公式(指数・対数関数)
指数の定義 自然数mについて am= m個 z }| { a× a × · · · × a 整数に拡張 am−n= a m an a 0= 1 a−n= 1 an 有理数に拡張(a > 0) amn = n √ am a1n = √na 無理数に拡張(a > 0) 1 < a の場合 ax= y⇔ ∀ p, q :有理数(p < x < q → ap < y < aq) 0 < a < 1 の場合 ax= y⇔ ∀ p, q :有理数(p < x < q → ap > y > aq) 指数法則 ax+y= ax· ay ax−y = a x ay ax·y= (ax)y = (ay)x axy = (ax) 1 y = ( ay1 )x (a· b)x= ax· bx (a b )x = a x bx 指数関数の大小関係 1 < a の場合 : x < y ⇐⇒ ax< ay 0 < a < 1 の場合 : x < y ⇐⇒ ax> ay対数の定義 x = logaX ⇐⇒ X = ax logaax= x alogaX= X 対数法則
loga(X· Y ) = logaX + logaY loga X
Y = logaX− logaY logaYx= x log aY 底の変換公式 logXY = logaY logaX 対数関数の大小関係 1 < a の場合 : x < y ⇐⇒ logax < logay 0 < a < 1 の場合 : x < y ⇐⇒ logax > logay 常用対数 log102 = 0.30103 . . . log103 = 0.47712 . . .
log104 = 0.60206 . . . (= 2 log102) log105 = 0.69897 . . . (= 1− log102) log106 = 0.77815 . . . (= log102 + log103) log107 = 0.84509 . . .
log108 = 0.90309 . . . (= 3 log102) log109 = 0.95424 . . . (= 2 log103)
桁数と最高位の数字
M がn桁の数 ⇐⇒ 10n−15 M < 10n
⇐⇒ n = (log10M の整数部分) + 1 最高位の数字がa ⇐⇒ a × 10n−15 M < (a + 1) × 10n−1
Napierの定数eの定義 e = ( lim t→0 at− 1 t = 1となるa ) lim t→0 et− 1 t = 1 eの定義と同値な関係 e = ( lim t→0 loga(t + 1) t = 1となるa ) lim t→0 loge(t + 1) t = 1 lim n→+∞ ( 1 + 1 n )n = e lim n→−∞ ( 1 + 1 n )n = e lim x→+∞ ( 1 + 1 x )x = e lim x→−∞ ( 1 + 1 x )x = e 自然対数の定義 log x = logex (底eを省略する) ln xと書くこともある 双曲線関数 cosh θ = eθ + e −θ 2 sinh θ = eθ− e−θ 2 tanh θ = eθ− e−θ eθ + e−θ 相互関係 tanh θ = sinh θ cosh θ cosh 2 θ− sinh2θ = 1 1− tanh2θ = 1 cosh2θ 加法定理
cosh (α + β) = cosh α cosh β + sinh α sinh β cosh (α− β) = cosh α cosh β − sinh α sinh β sinh (α + β) = sinh α cosh β + cosh α sinh β sinh (α− β) = sinh α cosh β − cosh α sinh β tanh (α + β) = tanh α + tanh β
1 + tanh α tanh β tanh (α− β) =
tanh α− tanh β 1− tanh α tanh β
逆双曲線関数
θ = cosh−1x ⇐⇒ cosh θ = xかつθ= 0 cosh−1x = log(x +√x2− 1)
θ = sinh−1y ⇐⇒ sinh θ = y sinh−1y = log
(
y +√y2+ 1)
θ = tanh−1m ⇐⇒ tanh θ = m tanh−1m = 1
2 log 1 + m 1− m
証明
対数法則
logaX = x,logaY = y とおく
X = ax,Y = ay
X· Y = ax· ay = ax+y
∴ loga(X· Y ) = x + y = logaX + logaY X Y = ax ay = a x−y ∴ loga X Y = x− y = logaX− logaY Yx= (ay)x= axy ∴ logaY x= xy = x log aY 底の変換 Y = ay= ax·yx = (ax) y x = X y x ∴ logXY = y x = logaY logaX
• lim x→0 ex− 1 x = 1 ⇒ tlim→0 loge(t + 1) t = 1 ( 逆も同様) x = loge(t + 1)とおく t = ex− 1 t→ 0 のとき x→ loge1 = 0 ∴ lim t→0 loge(t + 1) t = limx→0 x ex− 1 = 1 lim x→0 ex− 1 x = 1 1 = 1 • lim x→∞ ( 1 + 1 x )x = e ⇒ lim t→−∞ ( 1 + 1 t )t = e (逆も同様) x =−t − 1とおく t =−x − 1 t→ −∞ のとき x→ ∞ ∴ lim t→−∞ ( 1 + 1 t )t = lim x→∞ ( 1− 1 x + 1 )−x−1 = lim x→∞ ( x x + 1 )−x−1 = lim x→∞ ( x + 1 x )x+1 = lim x→∞ ( 1 + 1 x )x( 1 + 1 x ) = e· 1 = 1 • lim x→±∞ ( 1 + 1 x )x = e ⇒ lim t→0 loge(t + 1) t = 1 ( 逆も同様) x = 1 t とおく t = 1 x t→ 0 のとき x→ ±∞ ∴ lim t→0 loge(t + 1) t =x→±∞lim loge ( 1 x + 1 ) 1 x = lim x→±∞x loge ( 1 + 1 x ) = lim x→±∞loge ( 1 + 1 x )x = logee = 1
• lim n→∞ ( 1 + 1 n )n = e ⇒ lim x→∞ ( 1 + 1 x )x = e (逆は明らか) n = [x] = (xの整数部分),m = n + 1とする n5 x < m 1 + 1 m < 1 + 1 x 5 1 + 1 n ( 1 + 1 m )n 5 ( 1 + 1 m )x < ( 1 + 1 x )x 5 ( 1 + 1 n )x < ( 1 + 1 n )m x→ ∞のときn→ ∞,m→ ∞ lim m→∞ ( 1 + 1 m )n = lim m→∞ ( 1 + 1 m )m−1 = lim m→∞ ( 1 + 1 m )m ( 1 + 1 m ) = e 1 = e lim n→∞ ( 1 + 1 n )m = lim n→∞ ( 1 + 1 n )n+1 = lim n→∞ ( 1 + 1 n )n( 1 + 1 n ) = e· 1 = e ∴ lim x→∞ ( 1 + 1 x )x = e 双曲線関数の相互関係 tanh θ = eθ− e −θ eθ + e−θ = 2 sinh θ 2 cosh θ = sinh θ cosh θ
cosh2θ− sinh2θ = (cosh θ + sinh θ)(cosh θ− sinh θ) = eθe−θ = 1
1− tanh2θ = 1− sinh 2 θ cosh2θ = cosh2θ− sinh2θ cosh2θ = 1 cosh2θ
cosh α cosh β = eα + e −α 2 eβ + e−β 2 = eα+β + eα−β + e−α+β + e−α−β 4 = eα +β + e−α−β 4 + eα−β + e−α+β 4 = cosh (α + β) 2 + cosh (α− β) 2 sinh α sinh β = eα− e
−α 2 eβ− e−β 2 = eα+β − eα−β − e−α+β + e−α−β 4 = eα +β + e−α−β 4 − eα−β + e−α+β 4 = cosh (α + β) 2 − cosh (α− β) 2 ゆえに
cosh (α + β) = cosh α cosh β + sinh α sinh β cosh (α− β) = cosh α cosh β − sinh α sinh β
sinh α cosh β = eα− e
−α 2 eβ + e−β 2 = eα+β + eα−β − e−α+β − e−α−β 4 = eα +β − e−α−β 4 + eα−β − e−α+β 4 = sinh (α + β) 2 + sinh (α− β) 2 cosh α sinh β = eα + e
−α 2 eβ− e−β 2 = eα+β − eα−β + e−α+β − e−α−β 4 = eα +β − e−α−β 4 − eα−β − e−α+β 4 = sinh (α + β) 2 − sinh (α− β) 2 ゆえに
sinh (α + β) = sinh α cosh β + cosh α sinh β sinh (α− β) = sinh α cosh β − cosh α sinh β
tanh (α + β) = sinh(α + β) cosh (α + β) =
sinh α cosh β + cosh α sinh β cosh α cosh β + sinh α sinh β
= sinh α cosh α + sinh β cosh β 1 + sinh α cosh α sinh β cosh β = tanh α + tanh β 1 + tanh α tanh β tanh (α− β) = sinh(α− β) cosh (α− β) =
sinh α cosh β− cosh α sinh β cosh α cosh β− sinh α sinh β
= sinh α cosh α − sinh β cosh β 1− sinh α cosh α sinh β cosh β = tanh α− tanh β 1− tanh α tanh β
逆双曲線関数 θ = cosh−1x ⇐⇒ x = cosh θ かつ θ= 0 ゆえに x = eθ + e −θ 2 = ( eθ )2 + 1 2eθ ( eθ )2 − 2xeθ + 1 = 0 θ= 0よりeθ= 1だから eθ = x +√x2− 1 ∴ cosh−1x = θ = log(x +√x2− 1) θ = sinh−1y ⇐⇒ y = sinh θ ゆえに y = eθ− e −θ 2 = ( eθ )2 − 1 2eθ ( eθ )2 − 2yeθ − 1 = 0 eθ > 0だから eθ = y +√y2+ 1 ∴ sinh−1y = θ = log ( y +√y2+ 1) θ = tanh−1m ⇐⇒ m = tanh θ ゆえに m = eθ− e −θ eθ + e−θ = e2θ − 1 e2θ + 1 m(e2θ + 1) = e2θ − 1 1 + m = (1− m)e2θ e2θ = 1 + m 1− m 2θ = log 1 + m 1− m ∴ tanh−1m = θ = 1 2 log 1 + m 1− m