• 検索結果がありません。

解析学 I 問題解説 ♯11  

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

シェア "解析学 I 問題解説 ♯11  "

Copied!
25
0
0

読み込み中.... (全文を見る)

全文

(1)

解析学 I 問題解説 ♯11

河野

演習問題

3.3

命題

3.5

を証明せよ。

dt dx = 1

2 1 cos

2

x

2

= 1 2

cos

2

x

2 + sin

2

x 2 cos

2

x

2

= 1 2

(

1 + tan

2

x 2

)

= 1 + t

2

2

sin x = sin 2 ( x

2 )

= 2 sin x 2 cos x

2 =

2 sin x 2 cos x

2

1 =

2 sin x 2 cos x

2 cos

2

x

2 + sin

2

x 2

= (

2 sin x 2 cos x

2

) × 1 cos

2

x ( 2

cos

2

x

2 + sin

2

x 2

) × 1 cos

2

x

2

=

2 tan x 2 1 + tan

2

x

2

= 2t 1 + t

2

cos x = cos 2 ( x

2 )

= cos

2

x

2 sin

2

x 2 =

cos

2

x

2 sin

2

x 2

1 =

cos

2

x

2 sin

2

x 2 cos

2

x

2 + sin

2

x 2

= (

cos

2

x

2 sin

2

x 2

) × 1 cos

2

x ( 2

cos

2

x

2 + sin

2

x 2

) × 1 cos

2

x

2

=

1 tan

2

x 2 1 + tan

2

x 2

= 1 t

2

1 + t

2

なので,

R(sin x, cos x) dx =

R

( 2t

1 + t

2

, 1 t

2

1 + t

2

) 2 1 + t

2

dt

となり有理関数の積分に帰着できる。

演習問題

3.4

次を示せ。

1 tan x

2 + 1 1

tan x

2 1 2 arctan (

tan x 2

)

= tan x x

arctan

tan

の逆関数なので

arctan (tan X) = X

である。よって

2 arctan

( tan x

2 )

= 2 x 2 = x

である。

1 tan x

2 + 1 1

tan x 2 1

= tan x

2 1 + tan x 2 + 1 (

tan x 2 + 1

) ( tan x

2 1 )

= 2 tan x 2 tan

2

x

2 1

=

2 tan x 2 1 tan

2

x

2

(2)

となるが

tan

の加法定理を用いると

tan x

になるので等式が成立する。

演習問題

3.5

次の関数の不定積分を求めよ。ただし

(8),(9)

において

ab ̸ = 0

とする。

(1) sin x cos x (2) sin

3

x (3) 1

cos x (4) 1

tan x (5) 1

1 + sin x (6) 1

sin x cos x (7) sin x

1 + cos x (8) 1

a + b tan x (9) 1

a + b sin x

(1)

三角関数は積の形になっているときは和に直すことで積分が簡単になる場合が多い。この問 題の場合は和を積に直すことは倍角公式

[sin 2x = 2 sin x cos x]

に対応する。

sin x cos x dx =

∫ 1

2 sin 2x dx = 1 2

sin 2x dx = 1 4 cos 2x

(2)

積を和に直すことを繰り返し実行すると,または直接

3

倍角の公式を適用すると,

sin

3

x = 3

4 sin x 1 4 sin 3x

となるので。

sin

3

x dx = 3

4 cos x + 1 12 cos 3x

別の方法として,sin2

x = 1 cos

2

x

と見て

u = cos x

と変数変換してもできる。

sin

3

x dx =

sin x(1 cos

2

x) dx = ∫ {

1 u

2

} du

= 1

3 u

3

u = 1

3 cos

3

x cos x (3) t = tan

( x 2

)

とおき置換積分を実行する。

∫ 1

cos x dx =

∫ 1 + t

2

1 t

2

2

1 + t

2

dt =

∫ { 1

1 + t + 1 1 t

} dt

= log | 1 + t | − log | 1 t | = log 1 + tan ( x

2

) log 1 tan ( x

2 )

(4) 1

tan x = cos x

sin x

なので

t = sin x

とおき置換積分を実行する。

∫ 1

tan x dx =

∫ cos x sin x dx =

∫ 1

t dt = log | sin x | (5) t = tan

( x 2

)

とおき置換積分を実行する。

∫ 1

1 + sin x dx =

∫ 1

1 + 2t 1 + t

2

2

1 + t

2

dt =

∫ 2 (1 + t)

2

dt

= 2

1 + t = 2 1 + tan

( x 2

)

(3)

(6) t = tan ( x

2 )

とおき置換積分を実行する。

∫ 1

sin x cos x dx =

∫ 2

t

2

+ 2t 1 dt =

∫ 1

2

( 1

t

2 + 1 1 t +

2 + 1 )

dt

= 1

2 (

log tan ( x

2 )

2 + 1 log tan ( x

2 )

+ 2 + 1 ) (7) t = tan

( x 2

)

とおき置換積分を実行する。

∫ sin x

1 + cos x dx =

∫ 2t 1 + t

2

1 + 1 t

2

1 + t

2

2

1 + t

2

dt =

∫ 2t

1 + t

2

+ 1 t

2

2 1 + t

2

dt

=

∫ 2t

1 + t

2

dt = log(1 + t

2

) = log (

1 + tan

2

( x

2 ))

(8) t = tan ( x

2 )

とおいても勿論できるが,t

= tan x

とおく。

dt

dx = 1

cos

2

x = cos

2

x + sin

2

x

cos

2

x = 1 + tan

2

x = 1 + t

2 より

I =

∫ 1

a + b tan x dx =

∫ 1 a + bt

1 1 + t

2

dt

分母が

1

次式と

2

次式の積なので部分分数分解を実行する。

1 a + bt

1

1 + t

2

= A

a + bt + B + Ct 1 + t

2 とおく。右辺を通分して両辺を比較すると

A(1 + t

2

) + (B + Ct)(a + bt) = 1

である。t

= a

b

を代入すると

A (

1 + ( a

b )

2

)

= 1

より

A = b

2

a

2

+ b

2 となる。

B + Ct

1 + t

2

= 1 a + bt

1

1 + t

2

b

2

a

2

+ b

2

1 a + bt

= 1

a + bt 1 a

2

+ b

2

( a

2

+ b

2

1 + t

2

b

2

(1 + t

2

) 1 + t

2

)

= 1

a

2

+ b

2

1 a + bt

a

2

b

2

t

2

1 + t

2

= 1 a

2

+ b

2

1 a + bt

(a bt)(a + bt) 1 + t

2

= 1

a

2

+ b

2

a bt

1 + t

2

(4)

よって

I =

∫ 1 a

2

+ b

2

( b

2

a + bt + a bt 1 + t

2

) dt

= b

2

a

2

+ b

2

∫ 1

a + bt dt + a a

2

+ b

2

∫ 1

1 + t

2

dt b a

2

+ b

2

t 1 + t

2

dt

= b

a

2

+ b

2

log | a + bt | + a

a

2

+ b

2

arctan t b a

2

+ b

2

1

2 log(1 + t

2

)

あとは

t = tan x

を代入すればよいのだが,ここでは式をもう少し整理しておこう。

arctan t = arctan (tan x) = x

また

1 + t

2

= 1 + tan

2

x = cos

2

x

cos

2

x + sin

2

x

cos

2

x = 1 cos

2

x

より

1

2 log(1 + t

2

) = 1 2 log

( 1 cos

2

)

= 1 2 log (

cos

2

x )

= log (

cos

2

x )

12

= log | cos x |

となる。これを代入すると

I = b

a

2

+ b

2

log | a cos x + b sin x | + a a

2

+ b

2

x (9) t = tan

( x 2

)

とおくと積分は

I =

∫ 1

a + b sin x dx =

∫ 1

a + b 2t 1 + t

2

2

1 + t

2

dt =

∫ 2

at

2

+ 2bt + a dt

分母の

2

次式の判別式

(の

14

)

D

とおくと

D = b

2

a

2である。D >

0

のとき二次方程式は

2

つの実数解

α, β

をもち分母は

a(t α)(t β)

と因数分解できる。このときは部分分数分解を実行 すればよい。

D < 0

のときは

1

次の項を消す変形後

∫ 1

1 + s

2

ds

に帰着させればよい。D

= 0

のときは分母 が

1

次式の

2

乗になるので積分が求まる。計算過程を省略して結果だけ書くと

D > 0

のとき

I = 1

b

2

a

2

log a tan ( x

2 )

+ b

b

2

a

2

1

b

2

a

2

log a tan ( x

2 )

+ b + √

b

2

a

2

D < 0

のとき

I = 2

a

2

b

2

arctan

a tan ( x

2 )

+ b

a

2

b

2

D = 0

のとき

I = 2

a tan ( x

2 )

+ b

(5)

演習問題

3.6

次の関数の不定積分を求めよ。

(1) 1

2 3x

2

(2) 1

3 + 2x x

2

(3) 1

x 3x

2

2

(4) 1

x

2

+ 4 (5) 1 x

2

(1)

2 3x

2

=

√ 3

( 2 3 x

2

)

= 3

v u u t (√

2 3

)

2

x

2 と変形できるので

x =

√ 2

3 sin t

とおき 置換積分を実行する。

∫ 1

2 3x

2

dx =

∫ 1

3 dt = 1

3 t = 1

3 arcsin

√ 3 2 x

(2) 3 + 2x x

2

= 4 x

2

+ 2x 1 = 2

2

(x 1)

2となるので

u = x 1

とおくと積分は

I =

∫ 1

3 + 2x x

2

dx =

∫ 1

2

2

u

2

du

となる。u

= 2 sin t

とおいて置換積分を実行する。

I =

dt = t = arcsin u

2 = arcsin

( x 1 2

)

(3)

3x

2

2 =

√ 3

( x

2

2

3 )

= 3

v u u t x

2

(√ 2 3

)

2

と変形できるので

x =

√ 2 3

1

sin t

とおい て置換積分を実行する。

dx

dt =

√ 2 3

cos t sin

2

t

3x

2

2 = 3

√ 2 3

1 sin

2

t 2

3 = 2 cos t

sin t

より

∫ 1

x

3x

2

2 dx =

∫ 1

√ 2 3

1 sin t

2 cos t sin t

(

√ 2 3

cos t sin

2

t

) dt

= 1

2

dt = 1

2 t = 1

2 arcsin (

2 3x

)

(4) x = 2 tan t

とおくと

dx dt = 2

cos

2

t

であり,x2

+ 4 = 4(tan

2

t + 1) = 4

cos

2

t

なので,積分は

I =

∫ 1

x

2

+ 4 dx =

∫ cos t 2

2 cos

2

t dt =

∫ 1 cos t dt

となる。前問

(3)

より

= log 1 + tan

( t 2

) log 1 tan

( t 2

)

となるので

t = arctan x

2

を代入して

= log 1 + tan

( 1 2 arctan

( x 2

)) log 1 tan

( 1 2 arctan

( x 2

))

(6)

(5) x = sin t

とおいて置換積分を実行する。途中

cos

2

t = cos 2t + 1

2

を用いる。

∫ √ 1 x

2

dx =

cos

2

t dt = 1 2

{ cos 2t + 1 } dt

= 1 2

( t + 1

2 sin 2t )

= 1

2 (t + sin t cos t)

= 1 2

(

arcsin x + x √ 1 x

2

)

1 2

( t + 1

2 sin 2t )

t = arcsin t

を代入した,

1

2 arcsin x + 1

4 (sin 2 arcsin x)

も勿論正解である。

演習問題

3.7

次を示せ。

log 1 +

x 1 x + 1 log

1

x 1 x + 1

= log x + √ x

2

1

log 1 +

x 1 x + 1 log

1

x 1 x + 1 = log

1 +

x 1 x + 1 1

x 1 x + 1

なので右辺の

log

の絶対値のなかを計算する。

1 +

x 1 x + 1 1

x 1 x + 1

= (

1 +

x 1 x + 1

) ( 1 +

x 1 x + 1

)

( 1 +

x 1 x + 1

) ( 1

x 1 x + 1

) = 1 + 2

x 1

x + 1 + x 1 x + 1 1 x 1

x + 1

= x + 1 x + 1 + 2

x 1

x + 1 + x 1 x + 1 x + 1

x + 1 x 1 x + 1

= 2x x + 1 + 2

x 1 x + 1 2

x + 1

= x + 1 2

( 2x x + 1 + 2

x 1 x + 1

)

= x +

(x + 1)

2

x 1 x + 1

= x + √

(x + 1)(x 1) = x + √ x

2

1

演習問題

3.8

次の関数の不定積分を求めよ。

(1) 1

1 x

2

(2) 1

x

2

+ 1 (3) x

2

+ 2

(4) 1

x

2

4 x

2

(1)

1 x

2

= t(x + 1)

または同じことだが

t =

√ 1 x

1 + x

とおいて置換積分を実行する。両辺を

2

乗して,t2

= 1 x

1 + x

となる。xについて解くと

x = 1 t

2

1 + t

2 を得る。

dx

dt = 4t

(1 + t

2

)

2 であ

(7)

り,

1 x

2

= t(x + 1) = t

( 1 t

2

1 + t

2

+ 1

)

= 2t

1 + t

2 となる。

∫ 1

1 x

2

dx =

∫ 1 + t

2

2t

( 4t (1 + t

2

)

2

)

dt = 2

∫ 1 1 + t

2

dt

= 2 arctan t = 2 arctan

√ 1 x 1 + x (2)

x

2

+ 1 = t x

とおいて置換積分を実行する。両辺を

2

乗すると

x

2

+ 1 = t

2

2tx + x

2で あり,これを

x

について解くと,x

= t

2

1

2t

となる,

dx

dt = t

2

+ 1

2t

2 であり

x

2

+ 1 = t x = t t

2

1

2t = 1 + t

2

2t

となる。

∫ 1

x

2

+ 1 dx =

∫ 2t 1 + t

2

1 + t

2

2t

2

dt =

∫ 1 t dt

= log | t | = log (√

x

2

+ 1 + x )

(3)

x

2

+ 2 = t x

とおいて置換積分を実行する。両辺を

2

乗すると

x

2

+ 2 = t

2

2tx + x

2で あり,これを

x

について解くと,x

= t

2

2

2t

となる,

dx

dt = t

2

+ 2

2t

2 であり

x

2

+ 2 = t x = t t

2

2

2t = t

2

+ 2

2t

となる。

∫ √ x

2

+ 2 dx =

t

2

+ 2 2t

t

2

+ 2

2t

2

dt = 1 4

∫ { t + 4

t + 4 t

3

} dt

= 1 4

( 1 2

(√ x

2

+ 2 + x )

2

+ 4 log (√

x

2

+ 2 + x

) 2

(√ x

2

+ 2 + x )

2

)

(4)

4 x

2

= t(x + 2)

または同じことだが

t =

√ 2 x

2 + x

とおいて置換積分を実行する。t2

= 2 x

2 + x

より

x = 2 2t

2

1 + t

2

dx

dt = 8t

(1 + t

2

)

2

4 x

2

= t(x + 2) = 4t

1 + t

2 となる。

∫ 1

x

2

4 x

2

dx =

∫ ( 1 + t

2

2 2t

2

)

2

1 + t

2

4t

8t (1 + t

2

)

2

dt

= 1 2

t

2

+ 1

(1 t

2

)

2

dt = 1 2

∫ { 1

(t + 1)

2

+ 1 (t 1)

2

} dt

= 1

2(1 t) + 1

2(1 + t) = 1 2

t

1 t

2

=

4 x

2

4x

演習問題

3.9 x 1

のとき

I

2

= π + I

1を示せ。

不定積分の結果が正しいとすれば

F (x) = 2 arctan(x + √

x

2

1) + arcsin 1

x

(8)

とおけば

F

(x) = 1 x

x

2

1 1 x

x

2

1 = 0

となるので

F (x)

は定数である。x

= 1

を代入す ると

F(1) = 2 arctan(1 +

1

2

1) + arcsin 1 1 = π

2 + π 2 = π

となり示されるが,これは積分の結果を使っているので方法に不満がある。ここでは積分の結果を 使わないで逆三角関数の性質を用いて示そう。

a = arctan(x +

x

2

1)

とおくと

x +

x

2

1 = tan a ( π

2 < a < π

2 )

である。また

b = 1

2 arcsin 1

x

とおくと

1

x = sin 2b ( π

2 2b π

2 )

である。

π

2 b = a

を示せばよい。今

x 1

より

b > 0

である。よって

0 π

2 b < π

2

が成立している。このとき

tan

( π 2 b

)

= tan a

が示されれば証明が終わる。

x = 1

sin 2b

より

tan a = x + √

x

2

1 = 1 sin 2b +

√ 1

sin

2

2b 1 = 1 sin 2b +

√ cos

2

2b sin

2

2b

= 1

sin 2b + cos 2b

sin 2b = cos

2

b + sin

2

b

2 sin b cos b + cos

2

b sin

2

b 2 sin b cos b

= 2 cos

2

b

2 sin b cos b = cos b sin b tan

( π 2 b

)

= sin

( π 2 b

) cos

( π 2 b

) = sin π

2 cos b cos π 2 sin b cos π

2 cos b + sin π 2 sin b

= cos b sin b

よって

tan a = tan

( π 2 b

)

が示された。

演習問題

3.10

今までは学んだ事に対応する演習問題で,演習問題の場所によってどの方法を使 うかというのは明らかであった。最後に色々なタイプを混ぜて演習問題とする。積分計算の手法を 身につけるのが目的なのですべてを解く必要はない。また中には難問もある。嗅覚

(?)

を働かせて それを避ける練習にもなるかもしれない

(?)。

次の関数の不定積分を求めよ。

(1) x

3

1 x

2

(2) cos

2

x sin

2

x (3) x

(1 + x

2

)

3/2

(4) x arcsin x (5) cos 2x

e

3x

(6) xe

x

(7) x cos x (8) x

2

sin x (9) e

3x+1

(10) 2x arctan x (11) log(2x + 1) (12) 1

x(log x)

n

(13) x

2

log x (14) xe

2x2+3

(15) e

x

x + e

x

log x

(9)

(16) arcsin

x

x + 1 (17) (2x + 1) sin(x

2

+ x + 1) (18) cos

n

x sin x (19) (ax

2

+ bx + c)e

x

(20) arcsin x

(1 x

2

)

3/2

(21) sin(log x)

(22) x

3

e

x

(23) x

4

e

x

(24) 1

x

4

+ x

2

+ 1 (25) 1

1 + x

2

(26) 1

(1 + x)

2

(x

2

+ 1) (27) 1

4 x

2

(28) 1

cos

8

x (29) 1

sin x cos

5

x (30) 1 + sin x sin x(1 + cos x) (31) x

a x (32) 1

3 + cos x (33) sin x

1 + sin x + cos x

(34) 1

(e

x

+ e

x

)

4

(35) 1

1 x

2

(36) x

2

1 (37) 1

x

2

a

2

(38) 1 x

2

1 + x

2

(39) 1 x

2

(1 + x

2

) 1 + x

2

(40) 1

(x + 1)

x

2

+ 2x 1 (41) 1 x

4

a

2

+ x

2

(42) 1

x 1 + x

6

(43) 1

4 + x

2

(44) 1

1 +

3

x + 1 (45) x(x

2

+ 3)

(x

2

1)(x

2

+ 1)

2

(46) 3x

2

e

x3+1

(47) 1

x

3

(x + 1) (48) 2x

2

+ x + 4 x(x

2

+ 2)

2

(49) x

4

x

3

3x

2

x

(x

2

+ 1)

3

(50) x

4

x

3

+ 2x + 1

x

4

x

3

x + 1 (51) 3 x

3

1

(52) 1

e

x

+ 4e

x

+ 3 (53) sin

2

x

1 + 3 cos

2

x (54) 1

e

x

+ e

x

(55) sin x cos x

sin

4

x + cos

4

x (56) 1

1 x (57)

x 1 + x

(58) 1

2 tan

2

x (59) 1

x

2

+ 4 (60) cos x sin

n

x

(61) 1

(2 + x)

1 x

2

(62) 1

x

2

1 (63) log(log x) x (64) x

2

3

a

3

+ x

3

(65) 1

(1 + x)

1 x (66)

x 1 x

x + 1 (67) 12

x

3

8 (68) sin x

1 + sin x (69) sin 4x

(70) 1

cos x(5 + 3 cos x) (71) x

2

1 + x

2

arctan x (72) sin x 3 + tan

2

x (73) log(1 +

x) (74)

1 x

1 + x (75) 3x

2

(x

3

+ 5)

6

(76) 1

(x + 2)

2 + x x

2

(77) x

2

a

2

x

2

(78) e

ax

cos bx (79) e

ax

sin bx

問題が長いので解説の前に被積分関数をもう一度書いておく。

(1) x

3

1 x

2

:

いきなり「ルートのなかの

2

次式」を解く方法でやってもできるが,

x

3

1 x

2

=

(10)

x + x

3

1 x

2

+ x

1 x

2

= x 1 x

2

1 x

2

+ x

1 x

2

= x

1 x

2

x

1 x

2 と変形してから考え たほうが簡単かもしれない。t

= 1 x

2とおくと

dt

dx = 2x

である。

x

3

1 x

2

dx =

∫ { x

1 x

2

x √ 1 x

2

} dx =

∫ ( x

t x t

) (

1 2x

) dt

= 1 2

∫ { t 1

t }

dt = 1 2

( 2

3 t

32

2t

12

)

= x

2

1 x

2

3 2

1 x

2

3

(2) cos

2

x sin

2

x :

三角関数の積は和に直すというのが一般的な考え方だが,この場合は加法定 理の形そのものである。

∫ { cos

2

x sin

2

x } dx =

cos 2x dx = 1 2 sin 2x

(3) x

(1 + x

2

)

3/2

: x

(1 + x

2

)

3/2

= 1 2

(1 + x

2

)

(1 + x

2

)

3/2 と見ると

u = 1 + x

2と置けばよいことに気づ くだろう。

x

(1 + x

2

)

3/2

dx = 1 2

∫ 1

u

32

du = 1

u = 1

1 + x

2

(4) x arcsin x :

部分積分法。

I =

x arcsin x dx =

∫ ( 1 2 x

2

)

arcsin x dx = 1

2 x

2

arcsin x 1 2

x

2

1 x

2

dx

となるが,第

2

項の積分は

x = sin t

とおくと

x

2

1 x

2

dx =

sin

2

t dt =

∫ 1 cos 2t

2 dt = 1 2 t 1

4 sin 2t = 1 2 t 1

2 sin t cos t

= 1

2 arcsin x 1 2 x

1 x

2 となるので

I = 1

2 x

2

arcsin x 1

4 arcsin x + 1 4 x

1 x

2

(5) cos 2x

e

3x

:

部分積分を

2

回,一般的な形を後の

(78)

で考える。

I =

e

3x

cos 2x dx =

∫ (

1 3 e

3x

)

cos 2x dx = 1

3 e

3x

cos 2x 2 3

e

3x

sin 2x dx

= 1

3 e

3x

cos 2x 2 3

∫ (

1 3 e

3x

)

sin 2x dx = 1

3 e

3x

cos 2x + 2

9 e

3x

sin 2x 4 9 I

となるので,整理すると

I = 1 13

( 3e

3x

cos 2x + 2e

3x

sin 2x )

(11)

(6) xe

x

:

部分積分法。

xe

x

dx =

x (

e

x

)

dx = xe

x

+

e

x

dx = xe

x

e

x

(7) x cos x :

部分積分法。

x cos x dx =

x (sin x)

dx = x sin x

sin x dx = x sin x + cos x (8) x

2

sin x :

部分積分法

2

回。

x

2

sin x dx =

x

2

( cos x)

dx = x

2

cos x +

2x cos x dx

= x

2

cos x +

2x (sin x)

dx = x

2

cos x + 2x sin x 2

sin x dx

= x

2

cos x + 2x sin x + 2 cos x

(9) e

3x+1

:

簡単な置換積分法。t

= 3x + 1

とおく。

e

3x+1

dx =

∫ 1

3 e

t

dt = 1 3 e

t

= 1

3 e

3x+1

(10) 2x arctan x :

部分積分法。

I =

2x arctan x dx = ∫ ( x

2

)

arctan x dx = x

2

arctan x

x

2

1 + x

2

dx

ここで

x

2

1 + x

2

dx =

∫ 1 + x

2

1 1 + x

2

dx =

∫ {

1 1 1 + x

2

}

dx = x arctan x

なので

I = x

2

arctan x x + arctan x

(11) log(2x + 1) :

簡単な置換積分法

+

部分積分法。t

= 2x + 1

とおく。

log(2x + 1) dx = 1 2

log t dt = 1

2 (t log | t | − t) = 1

2 ((2x + 1) log | 2x + 1 | − (2x + 1)) (12) 1

x(log x)

n

: 1

x(log x)

n

= (log x)

1

(log x)

n と考えると…。t

= log x

とおく。n

= 1

のときは

∫ 1

x log x dx =

∫ 1

t dt = log | t | = log | log x | n ̸ = 1

のときは

∫ 1

x(log x)

n

dx =

∫ 1

t

n

dt = t

1n

1 n = (log x)

1n

1 n

(12)

(13) x

2

log x :

部分積分法。

x

2

log x dx =

∫ ( 1 3 x

3

)

log x dx = 1

3 x

3

log x 1 3

x

2

dx = 1

3 x

3

log x 1 9 x

3

(14) xe

2x2+3

:

置換積分法。t

= 2x

2

+ 3

とおく。

xe

2x2+3

dx =

∫ 1

4 e

t

dt = 1 4 e

2x2+3

(15) e

x

x + e

x

log x :

一方の関数を部分積分すると他の関数と打ち消しあって…。

e

x

x + e

x

log x dx =

e

x

x dx +

(e

x

)

log x dx =

e

x

x dx + e

x

log x

e

x

x dx

= e

x

log x (16) arcsin

x

x + 1 :

この様な問題の場合試行錯誤でやるしかない。色々な置き方を試してう まくいくものを探す。まず思いつくのは

t = x

x + 1

とおくことだろう。しかしこれを実行する

(各自計算してみること),

∫ 2t

(1 t

2

)

2

arcsin

t dt

となりこの積分は難しそうである。そこで

t = arcsin

x

x + 1

とおくと

t 2 sin t

cos

3

t dt

となる。(tan2

t)

= 2 sin t

cos

3

t

に気が付くと部分積分を実 行して…。

t = arcsin

x

x + 1

とおくと

x

x + 1 = sin t

より

x

x + 1 = sin

2

t

である。これを

x

について解 くと

x = sin

2

t

1 sin

2

t = tan

2

t

である。dx

= (tan

2

t)

dt

より

∫ arcsin

x

x + 1 dx =

t (

tan

2

t )

dt = t tan

2

t

tan

2

t dt

となる。

tan

2

t dt =

∫ sin

2

t cos

2

t dt =

∫ 1 cos

2

t cos

2

t dt =

∫ { 1 cos

2

t 1

} dx

= tan t t

より

∫ arcsin

x

x + 1 dx = t tan

2

t tan t + t

= x arcsin

x x + 1

x + arcsin

x x + 1

(17) (2x + 1) sin(x

2

+ x + 1) : (2x + 1) sin(x

2

+ x + 1) = (x

2

+ x + 1)

sin(x

2

+ x + 1)

なので…。

t = x

2

+ x + 1

とおく。

(2x + 1) sin(x

2

+ x + 1) dx =

sin t dt = cos t = cos(x

2

+ x + 1)

(13)

(18) cos

n

x sin x : cos

n

x sin x = cos

n

x(cos x)

なので…。

t = cos x

とおく。

cos

n

x sin x dx =

t

n

dt = 1

n + 1 t

n+1

= 1

n + 1 cos

n+1

x (19) (ax

2

+ bx + c)e

x

:

部分積分法

2

回。

(ax

2

+ bx + c)e

x

dx =

(ax

2

+ bx + c) (e

x

)

dx = (ax

2

+ bx + c)e

x

(2ax + b) (e

x

)

dx

= (ax

2

+ bx + c)e

x

(2ax + b)e

x

+

2ae

x

dx = (ax

2

+ (b 2a)x + c b + 2a)e

x

(20) arcsin x

(1 x

2

)

3/2

: (16)

で述べたように,どう変数変換するかは試行錯誤でやるしかない。少し 積分に慣れれば,arcsin

x

を消すという考え方でも,「ルートの中の

2

次式」という見方からも,次 のようにおくのは気がつくと思う。この解説を見なくても自分でできた人はかなり積分に精通しつ つあるといえる。

t = arcsin x

とおくと,x

= sin t

より

1 x

2

= cos

2

t

である。

∫ arcsin x (1 x

2

)

3/2

dx =

t

cos

2

t dt =

t (tan t)

dt = t tan t

tan t dt

= t tan t + log | cos t | = t sin t cos t + 1

2 log | cos t |

2

= x arcsin x

1 x

2

+ 1

2 log | 1 x

2

| (21) sin(log x) : t = log x

とおき

e

t

sin t dt

と変形。(79)参照。

I =

e

t

sin t dt = ∫ ( e

t

)

sin t dt = e

t

sin t

e

t

cos t dt

= e

t

sin t e

t

cos t +

e

t

sin t dt = e

t

sin t e

t

cos t + I

となるので

sin(log x) dx = x (sin(log x) cos(log x)) 2

(22) x

3

e

x

:

部分積分。

x

3

e

x

dx =

x

3

(e

x

)

dx = x

3

e

x

3x

2

e

x

dx = x

3

e

x

(

3x

2

e

x

6xe

x

dx )

= (

x

3

3x

2

+ 6x 6 ) e

x

(23) x

4

e

x

:

部分積分。

x

4

e

x

dx = x

4

e

x

4x

3

e

x

dx = (

x

4

4x

3

) e

x

+

12x

2

e

x

dx

= (

x

4

4x

3

+ 12x

2

) e

x

24xe

x

dx = (

x

4

4x

3

+ 12x

2

24x + 24 )

e

x

(14)

(24) 1

x

4

+ x

2

+ 1 :

因数分解が問題。やり方は以前やった

x

4

+ 1

と同じで,x4

+ 2x

2

+ 1 x

2

= (x

2

+ 1)

2

x

2

2

乗の差にして因数分解を実行する。あとは有理関数の積分の定石で部分分数展 開して…。

∫ 1

x

4

+ x

2

+ 1 dx = 1 2

∫ { x + 1

x

2

+ x + 1 x 1 x

2

x + 1

} dx

= 1 4

( log(x

2

+ x + 1) log(x

2

x + 1) )

+ 1

2 3

( arctan

( 2x + 1

3 )

+ arctan

( 2x 1

3 ))

(25) 1

1 + x

2

: x = tan t

と置換積分。

∫ 1

1 + x

2

dx =

dt = t = arctan x

(26) 1

(1 + x)

2

(x

2

+ 1) : A

x + 1 + B

(x + 1)

2

+ C

x

2

+ 1

と部分分数展開。

∫ 1

(1 + x)

2

(x

2

+ 1) dx = 1 2

∫ { 1

x + 1 + 1

(x + 1)

2

x x

2

+ 1

} dx

= 1 2

(

log | x + 1 | − 1 x + 1 1

2 log(x

2

+ 1) )

(27) 1

4 x

2

:

「ルートの中の

2

次式」である。三角関数を用いる方法,無理式を用いる方法の どちらでもできるが,計算の難度は異なる。

x = 2 sin t

とおく。

∫ 1

4 x

2

dx =

dt = t = arcsin ( x

2 )

(28) 1

cos

8

x : I

n

=

∫ 1

cos

n

x dx

とおき漸化式を求める。

I

n

=

∫ { cos

2

x + sin

2

x cos

n

x

}

dx = I

n2

+

∫ sin x

( 1

(n 1) cos

n1

x )

dx

= n 2

n 1 I

n−2

+ sin x (n 1) cos

n1 また

I

2

=

∫ 1

cos

2

x dx =

(tan x)

dx = tan x

漸化式を繰り返し適用すれば求まる。

I

8

= 6

7 I

6

+ sin x 7 cos

7

x = 6

7 ( 4

5 I

4

+ sin x 5 cos

5

x

)

+ sin x 7 cos

7

x

= 6 7

4 5

( 2

3 I

2

+ sin x 3 cos

3

x

) + 6

7 sin x

5 cos

5

x + sin x 7 cos

7

x

= 6 7

4 5

2 3

sin x cos x + 6

7 4 5

sin x 3 cos

3

x + 6

7 sin x

5 cos

5

x + sin x

7 cos

7

x

(15)

(29) 1

sin x cos

5

x : t = tan ( x

2 )

とおいても計算できるが計算が複雑になるので,他の方法 がある場合はそれで計算したほうがよい。この場合は

t = tan x

とおいた方が計算は簡単である。

一般に

sin x

cos x

の偶数乗,例えば

sin

2

x, cos

2

x, sin x cos x

などは

tan x

で表すことができる。

t = tan x

とおくと

I =

∫ 1

sin x cos

5

x cos

2

x dt =

∫ 1

sin x cos

3

x dt

となる。

sin x cos x = sin x cos x cos

2

x + sin

2

x = sin x cos x

cos

2

x cos

2

x

cos

2

x + sin

2

x cos

2

x

= tan x

1 + tan

2

x = t

1 + t

2,cos2

x = cos

2

x

cos

2

x + sin

2

x = 1

1 + tan

2

x = 1 1 + t

2 となるので

I =

∫ (1 + t

2

)

2

t dt

となる。

I =

∫ 1

sin x cos

5

x dx =

∫ { 1

t + 2t + t

3

}

dt = log | tan x | + tan

2

x + 1 4 tan

4

x (30) 1 + sin x

sin x(1 + cos x) :

これは

t = tan ( x

2 )

とおくしかないようである。

dt

dx = 1 + t

2

2 , sin x = 2t

1 + t

2

, cos x = 1 t

2

1 + t

2

, 1 + sin x = (1 + t)

2

1 + t

2

, 1 + cos x = 2

1 + t

2 なので

∫ 1 + sin x

sin x(1 + cos x) dx =

∫ 1 + t

2

2t

(1 + t)

2

1 + t

2

1 + t

2

2

2 1 + t

2

dt

= 1

2 log tan ( x

2

) + tan ( x

2 )

+ 1 4 tan

2

( x 2

)

(31) x

a x : t=a x

とおくと…。

x

a x dx =

a t

t( 1) dt = 2

3 (a x)

32

2a a x

(32) 1

3 + cos x : t = tan ( x

2 )

とおく。

∫ 1

3 + cos x dx =

∫ 1

t

2

+ 2 dt = 1

2 arctan ( 1

2 tan x 2

)

(33) sin x

1 + sin x + cos x : t = tan ( x

2 )

とおく。

∫ sin x

1 + sin x + cos x dx =

∫ 2t 1 + t

2

1 + t

2

2(t + 1)

2

1 + t

2

dt =

∫ 2t

(t + 1)(1 + t

2

) dt

=

∫ { 1 + t 1 + t

2

1

1 + t }

dt = 1 2 log

( tan

2

( x 2

) + 1

) + x

2 log tan ( x

2 )

+ 1

(34) 1

(e

x

+ e

x

)

4

: t = e

xとおくと,

t

3

(t

2

+ 1)

4

dt

となる。

t

3

(t

2

+ 1)

4

= t

3

+ t

(t

2

+ 1)

4

t (t

2

+ 1)

4

= t

(t

2

+ 1)

3

t

(t

2

+ 1)

4 なので…。

∫ 1

(e

x

+ e

x

)

4

dx =

∫ { t

(t

2

+ 1)

3

t (t

2

+ 1)

4

}

dt = 1

6(t

2

+ 1)

3

1 4(t

2

+ 1)

2

= 3e

2x

+ 1

12 (e

2x

+ 1)

3

参照

関連したドキュメント

• 問題が解決しない場合は、アンテナレベルを確認し てください(14

Kyoto University, Kyoto,

解析の教科書にある Lagrange の未定乗数法の証明では,

解析モデル平面図 【参考】 修正モデル.. 解析モデル断面図(その2)

[r]

※ CMB 解析や PMF 解析で分類されなかった濃度はその他とした。 CMB

石石法石o0 000  一川一こ第石川石こ律第石川石田耳溢剖痔│浬剖満剖b 

課題 学習対象 学習事項 学習項目 学習項目の解説 キーワード. 生徒が探究的にか