Mạc-phủ cả quyết khai-quốc, cho đến khi Minh-trị Thiên-hoàng thống-nhứt cả nƣớc rồi thi-hành công-cuộc duy-tân trong 30 năm, đem Nhựt-bổn đặt lên ngang hàng Âu Mỹ, bao nhiêu những ngƣời bôn-tẩu quốc-sự, sáng-tạo duy-tân, đều là hạ-ban phiên-sĩ hết thảy. Nhà giáo-dục quốc-dân nhƣ Phúc-trạch Dụ-cát (福澤諭吉 - Fukuzawa Yukichi), Trung-thôn Kinh-vũ (中村
敬宇 - Nakamura Keiu) mà độc-giả đã biết, chính là hạ-ban phiên-sĩ, nhà chánh-trị đại danh nhƣ Đại-ôi Trọng-tín (大隈重信 - Okuma Shigenobu) , Y-đằng Bác-văn ( 伊藤 博文 - Ito Hirobumi ), cũng là hạ-ban phiên-sĩ, anh hùng nhƣ lục-tƣớng Nãi-mộc (乃木陸将 - Nogi Rikushou), hải-tƣớng Đông-hương (東郷海将 - Tougou Kaishou), cũng là hạ-ban phiên-sĩ nữa. Tóm lại, chính hạng ngƣời ở bực dƣới của xã-hội Nhựt, đã đƣa quốc-gia Nhựt lên cao.
Đừng thấy hạng dân vô quyền nằm dƣới ở trong một xã-hội mà cho là thƣờng ! Hạng ấy đã có óc khôn, nảy ra sức mạnh và ý muốn, thì sức mạnh ý muốn đó phăng phăng đi tới, dầu thành đồng núi sắt cũng không cản đƣợc. Thì Nhựt-bổn nhờ sức mạnh ý muốn của đám hạ cấp sĩ-tộc mà trở nên văn-minh hùng-cƣờng đó chớ gì ?
Sức mạnh ý muốn của dân họ tràn lan bày tỏ ra đủ các phƣơng-diện : Chƣơng trên, ta đã thấy họ sốt-sắng tấn-tới trong trƣờng giáo-dục ; bây giờ ta thử xem họ vùng-vẫy trên đƣờng chánh-trị. Mà xem họ vùng-vùng-vẫy trên đƣờng chánh-trị, tức là xét cái lai-lịch của chế-độ Hiến-pháp nƣớc Nhựt vậy.
DÂN-QUYỀN LÚC MỚI KHỞI-SỰ DUY-TÂN
Độc-giả đã rõ sự tích hồi Minh-trị Thiên-hoàng quyết ý duy-tân, ngài dắt các vị công-khanh chƣ-hầu làm lễ tế-cáo trời đất thần minh mà thề 5 điều, thì chính điều thứ nhứt là thề “Rộng mở hội-nghị, muôn việc quyết-định ở nơi công-luận”. Thế là rõ-ràng vua Minh-trị tôn-trọng dân-quyền dƣ-luận và ngay từ ban đầu đã có chủ-tâm dựng lên chế-độ Hiến-pháp cho nƣớc Nhựt vậy.
Liền đó trào-đình sắp-đặt lại, gọi là Thái-chánh-quan (太政官 - Daijoukan) tức là trung-ƣơng chánh-phủ, ở trong chia ra là 7 cuộc (局-Kyoku). Dƣới thì đặt ra hai chức là Nghị-định (議定- Gitei) và Tham-dự (参與-Sanyo), dùng để hỏi-han bàn định trào-chánh. Hạng nầy lựa chọn hoặc là phiên-chúa, hoặc là phiên-sĩ có tài-năng danh-vọng thì đƣợc, chớ không phân quý-tiện gì. Thứ lại đặt ra Trƣng-sĩ 徴士(**) và Cống-sĩ 貢士(**), do các phiên chúa kén chọn tấn cử về trào, phiên
lớn 3 ngƣời, phiên nhỏ 2 ngƣời hay một ngƣời, trào-đình dùng làm quan hạ-cấp nghị-sự, tức nhƣ hạ-nghị-viện sau nầy, còn hạng trên thì nhƣ thƣợng-nghị-viện.
Đồng thời, vua Minh-trị lại định rõ 3 quyền riêng nhau ; ngài hạ dụ rằng : ”Quyền-lực trong nƣớc từ đây nhứt thiết đều thuộc về một mình Thái-chánh-quan, khiến cho không có mối lệ chánh-lịnh do cả hai ngả ban ra nhƣ trƣớc kia nữa. Còn quyền-lực của Thái-chánh-quan cũng chia riêng ba quyền Lập-pháp (立法 - Rippou), Hành-pháp (行法 - Gyouhou) và Tƣ-pháp (司法 - Shihou), để cho đứt hẳn chỗ lo thiên-trọng chuyên-chế”.
Vậy là Minh-trị chánh-phủ khơi nguồn đắp móng Hiến-pháp cho quốc-dân Nhựt từ đây, mà ở trong có ý noi theo cái thuyết “Tam quyền phân lập” của Montesquieu nƣớc Pháp, rất là rõ-ràng.
Qua năm Minh-trị thứ 2, có “Tập-nghị-viện (集議院 - ??)” mở ra, cũng là nơi sự của các phiên-sĩ do nhà nƣớc chọn lựa sung vào. Sở-dĩ những ngƣời nghị-sự mà do nhà-nƣớc chọn lựa, không có lẽ gì khác hơn là bởi dân-chúng mới ở chế-độ phong-kiến chuyên-chế vừa thoát ra khỏi, tự nhiên trong sự thay cũ đổi mới, đang còn bợ-ngợ, chƣa đủ ngày giờ rèn tập tƣ-cách chánh-trị, cho nên chƣa tập cách nhơn-dân bầu-cử đƣợc.
Dầu sao mặc lòng, ngay từ lúc ban đầu, chánh-phủ Minh-trị sắp đặt nhƣ thế, kể ra cũng khéo tôn-trọng dân-quyền công-nghị lắm. Nhờ lấy sự tôn-trọng dân-quyền công-nghị làm bia, mà chánh-phủ thi-hành đƣợc mọi việc cải-cách rất là mạnh-bạo.
Ví dụ năm Minh-trị thứ 4, bỏ hẳn các phiên-bang, đổi ra làm huyện ; lại tuyên-bố
“Tứ dân đồng quyền (四民同権 - Shimindouken)” (sĩ, nông, công, thƣơng có quyền nhƣ nhau), ấy đều là việc cải-cách mạnh-bạo ; vì nƣớc Nhựt vốn là nƣớc phong-kiến, có giai cấp sang hèn đã lâu đời rồi, mà nay bỗng chốc xóa bỏ đi đƣợc, thật là hay.
Lúc ấy có lắm kẻ thấy chánh-phủ cải-cách táo-bạo quá nhƣ thế, thì tỏ ý bất-bình, nổi lên làm loạn. Nhƣng chánh-phủ nhờ có những ông chúa-phiên thế-lực, tán-thành duy-tân, súm lại giúp sức, tán-thành ra công-cuộc cải-cách cứ việc tấn-hành, mà mấy đám phản-loạn cũng dẹp đƣợc mau.
Bởi nhờ cái oai của các ông cƣờng-phiên, chánh-phủ chế-phục thiên-hạ đƣợc, rồi lại bởi sự bãi-phiên, nên chánh-phủ phải thâu-dụng các ông vào những địa-vị trọng yếu ở trong trào, trong nƣớc. Trong số nầy, hai cƣờng-phiên Tát và Trƣởng có thế-lực lớn hơn hết. Sau khi cơ-sở của chánh-phủ lần hồi vững vàng, vây cánh của hai
cƣờng-phiên đó giữ lấy những ngôi thứ trọng-yếu, rồi tác oai tác phƣớc, làm cho cái tinh-thần ban đầu của chánh-phủ tôn-trọng dân-quyền công-nghị, nay phải lần mòn tiêu mất đi. Bè đảng cƣờng-phiên - ngƣời ta gọi là “Phiên-phiệt, 藩閥- ??)” - lại muốn dựng cờ nổi trống, chuyên-chế quốc-chánh trào-cang, không coi dƣ-luận ra gì nữa hết.
Bọn kiến-thức bất-bình lắm ; họ khua dậy nhơn-tâm, để đòi dân-quyền và hối thúc Hiến-pháp. Đây là một thời-kỳ dân Nhựt hoạt-động trên đƣờng chánh-trị rất hay.
Năm Minh-trị thứ 6, trào-đình bàn tính chánh sách đối phó với nƣớc Hàn (tức Cao-ly), thành ra trong trào có cuộc chia rẽ lung tung, kẻ đi ngƣời ở. Cả bọn Tây-hương Long-thạnh 西郷 隆盛 - Saigo Takamori, Phó-đảo Chủng-thần 副島種臣 - Soejima Taneomi, Bản-viên Thổi-trợ 板垣退助 - Itagaki Taisuke, Hậu-đằng Tượng-thứ-lang 後藤像次郎- Gotou Shoujirou và Giang-đằng Tân-bình (江藤新平 Etou Shimpei ) đang làm chức Tham-dự tại trào, cùng rủ nhau từ-chức, vì họ chủ-trƣơng nhứt định đánh Hàn, nhƣng trào-đình không chịu nghe. (Ta coi Nhật mới khởi-sự duy-tân có sáu năm, mà muốn cử binh đánh ngƣời, cái dân-khí hăng-hái gan-gốc có ghê không ?) Còn bọn Nham-thương Cụ-thị 岩倉具視 - Iwakura Tomomi, Đại-cửu bảo Lợi-thông 大久保利通 - Okubo Toshimichi, Mộc-hộ Hiếu-doãn 木戸考 - Kido Takayoshi đều chủ-trƣơng hãy khoan sanh sự với ai, nên lo nội-chánh của mình sửa sang hẳn hòi đã rồi sẽ hay ; bọn ấy ở lại trong trào nhƣ thƣờng.
Trong bọn từ-chức bỏ đi kia, có 4 ông vẫn ở xẩn vẩn tại Đông-kinh để hoạt động chánh-trị bên ngoài, duy có Tây-hương Long-thạnh trở về quê-hƣơng Lộc-nhi-đảo (Kagoshima) mở trƣờng tƣ, rèn tập thanh niên về mặt chánh-trị. Vì sự yêu-cầu dân-quyền mà ba năm nữa Tây-hương cử binh đánh lại trào-đình ; câu chuyện ấy sẽ nói sau.
Giờ hãy nói tiếp theo câu chuyện trên. Giữa lúc trong trào mới xảy ra việc chia rẽ có kẻ ở ngƣời lui, thì có một ngƣời đi du-học bên Anh bấy lâu, nay trở về trào, tâu bày sự-tình Tây-phƣơng. Ngƣời đó hết sức ngợi khen chế-độ nghị-viên của Anh-quốc, nói rằng Nhựt-bổn nên bắt chƣớc ; nếu không thì quyền chánh cứ ở mãi trong tay chuyên-chế của một hai ông cƣờng-phiên hoài. Chánh-phủ nên làm sao mở rộng cái tinh-thần tôn-trọng công-nghị nhƣ hồi ban đầu ra, để cho quốc-dân có quyền tham-chánh mới đƣợc.
Nhơn đó, qua năm Minh-trị thứ 7, ngày 18 tháng giêng, họ Bản-viên 板垣 - Itagaki cùng 7 ngƣời bạn đồng-chí, dâng tờ biểu lên trào-đình, xin nhà vua mau mau mở ra nghị-viện dân-tuyển (nghị-viện do dân bỏ thăm bầu cử). Lại đem tờ xƣớng-nghị đó
đăng báo, công-bố cho quốc-dân hay. Bản-viên đặt tên rõ ràng “Dân-tuyển nghị-viện 民選議員 - Minsengi-in” là có chủ-ý chỉ rõ cơ-quan ấy thay mặt quốc-dân, tự dân bầu-cử ra, chớ không phải nhƣ “Tập-nghị-viện” kia là “Quan-tuyển nghị-viện 官選議員-Kansengi-in” do nhà nƣớc lựa-chọn cắt cử.
KHUYỂN-DƢỠNG-NGHỊ
Một nhà có công to trong hồi duy-tân, năm 1932(?), đang làm Thủ-tƣớng, bị bọn võ-quan quá-khích vô tận trong dinh bắn chết.
Hình phía dưới cuối bên phải :
Ba vị Tham-mƣu-trƣởng của Lục-quân, Hải-quân và Không-quân đều là bực thân-tộc nhà vua.
Lúc nầy bọn chí-sĩ muốn hiệp nhau lại thành ra chánh-đảng 政党 - Seitou nhƣ ở các nƣớc Âu Mỹ, song còn e ngại một chút, là vì thuở đó hai tiếng “đồ đảng” còn phạm nhằm quốc-cấm ; nhà-nƣớc coi giống nhƣ nghĩa mƣu-phản, hễ ai phạm thì trị tội và nêu tên ra giữa chợ búa. Muốn tránh cái họa đó, nên chi bọn chí-sĩ kết đảng, chỉ tự xƣng là “Ái-quốc công-đảng 愛国公党”, để chỉ tỏ ra mình chẳng phải là đồ-đảng phi-vi hay là đồ bất-chánh vậy.
Tới đây, trí-thức dân Nhựt đã mở ra lần lần và sự giáo-dục hiệp-quần cũng tấn-tới khá rồi. Nhứt là nhờ có Phúc-trạch Dụ-cát (Fukuzawa Yukichi) chuyên việc dịch-thuật, ra sức cổ-động chủ-nghĩa bình-dân. Ngoài ra, lại có ngƣời dịch “Xã-hội khế-ƣớc” (Contrat Social của J.J. Rousseau và tờ : “Nhơn-quyền tuyên-ngôn”
(Déclaration des Droits de l‟Homme) của nƣớc Pháp, để thức-tỉnh quốc-dân, cho biết tôn-quý nhơn-quyền. Những sách ấy, dân nô-nức mua đọc, thành ra cái phong-trào dân-quyền tự-do nổi lên mạnh lắm. Dầu cho trong chánh-phủ có những tay cƣờng-phiên chuyên-chế, không trọng dƣ-luận, nhƣng dân sẽ bắt buộc phải trọng ; không muốn cho lập chánh-đảng, nhƣng rồi cũng có chánh-đảng cứ lập ra.
CHÍ-SĨ ĐỔ MÁU VÌ DÂN-QUYỀN VÀ CHÁNH-ĐẢNG
Đây bƣớc vào cái thời-kỳ dân Nhựt hoạt-động chánh-trị một cách hăng hái dữ tợn, vì dân-quyền và chánh-đảng mà có nhiều chí-sĩ đến đổ máu uổng mình.
Hồi nầy họ Mộc-hộ ở trong chánh-phủ (làm chức Tham-dự), ngầm kín làm đầu cho một bọn theo chủ-nghĩa “tiệm-tấn lập-hiến” (lần hồi tấn lên chánh-thể lập-hiến).
Còn họ Bản-viên từ lúc bỏ chức Tham-nghị trở về vƣờn, ở trong dân-gian, thì công-nhiên làm đầu của phe tự-do cấp-tấn, muốn có nghị-viện dân-tuyển cho mau.
Tháng 2 năm Minh-trị thứ 7, một ngƣời trong đám cùng Bản-viên từ chức Tham-nghị (gọi là Tham-dự cũng thế) hồi năm ngoái, là Giang-đằng Tân-bình ( 後藤新平 - Goto Simpei), lật đật trở về quê-quán ở Tá-hạ (佐賀 - Saga). Bọn sĩ-tộc ở đây tôn Giang-đằng (後藤 - Gotou) lên làm thủ-tƣớng rồi cử binh chống lại chánh-phủ, đòi chánh-phủ phải gấp thi-hành Hiến-pháp. Chánh-phủ thấy vậy, giận lắm, thành ra cả phe Bản-viên cùng chánh-phủ tuyệt tình, trở nên thù-nghịch nhau.
Tức thời Bản-viên 板垣 cũng từ-giã Đông-kinh trở về quê-hƣơng ở Thổ 土 mà tuyên-truyền thức-tỉnh quốc-dân ; luôn dịp ép đòi chánh-phủ mau mau thi-hành chánh-sách tự-do tấn-bộ. Bấy giờ ở Tá-hạ và Thổ có “Lập-chí-xã, 立志社” dậy lên, nƣơng theo lời tuyên-thệ của “Ái-quốc công-đảng” mà rèn tập tánh-cách tự-trị cho dân. Lại giãi bày những lẽ dân-quyền tự-do rất là hăng-hái. Đám thanh-niên nhập xã có tới bốn năm ngàn ngƣời. Thành ra “Lập-chí-xã” cùng với trƣờng tƣ-học của Tây-hương Long-thạnh lập ra tại Lộc-nhi đảo, là hai đảng đồng-chí, găng với chánh-phủ trung-ƣơng, làm cho chánh-phủ phải kiêng nể.
Nhờ có “Ái-quốc công-đản”g của Bản-viên xƣớng lập trƣớc hết và truyền hịch trong nƣớc, lần lần các nơi đều có những hội-xã chánh-trị mở ra, có tánh-chất và tôn-chỉ đại-khái nhƣ “Lập-chi-xã” trên đây.
Qua năm Minh-trị thứ 8, phe Bản-viên và Mộc-hộ (lúc nầy Mộc-hộ cũng mới từ-chức về vƣờn) mời các hội-xã nhóm hội chung ở Đại-bản (大阪 - Osaka), rồi công-bố hai điều đại-cƣơng nhƣ vầy :
1* - Cái thuyết của chúng tôi nhứt định, là cầu có một chánh-phủ do nhà vua lập luật (nghĩa là tránh những mối tệ chuyên-chế của một hai cƣờng-phiên).
2* - Chúng tôi muốn thiệt-hành cái thuyết ấy, cho nên phải đòi có chế-độ nghị-viện, để cho minh-bạch luật-phép trong thiên-hạ.
Rồi đó Mộc-hộ 木戸cùng Bản-viên lại trở vô chánh-phủ làm chức Tham-nghị nhƣ cũ. Nhà vua sai ổng cùng với Đại-cửu-bảo Lợi-thông 大久保利通 và Y-đằng Bác-văn (伊藤 博文 - Ito Hirobumi) hiệp nhau khảo-cứu chánh-thể. Vua Minh-trị hạ chiếu, có câu : “Chánh-phủ Lập-hiến lần hồi dựng lên, trẫm và chúng dân đều đƣợc nhờ phƣớc”. Liền khi ấy, chánh-phủ đặt ra Nguyên-lão-viện (元老院) và Đại-thẩm-viện (大審院) ; bấy giờ là ba quyền thiệt và phân-lập.
Từ đó, thuyết dân-quyền tự-do càng thạnh ; khắp nƣớc chỗ nào cũng lập hội kết xã và nghị-luận chánh-trị nổi lên rất cao.
Tháng 6 năm ấy (năm Minh-trị thứ 8), chánh-phủ mở ra hội-nghị địa-phƣơng của nhà-nƣớc, cho mỗi phủ huyện có hai ngƣời thay mặt dân đi dự hội, và cho các nhà làm báo đƣợc dự nghe. Song hồi nầy có nhiều tờ báo nói giọng kịch-liệt quá ; họ công-kích chánh-phủ chỉ kiếm chuyện chần-chờ, không mau đặt nghị-viện dân-tuyển. Chánh-phủ phải giữ quyền mình cho nghiêm, liền ra điều-lệ làm báo, trị tội phỉ báng và kiểm-thúc ngôn-luận.
Đồng thời, giữa chốn trào-đình, cũng nổi lên chống nghịch nhau về chủ-nghĩa. Ví dụ Đại-cửu-bảo (大久保 - Okubo) vẫn chủ tiệm-tấn, còn Bản-viên thì cứ chủ cấp-tấn luôn luôn.
Vì chỗ bất đồng ý-kiến đó nên chi qua tháng 10, Bản-viên lại từ-chức Tham-nghị, lui về dân-gian, cho dễ ra sức thúc-giục nhơn-tâm mở-mang dƣ-luận.
Bọn chí-sĩ cấp-tấn nôn-nao đòi ban Hiến-pháp mở nghị-viện ngay, song chánh-phủ xét chƣa phải thời, nên cứ ƣớc hẹn dần dà mãi. Bởi vậy, đến tháng giêng năm Minh-trị thứ 10 (nhằm 1886), phe trƣờng tƣ ở Lộc-nhi-đảo, tức là phe chánh-trị cấp-tấn, đồ đảng của Tây-hương Long-thạnh (西郷 隆盛 - Saigo Takamori) , tôn Tây-hương lên làm tƣớng, cử binh làm loạn, hỏi tội chánh-phủ. Ta nên biết bây giờ Tây-hương làm ông chủ trƣờng tƣ, làm một nhà hoạt-động chánh-trị, chớ lúc cuối đời Mạc-phủ cách mƣời mấy năm trƣớc, ông ta đã từng làm tới Lục-quân đại-tƣớng rồi. Bọn bất-bình thấy ông có đại-tƣớng tài, nên họ tôn ông làm đại-tƣớng, để cự với chánh-phủ. Song chúng quả bất địch, họ Tây-hương bại trận mà chết. Ban đầu chánh-phủ cho ông ta là phản-thần, nhƣng sau 12 năm, nhà vua nghĩ lại mà thƣơng, bèn phong tƣớc hầu cho con ổng. Tại kinh-thành Đông-kinh có dựng tƣợng đồng kỷ-niệm, chính Tây-hương là ngƣời tử-tiết vì chánh-trị đầu hết.
Tây-hương ( 西郷 隆盛 - Saigo Takamori ) phẫn-uất vì trào-chánh bị bọn “Phiên-phiệt” chuyên quyền, nên khi cử binh khởi-nghĩa, có phát ra mấy vần thơ rất hùng.
Bài thơ truyền tụng qua tới nƣớc Nam mình, không mấy ông nhà nho không ngâm-nga thán-phục ; có ông khoái ý, dịch ra quốc-văn. Ấy là bài :
大聲呼酒上高樓 雄気欲吞五大州 一片丹心三尺剣 揮拳先斬佞臣頭
Đại-thanh hô tửu thưởng cao-lâu, Hùng khí giục thôn ngũ đại-châu,