Sigerus de Brabantia の
新しいDe Anima注懇のを達見について
江
藤
太
郎
グラ ー フ.マン が 19 16 年ミュンヘン の圃書舘 で大部 な シ ゲ ル ス の未 刊 の 潟本を 護見 し た と襲 表 し た時, 昔 時の 皐界 に大 き な セン セ ー シ ョン を 起 し た。 かれの言 葉 に よ る と 「 量 に お い て, マン ドネ に よ り 出 版 さ れた著作 の 十倍以上に も のぼ り, 今 ま で, パ リ 大皐翠整科 教授 で, アリ ス ト テ レ ス 注 f筆書を こ れ程に ま で包括 的に残 し て い る のを知 ら ない」。 こ のコ デ グ ス の う ち か ら 193 1 年デ・ ア ニ マ の quaest íones が F. Van Steenberghen に よ っ て 出 版 さ れた。 然 し そ れを手 に し た我々 は, そ こ に あ る 思 想、 が意 外に も 所謂 ラ テン ア ヴ ェ ロ イ ズ ム 的 で は なく てトマ ス 的で あ り, 然 もト マ ス の 要約 又 は輔寓 と 思われる 個所が可成 り あ る のに驚 い た。 と の黙は早 く G. Busnelli義k
よっ て指摘 さ れ た ので、 あ る が, そ れを 論擦 と し て, 古 く よ りダン テ 注稼家 や Quétif岳chard の記事を もと と し て 行われ て い た シ ゲ、 ル ス輔向 (1) M.Grabmann, Neuaufgefundene “ Quaestiones " Siger von Brabant zu den Werken des Aristoteles (Clm 9559) . Miscellanea Fr. Ehr le . Roma, 1924. 1, pp. 103-147.M . Grabmann , Neuaufgefundene Werke des Siger von Brabant und Boetius von Dacien (Sitzungsberichte der Bayerischen Akademie der Wissenschaften. P ni 1os.-hist. Abtl. 1924, 2) . München, 1924 .
(2) F. Van Steenberghen, Sige r de Brabant d'après ses oeuvres inédites. vol . I , Les oeuvres inédites (Les Phi 1osophes Belges, XII) . Louvain, 1931.
(3) G. Busnelli, L'accordo di Sigieri di Brabante e Tommaso d'Aquino secondo nuovi documenti . Civi1ta Cattolica, 83 (1932) 111, pp . 120-132. Leo Perugini , 11 tomismo di Sigieri di Brabante e l'elogio dantesco. 11 Giornale Dantesco, XXVI , 1935 , pp. 105-168.
1ω
議,
I:!IJち彼が 晩 年 にトマ ス 説 に 轄向 し た と い う 意見が 再燃した。然 し こL に ー の 疑問 があ る, それはミュンヘン の寓本 で は シ ゲ ル ス の書 だ と し て インデ グ ス に 確 賓 に 名 があ る の は 形而上皐j主鯉書 だ け で あ っ て, はた し て グラープマン が考えた様に こ の著 者 名 は他 の, デ ・ ア ニ マを 手íJJ め Phys ica, De s omno et vigilia, Meteororum, De iuventute et s enectute 等 のj主樗 に も及‘ま さ る べ き か ど う か と い う こ と であ る。 若 し シ ゲ ル スへ の こ の attribution が間遠 だった ら, トマ スへ の 鱒向設は根擦を失い, 逆 に かれ の 震作だ とす る と 轄向設を と ら ざるをえ なく な る 。 こ の 問題を め ぐっ て 西献 の 中世王手 者間 に 論争 が起 き た 。 まず B.N ardi が こ の authenticité に 針 し て 五 の 疑問を提出 し, F. Van Steenberghen はそれを 反 駁 し , 更 に E. Gilson はダ ン テ 研究の う ちで‘ナ ルデ、 ィ の 側 に 傾 き , 消極 的態度を とりデ ・ アニマ注稗が、ンゲ ル ス の も の であ る と い う 確謹 は ない, 然 し シ ゲ ル ス のト ミ ズ ムへの縛向が絶射 的 に 否定 され は し な い と し て い る。 こ の 問題は 同 様 に ミュンヘ ン の 同 じコ デク ス に あ る フ ィジカ の 注轄 の 良作 問題 と も絡ん で い て, rt1世の スベシ ア リ ストは 上 の この陣管 に 分たれ た。 然 し 近頃 F. Van Steenberghen の態度は 頗 る緩和 され治、極 的 と な っ てい る 。 叉最近 ( 4) Cl. Baeumker, Die I mposs ibilia des Siger von Brabant, Müns ter, 1898. P . Mandonnet, Siger de Brabant et l' averrois me latin au XIII& s iè cJ e, 1. L ouvain, 1911 . 参照。
( 5) B. Nardi, I l pr巴tes o tomis mo di Sigieri di Brabante . Giornale Critico deì la Filosof ia Italiana, 1 7 ( 1936) , pp . 2 6-35.
一一一, Ancora s ul pretes o tomis mo di Sigieri de Brabante. ibd. 18 (1 937) , pp . 1 60-164.
一一 , L' averrois mo di Sigieri e Dante. Studi Dantes chi, 22 (1938) , pp.
83-ll 3 .
(6) F . Van Steenberghen, Les oeuvres et la doctrine de Siger de Brabant, (Mémoire couronné par l'Académie Royale de Belgique) . Bruxelles , 1938.
一一、 Siger de Brabant d' aprè s s es oeuvres inédites ,・ II , Sig巴r dans
I' his toire de l' aris totélis me. Louvain, 1942 . (7) E . Gils on, Dante et la philos ophie. Paris , 1939.
( 8) F. Van Steenberghen, Siger of Brabant. The Modern Schoolman , 29 (1 951 -1952) , pp. 11-27.
一一 , Aris totelianis m in the W es t, the O rigins of Latin Aris totelianis m. tr. by L . Johns ton. Louvain, 1955 .
Sigerus de Brabantiaの新 しし、De Anima注釈の発見について 101
]. J. Duin ばミュ ンヘ ンの寓本に はデ ・ アニマI ・ E巻 のj主穫の みし か な
く , オク ス フ ォード の 同 書 のお本に の み第E巻 まで のj主揮 がある 所 からI E の 注揮 はシゲノレ スの震作で ある がE の は別 の もので , オク スフォードで つけ加えられ たの だ ろ うとす る。 こ の 意見は然 し , 軍 なる大1虐 な臆測にす ぎず , 何の謹明力 も も っ て い ない 。 ト マ スの影響が みられる のはITIのみ で は な くEに も みられ る 。 彩、 がこ の 書の シ ゲ、ル スへ の附属に疑問をも ったの は 1936-7 il:頃 それと ト マ ス との比較 を し て い た際, その m , 7: utrum int巴llec tus s it idem numero in omnibus hominibus (Ed .F. V an S teenberghen p.131-135) が全く , Aegi dius Romanus の De plurif i cati on巴 intellec tus poss ibilis に 依存 し てい乙のに気 づ い たからであ る 。 首lI}j'の事情からテキ ストを 手にすることができ ないだ めR. Egenter, Die Erkenntnis ps yc hologie des Aegidius Romanus . Regens -burg 1925の註に よ っ て比較 し たのであ ったが,大戦 直 後 ,故 Pcls ter教授 の厚 意から Bruno Nardi の諸論 文 を 手;こ し そ こに 同様の こ と が指摘され
ているのを知 った。 1955年度の 文部 省機関研究に て 初め て Aegidiusや其
他 のテキ ストの完本やイ ンクナーベル を諌むこ と ができ , それに上 って, (1) ミュンへン の デ ・ ア ニ マ 注穫 がシゲル スの もので な いの み な ら ず, (2) O xf ord, Merton College ms . 275 にあ る ア ノ ニ ムのデ ・ アニマ 1 J[ の 詰慢 の著 者が恐ら く シ ゲル スで あ って, それ がト マ スの De unitate intel lectus contra Averr ois tas に たいす る 反駁であ るのを 確める こ とができ たの と の 二 貼 は互に 闘聯 しあ っ ているゆえ(ナル デ イと一 部 重 複す るきら い が (9) J. J. Duin, La doc trine de la providenc e dans les écri ts de Siger d巴
Brabant. Louvain, 1954. pp. 223-227.
(10) その一部は〈トマス・ ア ク イナスの勝利〉カトリック研究,20 (1940), 3.
に載せた。
(11) B . Nardi, Una nuov'a monograf ia s u S igieri di Brabante. Es tratto delle Giornale critico della f ilos of i a italiana 1939, pp. 453-471.
一一, Egidio Romano 巴 l'averrois mo. Note per una s toria dell' averro・ is mo latino II1. Es tratto della Rivis ta al s toria della Filos of i a, anno 1948,
102 ある が〉 まずエ ギデ ィ ウ スの De plur if icatione とミュ ンへ ンの デ ・ ア ニ マ 注 m , 7 との 闘係 に つい て比較を試み よ う 。 この 雨 者は その 構造 ・ 内容 が 頗る 相似 ている , 第一 に その 構造 を 比較 す る と De plurif ic atione は第 一章 で ま ず理性軍 一設を あげ , ヨたい で ア ヴ ェ ロ エ ス白ら がそれにな し た 反論 と 返答 と を あげ 第二章 で アヴ ェ ロ エ ス 読の絞 述, 第 三草 に て, 今 迄 そ れ に劃 し て な さ れ た よ り良い六の 反射 と し て ト マ ス 設 を あげ , それに たい す ア ヴ ェ ロイ ストの 反駁 をの せ更に先の 六の 議論 は 何等かの 買理 を含 ん でいる が, その 結論の 仕方が間違っている こ と を指 摘 す る , 第四章 で ア ヴ ェ ロ エ ス 設 に 封 す 反駁 が な さ れている 。 他 方デ ・ プニマ 注 m , 7 で は先 づ 四の s ic と contr a と を あげ 弐 に アヴ エロ エ ス 説 をあげ, アヴェロ エ ス が白設に な し た 反射論 と それへの 遅容 を, 女にプヴェロ エ スの道 は probabilitas を有 す けれ ど も 買 で は な い と し てト マ スから と られ た六の 反 論 を あげ る 。 それ に つい で此の 「トマ スの 反論を の がれJこ う とする 」 ア ヴ ェロイ ストの 設 を あげ それ を批判 する が エギディ ウ ス に ある トマ ス 設に 針す批判 は故げ てい る 。 最後に 初めの 四の s icに 針 す 解答 を あげる 。 か よ う に両 者の 構造に甚 しい 共通貼 がある だ け で な く , その 内容 を比較す れば 第 一章の 現性の 四 つの 匝分を し ている 個 所以下(自11 ちデ ・ プ ニマ 注の 本文に相官 する 〕両 者 に依存協i係が あるの は明瞭 であ る。 今こL で雨 者 を 全瞳 に わ たっ て詳 しく封照 する 怯白がない が, た だ 後 の 論述;二闘係あ る ため エ ギデ ィ ウ スのテキ ストの 第 三章 を あげ , それに つ い て二 三の 匙在指摘 し よ う 。
(103 rb ) A d cuius evidentiam notandum quod VI rationes contr a ips um inter
alias me lior es c ons ueverunt adduci .
Quarum pr ima es t quod homo non intelligit; nam ex tali unione, quam (12) F . V an S teenberghe n, S iger de Brabant d' apr ès s es oeuvres iné di tes .
1, pp. 131--135 .
(13) 引用のテキスト は Venetiis 1497 年版 (1500年の Venetiis 版 は 之と同じ〉
を み たけれども非常に不完全 の た め, 手許にあるMertonCollege 写 本 275
Sigerus de Brabantiaの新しし、De Anima注釈の発見について 103
Commentator ponit, intellectus ad nos, non sequitur quod homo intelligat sed magis quod intelligatur. Et ratio est : nam secundum Commentatorem intellectus copulatur nobis per fantasmata, sed intellectus comparatur ad fantasmata ut oculus comparatur ad colores ; ergo sicut oculus unitur parieti per colores qui in ipso existunt, ita intellectus noster unitur nobis per fantasmata quae in nobis sunt. Sed ex unione quam habet oculus ad parietem, non sequitur quod paries videat sed quod videtur. Ergo ex unione quam habet intellectus ad nos, non sequitur quod intelligamus, sed quod intel ligamur . Unde dicunt isti quod Commentator deceptus fuit per fallaciam accidentis; nam si intelligamus, oportet quod habeamus intellectum quasi formam nobis unitam. S巴d accidit igitur ut respicit fantasmata, quod uniatur nobis, quia non unitur nobis secundum quod huiusmodi fantasmata respicit, sed magis sit a nobis separatus, quia quamdiu species est fantas. mata, non est forma intellectus possibilis; ut autem a fantasmata est sepa rata et abstracta, sic efficitur forma intellectus possibilis, cum accidit intellectui ut est unitus nobis, respicere fantasmata, quia isto modo magis 巴st separatus quam unitus.
Secundo arguunt sic et ostendunt per rationem aliam quod homo non intelligit, quia hoc quod dico homo aut est nomen totius aggregati, scilicet animati corporis et intellectus aut est nomen animati solum aut est nomen intellectus solum. Si autem est nomen aggregati, tunc homo non intelligit, quia secundum positionem istorum sic dicentium non plus fit unum ex intellectu et corpore quam ex nauta et navi; sed constat quod aggregatum ex nauta et navi non intelligit sed solum nauta. Ergo totum aggregatum ex intdlectu et corpore non intelligit sed cum homo dicat nomen totius ag gregati secundum modum istum, sequitur quod homo non intelligat. Si autem homo dicat nomen animati corporis solum, adhuc homo non intel ligit, quia intelligere est actus non transiens in exteriorem materiam . Cum igitur corpus animatum nostrum respectu intellectus sit materia exte rior, intelligere non transibit in ipsum. Ergo homo non intelligeret cum hoc quod dico : homo sit nomen talis corporis.
Praeterea, si aliquis vellet dicere pro terminendo quod ille actus qui est intelligere, transit in exteriorem materiam, adhuc non sequitur quod homo intelligat sed quod intelligatur, quia omnis actus transiens in exteri orem (103 va) materiam denominat secundum oppositam denominationem.
104
Et ideo videmus quod calefacere, quod transit in exteriorem rnaLeriam, non sequitur quod corpus, in quod transit, non calefacit, sed quod calefiat ; e t edificare quod transit in exteriorem materiam, quia in edificium non sequitur quod edificium edificet sed quod edificetur . Ergo si homo ponitur exterior materia, intellectus et intelligere transitin hominem quasi in exteriorem materiam, non sequitur quod homo intelligat, sed quod intel ligatur. Ergo hoc quod dico homo secundum istum modum positionis, non dicit aggregatum neque corpus animatum. Si autem diceret advers arius quod diceret intellectum ipsum hoc stare non potest, quia secundum Philo. sophum in 7. Metaphysicae ad rationem hominis pertinent carnes et ossa. Sed cum ad rationem intellectus non pertineat carnes et ossa, sequitur quod
hoc nomen homo non sit nomen intellecms s olum.
Praeterea, si hoc quod dico homo, 巴sset nomen intellectus solum, tunc corpus compararetur ad intellectum sicut instrumentum, et sicut mobile ad motorem ; et homo non esset compositus ex intellectu et corpore, sed esset intellectus utens corpore vel movens corpus . Sed intellectus nOll movet nisi per appetitum et voluntatem. Si igitur solum per talem modum intellectus unitur corpori, intellectus est unitus per voluntatem . Ergo quando intel lectus uniri voluerit, corpori unietur ; et post unionem, quando voluerit ipsum abicere, ipsum abiciet et post abiectionem, ipsum reassumere termi num poterit: quod videtur inconveniens, quia tunc videretur quod esset possibilis resurrectio mortuorum.
3 . contra ipsum sic arguitur quod si unus esset intellectus numero in omnibus, cum ergo genus humanum secundum Philosophum fuerit ab aeterno, quia ab aeterno ille intellectus incepit recipere species. Si sic, non est alîa species, quam non reciperit; igitur plenus est et non potest intellectus recipere speciem : quod falsum 巴st, cum Philosophus ponat ipsum in potentia ad omnia intelligibilia.
Quarta ratio contra ipsum est quod ab una et eadem essentia vel virtute duo actus solo numero differentes progredi non possunt. Cum ergo duo homines possint intelligere unam et eadem rem, tunc intellectus illorum duorum aut differunt numero aut non differunt numero. Non est intelligi bile quod non differant numero, cum supposita eorum numero sint distin cta. Si autem differunt numero, cum isti non intelligant nisi per intel lectum, cum intellectus ponatur unus numerus, sequitur quod ab una et
Sigerus de Brabantiaの新しし、De Anima注釈の発見について 105
宅adem virtute numero diversi progrediantur actus solo numero differentes: quod est impossibile .
5. ratio contra Commentatorem est quod sicut transmutatio fecit scire materiam, ita actio fecit scire formam ; igitur ex actione propria alicuius debemus investigare (103vb) formam eius ; sed propria actio hominis videtur esse intelligere; igitur ex intelligere debemus investigar巴 formam hominis ; igitur ipse intellectus erit propria hominis forma. Sed non est intelligibile quod multiplicetur aliquid et non multiplicetur propria forma eius . Ergo ad multiplicationem hominis sequitur multiplicatio intellectus.
Sexta et ultima ratio contra ipsum aliquo modo virtualiter in praece dentibus continetur ; nam ponere sic intellectum nobis uniri, non est ponere ipsum nobis unitum, sed a nobis separatum ; quia quamdiu species in fantasia existit, non est abstracta a conditionibus (materiali bus) et intel lectum non informat. Sed si informat ipsum, informat ipsum ut abstracta; sed abstracta est a nobis separata. Ergo magis intellectus ex hoc erit a nobis separatus quam nobis coniunctus.
こ こにある ア ヴ ェ ロ エ スに 封す六の反駁は早 く M .Chossatに よ り 注 目 さ れそのトマ スとの閥係が指摘さ れ たのである が, 各項目につ い て ヂ ・ ア ニ マj主揮 と エギデ、ィ ウ ス と ト マ ス との三者 の 闘 係 を示す と次の様になる 。 De Anima注釈. PJurificatione. I E E IV V I E IV E V Thomas.
De unitate 66; Quaest. de anima, a . 2 ; Qu担
aest . De spirit. creat. a. 2; Sum . theol. 1, q. 76, a . 1 ; S. c . g. II, c. 59 ; Comm . in De anima III, 7.
De unitate, 67-78;
De unitate, 90-91; Q. De anima a. 3; De
sprrit. creat. a. 9; S. theol. 1, q. 76, a. 2 ; De unitate, 94-95; De spirit . creat. a. 9;
S . c . g. II, c. 73.
De unitate, 80; De anima a. 3; Spir . creat.
(14) M. Chossat, Saint Thomas d'Aquin et Siger de Brabant. Revue de Philosophie, 24 (1914), pp.553-575; 25 (1919), pp. 25-52.
106
V1 VI
a. 9 ; S . theol 1, q. 76, a. 1; S. c.g. II, c. 60, 73 .
De unitate, 65; De anima a. 2; spirit.creat.
a. 2 ; S. c . g. II, 73, 59 ; Comment. in De anima III, 7. エギディ ウ ス は上の六 の ト マ ス 設 をあ げ たあ と でそれ を 分類要約し , 1" そ れ ら は, 本来 的 意 味 で の 人 聞が認識 する と い う 前提から 出 喪し , そこから ア ヴ ェ ロ エ ス の 主張は, 人 間 は認識し な い といっ た , 又 は 其他 の不都 合な 結 論にお ち い る , 即 ち1 , II , m , \i は人 聞は認識し な い と い う不都 合 に導 き , IV , V は人 聞 は認識 する とし、 う前提から 他 の不都 合に導く の で ある 。」 とこ ろが エギ デ ィ ウ スに よる と 前述の ア ヴ ェロ イ スト は, かかる 異論 を と く ため に, 本来 的意味 で の人間 は認識 し ない で, ただ( 分離 し た〉 理性 だけが 認識 す る の だ と 主張 し た。 こ の7 ヴ ェロ イ ス ト が誰 であるか は 後 に検討 するが , そ の際 の比較針照 の ため重 要 であるから 原文をあげる と と うで? ある。
(104m) Declaratum igitur est quod omnes aliae rationes vel ducunt ad in conv巴niens quod homo non intelligit, ut prima, secunda et tertia, V I; vel ex ista suppositione quod homo intelligit, ducunt ad alia inconvenientia, ut
4. et 5.
Ideo praedicti , ut omnes istas rationes solvere valeant, concedunt quod homo proprie sumptus non intelligit sed solus intellectus intelligit, cum ipse intellectus sit separatus et non habens organum: quia ipsa universitas intellectorum satis manifeste probat substantiam eius et operationem esse abstractam . Quia cum non ita intellectus intelligat ut sensus s巴ntit, licet possumus conceder巴 quod homo proprie sumptus sentiat, tamen non debe mus concedere quod homo proprie sumptus intelligat. Et si aliqua verba Aristotelis hoc videntur sonare et quod homo intelligat, quod ipse vult, quod non intelligit anima sed homo per animam et quod est illud, quo primo intelligimus, intellectus vel anima intellectiva, quia anima est primum quo sentimus et intelligimus . Hoc pro tanto dictum est, quod intel liger巴 non sit sine fantasmate et sine organo corporali; non quod ipse intellectus fantasmate indigeat ut subiecto, sed ut obiecto. Et propter istam
Sigerus de Brabantiaの新 し い De Anima 注 釈の発見について 107
indigentiam dicitur intellectus non intelligere, non quod homo proprie sum ptus intelligat; quod si tamen aliquando inveniatur quod homo intelligit, alio modo concedi potest.
Cum inveniamus quod corpora sup巴rcaelestia intelligunt et nullum dubium est quod illud intelligere proprie est ipsarum substantiarum orbes moventium. Nam secundum sententiam Commentatoris ex anima intellectiva et nostro corpore non fit plus unum quam ex motore caeli et caelo. Igitur sicut ipsum intelligere est ipsius substantiae quae caelum movet, ita intel ligerc proprie convenit ipsi intellectui, qui circa fantasmata operatur.
Et si tu dicas immo homo intelligit quia unusquisque in se ipso exper ituτquod intelligit, respondet non est verum quod ego experiar me inteト ligerc ita quod actus intelligendi mihi conveniat; sed si eXI児rior mc intel ligere, pro tanto verum est quod experior mihi intellectum esse naturaliter unitu口1
Hoc autem manifesto quod homo intelligit, argumenta praじtacta de facili solvuntur, nam illa quae concludunt inconveniens c x suppositio日e istius quod homo intelligit, solvunt quod in primo Physicac scribitur, uno inconveniente dato, multa sequuntur inconvenientia; et ideo si ex positione eius quod est inconvcniens, concludis inconvcniens non est inconvcniens, nam suppositio (101 rb) sumit inconveniens scilicd homincm illtelligere, cum non intelligat propric accipicndo.
Acl argumcnta autcm quac ostendunt hominem non intelligerc, non indigent respondere; affirmant enim hoc ut verum quod homo non intelligit. Isti江utem sic 別lvcntes triplicitcr deficiunt: primo quia sibi contra clicunt. Secundo quia positioll仁m ponunt, quo concesso, nullus cum eis disputare debet, sicut nec cum plantis. Tertio quia cum hoc faciunt ut Commentatorem clefenclant, positionem Commentatoris ut non rctinent.
エギテfウスは尖にこのアヴェロイストを批判し, かれらは三の黙で間 追っている日11 ち第ーに白己矛盾にお ちいっ て いる , 第二 に こ の立場を許せ ,\'(�1�と同然かれらと議論すべきでない, 第三にかれらはアヴ工ロエス i土、, そ 韮しヒうとして議論し乍らアヴヱロエスの立場を守っていなし、とし, この三知から論駁しだ後, 別のアヴェロイスト達は人聞は認識することを 許容してトマスの論械を解こうとするとしてその設をあげている, 即ち,
lω
(104 rb) Alii autem conati sunt ista argumenta solvere vel saltem aliqua argumentorum dictorum concedendo tamen quod homo intelligit: nam cum dicitur quod non plus sequitur quod homo intelligat ex unione quam intel. lectus habet ad nos quam quod paries videat ex unione quam habet ipse ad oculum nostrum . lsta ar gumenta et similia non conc1udunt, quia indu. cunt pro simili quod non est simile : nam paries nullam virtutem habet cognitivam . Et ideo ex tali unione non videt. Sed nobis inest virtus aliqua cognitiva. Et ideo potest ostendi quod (104 va) nos ex tali unione cognoscamus. エ ギディ ウ スは こ の読を簡輩 に 反駁 し た後, 然 ら ば ト マ ス の議論は正し い か とい う に「 それは 何等か の虞 理を 含み, そ のい く つかには 買 な る 結論 があ るが, 結論の住方は常 に間 違 っ てい
2;
と し て ト マ ス説の批宇佐し てい る 。 これ に 針 し デ・ ア ニ マ法樺は 前頁 に あげ た第 一の ア ヴ ェ ロ イ ストに封 す 三 つ の 反論の所で打 ち切られ てい る 。 そ の た め 奇妙 な結果 が生 じ てい る, 即 ち デ ・ ア ニ マ 注障は第 三 の 反 論に おい て「 かれ らは ア ヴ ェ ロ エ ス の道を 守 てい ない, 何 と なれ ば ア ヴ ェ ロ エ ス に よれ ば, 可能理性は 存在 に 従えば分離 し た賓睡 であ る が, 理性が認識す る の では な く て 人 聞が理性に よ って認識 す る の で あ る か ら」 と 述 てい る が これは, デ ・ ア ニ マ 注揮がそ の前に ト マ ス か ら借 り た ア ヴ ェ ロ エ ス 反駁 に おい て ア ヴ ェ ロ エ ス に 従 え ば人 聞は 認識 し ない で、理性が認識 す る とい っ てい る こ と と 矛盾 す る 。 こ の黙はナ ルデ.ィ も 指摘 し てい る が, し か し か よ う な矛盾に お ちい った理由は簡単 であ る, 郎 ち エ ギ ディ ウ ス では 後にトマ ス設が批判され てい る に かかわ らず,デ ・ ア ニ マ 注樺は それを の せ ない でトマ ス 設を 自 己の説の様に あ げたか ら な の であ る 。 これは そ の著 者が不用意 に エ ギディ ウ スを 盗用 し た と と に起 因す る の で あ っ て, デ ・ ア ニ マj主揮がエ ギディ ウ ス に依存 し て し、 る の でその逆 で な (16) 104 'fa) Ad cuius evidentiam advertendum quod licet dicta argumentaaliquam veritatem concludant et in aliquibus eorum conc1usio sit vera, modus tamen condudendi semper est falsum.
Sigerus de Brabantiaの新L',,' De Anima 注釈の発見{こっ\,て 109 い こ と の謹 擦であ る。 デ・ ア ニマ 注揮の作 られた時期 は 従っ て エ ギディウ ス の De plurificatione の作 られた1273-4年以後 と な る。 そ の terminus a quo は 1275 年頃 で あ ろう 。 私 が最初 にミュ ンヘ ン の デ ・ ア ニ マ 注揮 の シ ゲルスへ の attribution に 疑 問を もっ た の は こ の エ ギデ ィ ウス 引用 に気づ い たか ら で あ る 。 トマス の De unitate が シ ゲ ルス に 針す 反駁であ る の は よ く知 られて い る 通り で あ る。 も しデ ・ ア ニ マj主揮が シ ゲ ルス の も の で あっ た な ら , 自 身に たい す駁 論を こう いっ た形や表現 であ げ る こ と がありう る だ ろう か。 叉 エ ギデ ィ ウ スを そ の まL借用 し何 の濁創 性 も な い ど こ ろ か論理的矛盾 に さえ お ち いっ て い る幼稚 な人物 が シ ゲ ルス でありえょう か。 シ ゲルス は富 時の最 も すぐ れ たE望 者 の一人で‘ あっ た。ダ ン テ は かれを ア ル ベ ル ト ゥス や ト マス と並べ て天園
の12
に つけ, 或 寓本 で は大 シ ゲルス と呼 ば京
〉, Piem Dubm は暫 皐の最も卓越 し た翠者 と し, かれに 皐ん だ こ とを光祭 とし て い2:
更 にエ ギディ ウス 自 身 さえ哲 皐 に於て卓 れた大皐者 と し て傘散 し てい〈乞
こうい っ た昔 時の代 表的な大皐者が ま だ一介の Baccharauleus に すぎ な かっ た エ ギティ ウス か ら, 自 己 に針す反駁を すっ かり借用 す る( 然 も拙劣 な やり 方 で〉こ と が考 られう る だ ろう か。こ の私 の疑 問を 決定的に し た の は. Merton College の寓本 275 fol.
108-アノュム
121 に あ る著 者不詳 の デ ・ ア ニ マ 注揮 Quaestiones in libros 1 et 11 De
(18) De plurificatione はエギディウスの De Anima注釈 111 7に引用されて
い る から 1275年(E. Hocedez, Theoremata de esse et essentia ; P . Glorie u x, Répertoire des maîtres etc . ; B. Nardi等によると)より前, 又トマスの
De unitate, 1270年より 後に作られた。 恐らくはエギディウスがトマスに
ついて神学を学んだ1269-72年より後であろう。 従って1273-4年と推定され る。 然し G. Bruni, Una inedita (( Q uaestio de natura univers昌lis)) di Egidio Romano. Ne毎oli1935, p. 28は1272年とする。
(19) Dante, La Divina commedia, Paradiso X, 133-138.
(20) Cl. Baeumker, Die Jmpossibi 1ia des Siger v on Brabant . Münster,
1898, p. ll0.
(21) Pierre Dubois, De recuperatione Terre Sancte. ed . E.Langlois, Paris,
1891, pp. 121-2.
110 anima で あ る 。( こ の篤本を以下で ア ノニ ム ・ デ ・ アニ マ と略構 す る 〉。 こ の ア ノ ニム・ デ ・ ア ニ マ j主障 は す で に F. Van Steenberghen の注意を ひ き , かれに よ り グ ラープン の記念 論文集 の う ち に , そ の照介 とー の グ エ ス チ オ の原文 が の せ られて
い宮
。 かれはそれが (1) ア ヴェ ロイ スト的内容 を も っ と と (2) そ の絞速 の仕方がパ リ 大 壁 の 皐整科 の 教授 , 殊に シ ゲル ス の文 轄 に 似 て い る こ と( 然し シ ゲ、 ル ス の も の と は考 え ら れて い な い よ う で あ る) (3) 又それが ト マ ス の De unitate intellectus possibilis か ら刺激 さ れ て い る (s' inspirer) (4) 叉恐 ら くエ ギディ ウ ス の De plurificatione intel lectus possibilisを 用 い て い る と 述べ て い る 。 近 ごろ私 は こ の寓本 の マ イ ク ロ フィル ムを 手に す る こ と がで き検討し た結果さた の結 論に到 達し た (1) 此 書 に は ト マ ス の De u nitate の 反駁がな さ れ て い る , (2) エ ギディ ウ ス の De plurific且tioneを 用い て る の で は な く て逆 に エ ギディ ウ ス が ア ヴ ェ ロ イ ス ト の ト マ ス 反駁の書 とし て あげ て い る も の は こ れであ る , (3) こ の著者 は恐 ら く シ ゲル ス であ る。ま ず, こ の論謹 の ため 重 要 な 叉 最 も長 い qua巴stio であ る I I, 4 fol. 114va-1 l5Vb の全文を 共 に あ げ, ヨた に そ れを検討し工う 。
Consequenter quaeritur utrum anima sit actus corporis ita quod per substantiam sit forma corporis. Secundo quaeritur de distinction巴 partium et virtutum animae. Quantum ad primum, i 1lud i n quo videtur dubium, est intellectus. Ideo qua巴ritur utrum anima intellectiva sit sic secundum suam substantiam coniuncta corpori sicut perfectio eius substantialis.
Videtur quod sic . Dicit Aristoteles 9 . Metaphysicae qu吋potentia non declaratur nisi ex actu. Unde ens calefaciens et agens scimus esse calidum et quod caliditas est eius forma. Unde agens actione caliditatis scitur esse cal idum . Nunc forma est actus primus sicut scientia ut potentia, actus enim
(23) F. Van Steenberghen, Un Commentaire averroiste, anonyme et inédit, du Traité de l'âme. Aus der Geisteswert des Mittelalters. Studien und Texte Martin Grabmann zur Vollendung des 60. Lebensjahres von Freùnden und Schülern gewidmet. 2. Halbbd. Münster, 1935. pp. 842-854.
Sìgerus de Brabantiaの新しいDe Anima 注 釈の発見について 111
primus est ut habitus et similis potentiae ; non ergo declarabitur nisi ex actione. Sed inteIligere 巴st actus corporis, ergo inteIleじtus est actus corporis . Praeterea, patet quia homo inteIligit, nam anima est quo primo inteI. Iigimus, ut dicit in littera. Si igitur nos scimus inteIligent巴s, ergo nos scimus per inteIlectum entes, sicut si aliquid est caI巴faciens ipsum est per caliditatem ens, ut ignis. Vidtur ergo ess巴 actus corporis, etc.
Item, hoc videtur esse de veritat巴 Aristotelis. Nam, cum difinisset animam in communi figulariter, primo distinguens animam per virtutes, ostendebat animam per unamquamque partem esse actum corporis . Videtur ergo secundum hoc principillm esse actus corporis 巴t forma.
Contrarium arguitur: si inteIlectus esset actus primus corporis, inteI ligere esset actus corporis et materiae.
Ista est valde manifesta, licet aliqui velint negare sive inteIligere sit actus sive esse ; quomodo enim erit aliquid calidum et non erit aliquid calefaciens? qualiter erit aliquid ens per inteIlectum formaliter et non intel ligit nuIIo modo? Sed inteIligere non est actus corporis, quia non habet or ganum, ut dicit tertio huius, Nec dicas . Verum est non habet organum determinatum, quia omne nec totum corpus est causans organum, sicut tota caro tactus: nam non est mixtus corpori, sed separatus.
Item, iam totum corpus inteIligeret et in qualibet parte, si ita esset. Item, universaIitas inteIlectorum ostendit inteIIecta esse abstracta. Sed si inteIlecta, et inteIl巴ctus ; et hoc est quod dicit Aristoteles, quod intel lectus est virtus abstracta a corpore ; quare non est nerfectio corporis.
Item, dicit Aristoteles hic, quod intelIectus est alterum genus animae et separatus, etc. Quar巴 non est eadem substantia cum aliis. Quod si esset corporis perfectio, iam corpus humanum haberet plures perfectiones sub stantiales et iam oporteret quod altera istarum perfectionum esset corpori accidens.
Item, inteIlectus separatur a corpore, ergo non est perfectio et forma corporis, quia forma non separatur in esse, sed in ratione solum, ut dicit Commentator. Sed ratione probatur : potentia et actus sunt unum ens; nam, ut dicit Aristoteles 5. Metaphysicae, (114Vb) i1lud idem, quod prius erat in potentia, in actu ; tunc arguo, potentia et actus sunt unum ens per naturam suam. Ergo quando non sunt unum ens, non sunt ens, ergo corrumpuntur. Sed forma separata a materia non est unum ens cum materia, ergo nec ens.
112
Item, separatum et non separatum non cadunt in i dem speciem, immo nec in idem genus, ut dicit Aristoteles fine decimi Metaphysicae. Ergo multominus cadunt in idem numero. Ergo cum intellectus separatur, non erit unus speciei cum corpore, quare multominus cum se ipso unito corpori ; nam quod separatum est per naturam suam, separatum est non secundum accidens. Quaedam enim sunt, quae non habent esse secundum accidens: separatum enim non est de hiis, quae insunt secundum aècidens. Quare quod separatum est de natura sua, separatum est, nec cadit in talibus impedimentum, ut dicit Aristoteles ibidem. Quare separatum numquam de sui natura et non separatum nec econtrario. Cum ergo anima intellectiva aliquando separatur a corpore, ergo de natura sua numquam fuit forma corpons.
Item, dicit Aristoteles bene dixisse dicentes animam non tsse sine corpore, cum sit actus corporis. Ergo si intellectus est sine corpore, quandoque non fuit actus vel eius forma. Dicunt aliqui quod intellectus actus est corporis in suo 巴sse, sicut forma materiae; est tamen potentia separata in sua opera tione. Dicit Aristoteles in littera quod ab operationibus, quae sunt posteriora, nobis tamen notiora, debemus ire incognitionemanimae. Qualiter ergo Ari stoteles dicit quiditatem intellectus esse actum corporis et materiae? Cum operatio sua, quae est intelligere, non declarat hoc, nec alia sit operatio hoc declarans. Quid enim nobis notius quod sit in intellectu? Certe nichil nobis de ipso magis notum est quam ipsum intelligere. Si igitur intelligere non sit unitum corpori, sed est passio separata, certe tunc nichil est quod declarar巴t intellectum secundum substantiam esse coniunctum corpori. Unde quod dat Aristoteles de communicatione intell巴ctus cum corpore, hoc est intelligere, si igitur intelligere est passio non in corpore, quare videtur intentio Aristotelis esse intellectum non esse coniunctum corpori secundu!I substantiam suam ; et exponunt Aristotelem dicere in 3 intellectum esse sep aratum quantum ad operationem, non quantum ad substantiam et essentiam. Hoc enim non est manifestum secundum Aristotelem, immo contrario modo debet iri secundum Aristotelem: nam alias non declarat quiditatem intel・ lectus in nobis nisi per intelligere. Quod autem nituntur d巴clarare quod aliquae sunt operationes separatae eorum quae sunt formae materiae, ut quod cacabus trahit paleas, adhamas ferrum et iaspis restringit sanguinem �
sepa-rata erit.
Sigerus de Brabantiaの新 しいDe Anima 注 釈の発見について 113
Nec istud valet, nec est hic demonstratio. Verum est quod iaspis non restringit sanguinem per naturam suae materiae, sicut per formam et actum, quae sit causa huius operationis; et similire est de adamante respectu ferri, etc. Unde de hiis manifestum est quod non potest reddi causam per naturam elementorum, si sunt ista a virtute separata . Sed de hoc nihil ad propositum satis verum est quod per naturam suae materiae, ut aer vel aqua, etc . iaspis non restringit sanguinem, sicut iam per actum et formam, per quam sit ista operatio. Iaspidis tamen corpus restringit sanguinem secuIl;dum quod habens formam, sicut oculus sentit, quia habens formam. Quod si de iaspide bene dicant (115ra) et ego similiter dicerem de visu, ita quod or ganum ViSllS non sentiret, cum ex natllra materiae organi non potest reddi causa, quare sic sentit; nec tamen visus est a virtute separata. Unde sic dicerem qllod oClllllS non sentiret nisi per Sllam formam. Si propter hoc videre esset separatum, non . Et si bene dixissent de iaspid巴 巴t similiter de oClllo, nec 巴st mihi ali lld de sllbiecto calefaciente et de iaspide restringente, nec plus potest COncllldere hanc operationem esse abstractam qllam operationem sensus.
Item, argllitur sic : magnes propinquus ferro, ferrum attrahit, nam agens att,ahit et agit in defiata distantia. Unde appropinquatus ferrum attrahit, elongatlls autem non. Similiter et cacabus paleas. Quare aliquid habet haec operatio a materia et forma, habet enim propinquitatem e t distantiam: quare non habet hanc operationem a forma separata : agere enim in tanta distantia, et non in tanta, non debetur formae separatae ; sed solum materiali hoc debetur.
Si est ita, scilicet secundum quod intelligere non est passio in materia, sed intellecta sunt separata, et si intellectus est in corporale, ut vult Aris. toteles et sicut omnes confitentur, dico quod non est actus corporis ut sui substantia, sicut forma est suae materiae et sui substantia . Hoc 巴nim non docet operatio eius, scilicet quod sit actus corporis . Semper enim debemus ad apparentia respicere et ex apparentibus concludere hoc, scilicet ipsum non esse formam corporis . Potentia enim non cognoscitur, nisi ex actu. Quare intellectus substantia non cognoscitur, cum sit natura in potentia, nisi ex intelligere . Quod si corpus non sit intelligens per intellectum, ita quod intelligere sit in eo, sicut in subi巴cto et in materia inest, immo 巴st
abstra-114
ctum a corpore, tunc et intellectus non erit p巴r quod est ipsum corpus in .actu.
Ad rationes in oppositum arguitur. Dicit quod est actus corporis. ltem, nichil intelligit per intellectum, quod non est ens per intellectum et nos intel-ligimus per intel1ectum.
Ad ista dico quod intel1ectus est actus et perfectio corporis. Sed noπ sicut quaer巴bas sed alterum genus est perfectionis quam substantia. Dico enim ad rationem quod nos intel1igimus et non intel1igit int巴llectus, ut dicit Aristoteles primo huius, non ex hoc modo quo int巴l1ig巴re communicetur corpori sicut materiae et subiecto, sicut material operatiol1em formae com municat; sed ex hoc modo quo intell巴ctus non intelligit sine corpore alicui unito naturallter in ratione obiecti, nOI1 in ratione subiecti. Unde non in t巴l1igit nisi a fantasmate corporis, sicut ab obiecto, non quia intellectus com municet intelligere corpori sicut subiecto. Et hoc docent de intel1ectu appa rentia. Secul1dum enim quod dicit Aristüteles :\ huius, fantasmata sunt il1tel
、
lectui sicut colür visui. Et sic probavit Aristoteles 1 huius, intellectum esse coniunctum, quia aut est fantasia aut non sine fal1tasmate, cümll1unicata enim corpori, etc. Sed corpore sicut obi巴cto, non sicut subiecto: ita CJuod int巴lIigere propriull1 est animae et nOI1 corpori sicut subiecto, sed 110n alter. Indiget enill1 corpor巴in intelligendo ipsa anill1a sicut obiecto et regit corpore in multis actionibus, vel quod cum intelligere sit passio abstracta a cor por巴 sicut subiecto, tamen non est abstracta a corpore sicut ab uno obiecto, quantum ad hoc naturalem coniunctionem habet CUll1 corpore: nam ex fantas
matibus corporis intelligit et δecundu'll diversitatem fantasmatum in
bonitate et malicia diversimode reguntur homines per intellectum, ut quidam melius, quidam p巴ius. Et propter hoc dixit (1l5rb) Aristoteles in De soml1ia et vigilia, quod meliora sunt fantasmata iustorum. Dictum est l1unc animam esse 110n actum et formam corporis scilicet intellectivam.
Sed videtur il1conveniens ex hoc sequi maximum, quia si ita sit, tUllC sequitur quod 110S 11011 intelligimus, v巴1 quod sequitur ex hoc quod homo non intelligit; nec valet via Cømmel1tatoris. Dicit quod quia intellecta nobis sunt copulata, ideo et intel1ectus 110bis copu!atus est.
Contra hoc sic: prima sensitiva immutatio fit a generante, sed secunda non, secundum Aristotele,m hic. Si igitur intellectus nobis copulatus est, scilicet quia int巴llecta scilicet fantasmata nobis copulata sunt, quae etiam
Sigerl1s dむ Brabantiaの析しいDe Anima注釈の発見について 115
copulantur intellectui, videtur quod i ntellectus tunc non est nobis copulatus a prima generatione, sicut nec intellecto.
ltem, fantasmata secundum quod nobis insunt, materialia sunt, non abstracta. Sed secundum quod sunt intellecta in actu, sunt a materia om nino abstracta. Quare non est illud quod est unitum i ntellectui et nobis. Quare ilon per illa intellecta i ntellectus erit nobis unitus. Nos ergo non i nt巴lligimus.
Praeterea, ex hoc modo Commentatoris scilicet ex hoc quod intellecta sunt nobis copulata, non intellectus secundum sui substantiam , magis videtur quod nos intelligimur 巴t non i ntelligimus, ita quod fantasmata hominis i ntel. liguntur ; sed ipse non i ntelligit ut apparet ex modo Commentatoris.
Item, nec videtur alius modus possibilis ut i ntelligat per i ntellectum nisi quod est ens per intellectum. Si igitur homo non est ens per intel-lectum, ergo homo per intellectum non intelligit
Praeterea, si tu dicas quod <quod) unum fit ex Intellectu motore et corpore moto, quaero utrum homo sit nomen corporis tantum aut aggregati ex intellectu et corpore animato aut intellectus tantum; et quocumqu巴 modo dicas, impossibile est quod homo intelligat dummoçlo non sit unum巴x intel lectu et corpore. sicut unum ex materia et forma. Probatio huius est, nam si dicas quod homo non est aggregatum ex intellectu motore et corpore
moto, tunc cum homo non est unum ens, quare nec habebit actionem unam, non ergo homo intelligit, sicut cum nauta et navis non sunt unum ens, cum nauta inteHigit, non ex hoc aggregatum intelligit, sed nauta solum, quia non sunt unum ens, ita quod per oculum non esset homo videns, si oculus non esset unum ens cum homine, quia similiter i n proposito . S i dicas quod homo sit non corporis animati tantum et non aggregati ex corpore et intellec tu, idem contingeret, vult Aristoteles 9 Metaphysicae.
Quare quaedam sunt operationes quae non transeunt in materiam exteri. orem, quaedam vero transeunt. Exemplum de secundo est aedificare, 巴xemp lum de primo est intelligere. Unde i ntelligere est operatio quae non transit in materiam exteriorem, quod tamen contingeret si homo i ntelligeret quia est materia exterior, etc.
Item, quando operatio transit in materiam exteri orem, hoc non est nisi secundum oppositas dispositiones et oppositam denominationem . Ita ut homo dicatur, tunc intelligi et non i ntelligere; et hoc dico, si i ntelligere sit operatio transiens in materiam exteriorem sicut aedificare in domum transit,
116
domus vero dicitur non aedificare, sed aedificari. Verum est quod quandoqu己 lIlovet aliquid quia motum, et tunc transit i口 materiam exteriorem etiam non S巴cundum oppositam denominationem ut calefaciens, quia calefactum, et illud, in quod transit similiter calefactum, (115va) et calefaciens dicitur; non sic dicatur intelligere transire in materiam exteriorem. Consequenter op巴ratio p,imi ag巴ntis non potest transire in materiam exteriorem non secundum oppositam denominationem nisi et principium primi ageretur in materia ill:J., ut calidum non potest dicto moclo transire in materiam dictam, nisi principil1m, p巴r quod est calidum, g巴neretur in illa materia. Si sic est, tunc arguitl1r, si intelligere in corpus animatum, quocl dicis hominem, transit clicto modo, ergo ab agente primo efficitur principium in homine per quocl intelligere est, hoc autem est intellectus, et si sic, tl1nc sepa retur quod homo no日intellig巴ret nisi cum haberet principium, qllod est intellectlls tamqllam illius fonna; cuius oppositum est clatum.
Si dicas quod homo est nomen intellectus et non aggregati item alterius partis quae clicitllr corplls animatum, arguitur, quidam recitat quod Plato propte, hoc posuit quod homo ipse int巴II巴ctus, et quidam alii philosophi. Sed quod est per hoc non intelligat homo, patet. Vult Aristoteles VII. lVletaphysi cae quod ad rationem et definitionem hominis pertinet materia ut caro et homini animata 巴tiam, ita ut qui non habuerit ista hoc modo, scilicet quod posuit in actionem carnis et ossis, iIlud non est homo nisi aequivoce. Quod non contingeret nisi homo esset nomen intellectus・ Quare homo non est intellectus: exprivata enim anima a corpore, non remanet homo nisi aequi-voce.
Item, Plato dicit quod intellectus utitur corpore tamquam motor; motor autem curporis per voluntatem est, secundl1m ql10d dicit Aristoteles 3 hui
l1S, quare int巴II巴ctus indutus corpore sicut motor; tantum ex isto modo in
duto, ipsum quod quando vult, dimittit ipsum, et quando vult, movet, et sic multoti巴ns movet idem corpus et non moveret; quod est inconveniens. Ex hiis manifestl1m est quod priorem positionem tenentes sentiant se nichil intelligcre, simil巴s in his plantis scient巴s se indignos, ut eis communicare tur aliquid.
lste sermo longus est et habet brevem soll1tionem, nam aliquo incon venienti clato巴t illo non probato et alibi opposito confesso et concesso, mlllta incoll\'cnicntia facile est concludere. Isti autem accipiunt quod homo pr叩ne
Sigerus de Brabantiaの新しいDe Anima注釈の発見について 117
intelligit, nec hoc probant, ex hoc supposito arguunt; quod si istud supposi tum non est verum, non arguunL Unde quod homo proprio sermone inteIli git, non concedo; illo tamen concesso, nescio respondere; sed istud nego et merito. Ideo faciliter respondebo.
Si enim ut vult Aristoteles 3 huius et adversarius etiam, si intelliger巴 organum non habet, immo est abstractum a materia, ex hoc sequitur ut proprio sermone homo non int巴lIigat sicut sentiL Dicis: Aristoteles dicit hominem et non int巴lIectum intelligere primo huius, non est quaerendum hominem intelligere et non intellectum tantum nisi 巴x hoc modo, quo intel Iigere est commune animae et corpori et non animae tantum. Nec autem Aristoteles videtur d巴terminare primo huius quod intelligere non est prop rium animae, sed animae et corpori; et modus per communem est commune corpori, quare non est sine fantasmate. Hoc autem non est ut int巴lliger巴 sit perfectio hominis sed eget homine ut obiecto; sic non est dicere intell臥ー tum intelligere sed hominem; non ex hoc modo quo intelligere sit in materia ut videre in oculo et per consequens non ut perfectio, sed ut separatum a materia; eget tamen materiali corpore ut obiecto, non ut subiecto suo et pro tanto 巴st dic巴re hominem intelligere. Tamen hoc est ita ut dicimus hom me口1 sentire.
Si dicas quod proprie hoc non est probatum et ideo hoc est negandum, Aristot巴les hoc vidctur sentire primo (115Yb) De Anima. Unio int巴lIectus ad ista fantasn1at旦 est naturalis. Aristoteles enim primo huius dicit quod gaudere et tristari non est ipsius animae, sed coniuncti: gauàet enim in corpore et subdit: intelligere autem est huiusmodi aliquod aut forsitam alte rum; et hoc est disiunctiva artis, 巴t sicut dicit ibi Themistius, hoc dixit secundum quod int巴lIectus nondum evident巴r 巴rat disiunctus a sensu, et ideo sub forma dubitationis erat suus sermo. Habita autem ista communicatione int巴lIectus ad corpus quod eget dicto modo corpore, non quaeras aìiam com municationem in intelligendo, qua homo dicatur intelligere scilicet eo quod intellectus sit unitus corpori ut perfectio, sed ex sola prima communicatione homo dicitur inteIligere.
Item, Commentator secundo huius dicit quod corpora super coela manifeste videntur intelligere. Et Aristoteles 2. Coelo et Mundo hoc vulL Cum tamen illa dicantur intelligere ex unione quae est ipsius intellectus ad illa corpora, non quod intellectus sit unitus eis tamquam forma materiae,
118
sed solum ut motor. Quod si dicantur int巴lligere ab unione solum, non curo ex hoc modo dicitur homo intelligere. Si dicas quare, ergo dicimus hominem magis intelligere quam nave, eo quod nauta intelligere dicitur, qui est motor suus. Dicendum quod non est simile. Unde aggregatum ex nauta et nave non dicimus intelligere nisi multum abusive. Non curo, certe nec pono homi・ nem intelligere nisi abusive. Sed tamen dico quod omnino non est similiter, nam nauta natura sua non est unitus naすi, ita quod in hoc suo intelligere indigeat navi. Sed oppositum contingit in proposito de intellectu respectu corpons .
Tu dices, ego experior et percipio me intelligere; dico quod falsum est. Immo intellectus ita unitus t ibi naturaliter sicut motor tui corporis et re. gulans, ipse est qui hoc experitur, sicut et intellectus separatus experitur intellecta in s巴 esse. Si dicas ego aggregatum ex corpore et intellectu ex. perior me int巴lligere, falsum est. Immo int巴llectus egens tuo corpore ut obiecto, experitur hoc communicans illud aggregatum dicto modo; illud quod improbas quod homo non est tantum intellectus.
Concedo similiter quod intelligere non est operatio transiens in materiam exteriorem. Hoc concedo, ita quod non est operatio transiens in materiam exteriorem sicut in subiectum, sed modo dicto .
Ad aliud dico quod intellectus est movens (corpus) et intelligens ex natura sua; in actu intelligens non est nisi p巴r voluntatem et ex natura sua non: sed per naturam suam est in potentia movens corpus et intelligens. Ideo cum ex natura sua non sit hoc actu; quando vult, est actu movens ; quando non, non: hoc tu habuisti pro inconsequenti, ego non.
ア ノ ニ ム のこ の グ エ スチオが ト マ ス の De unitate の 反駁であ る こ と は 一 目瞭 然であ る 。 或人 達 の 言 葉 とし て ト マ ス 設 を あげ る。 それ に よ る と 理性は, 素材の形相の よ う に そ の存在に於て 自 ら の actus であ る が, そ の 働 に於 て potentia は 分離し て い る と 。 それに封し て ア ノ ニ ム は衣 の様 に反 駁す る , アリ ス ト テ レ ス に よ れば , ラチオに 於 て は より後であ る が我 々 に は明瞭であ る も の か ら魂 の 認識 へ とゆ く べ き であ る , 我 々 に は, 認識 よ り も よ く知 られてい る も の は な い か ら, 如何に 理性が身腫 と 素材 と の現 賓で あ る かは認識 に よ っ て の み説明 さ れ る 。 若し 認識 が身轄に結 合 さ れてい な
Sigerus de Brabantiaの新 しし、De Anima 注 釈の発見について 119 いで それか ら分離し た passio であ る な ら, 理性がそ の寅 韓 に 闘 し て 身韓 に結合 さ れ て い る こと を説明す るも の は ない だ ろ う 。 故 に アリ ストテ レ ス に従 えば理性はそ の 賓瞳 に 闘 し て 身瞳 に結ぼれてい ない 。 弐いで ア ノ ニ ム はDe unitate 27 を引 用 し , そ こ にあ る「素材 の形相であ るも の の分 離 し た働があ る , 例ば磁石 が銭 をひき , 叉碧玉 が血 を凝 結 さ す如きで あ る , 故 に 同様 に魂は身悼の形相であ る がそ の働は分離し て いる」 とし、う 設 に 針 し て反駁を加 え る。 碧玉が血 を 凝ら すの は素材の本 性や形相に よるのではな く, それが働 の原因で、 ない 。 ト マ ス の De unitate に よ るとあ る種 の形相 は,種々 の エレメントの混合 に 上る物悼の現 賓であるが, そ のエレメント の能力でないある能力をもっている。 然しアノニムによれば能力から分離 しているエレメントの本性は原因ではない。 碧玉がlÍlLを凝らすのは形相を もっゐhらである, それは丁度目が形相をもつから感量すると同様である, !説貸の機官が感賀するのではない, 然し税貿は能力から分i泌されてはL、な いひ トマス:こたいす第二の反駁は弐の通りである。 践石は距離の大小;こよ って銭をづい、たりヲ|かなかったりする, それは分離した形相によるのでな く, 素材的 な も の に基い て いるから である。 従って理性が身曜のうちにあ るなら ,それ は貰樟と し て,素材の形相の様 に 身障の現貫 ・形相ではない。 可能態は現貫態 から の み認識 さ れ る 。 と こ ろで 理性 の貫 瞳は可能態にあ る から , 認i誌に よっ て のみ 認識され る 。 認識は素材・主轄とし て の 身轄 のう ちにあ る ので は な く , 身骨豊 から引き 離 さ れ てい る。 従って理性によっ て 身 糟が現貫に ある のではない。 ア ノ ニ ム は弐 に 我々 は理性 に よっ て 認識す る 故に理性 は身轄 の現貫て、 あ ると のト マ ス説 (De unitate 62) に射 し次 の 様 に答 え る。 理性が身韓 の現 貫 ・ 完 成であ るとい われる の は, 貫轄 の 意 味と は ち がっ た 意 味 に てであ る。 我々 が認識す る のであっ て理性が認識 するので はないと の アリストテ レ ス の言葉 の意味は, 認識が素材又 は主轄と し て の身瞳に結 ばれ る のでは な く て, 理性は客韓 の 闘係 に て本 性的 に結合 さ れ た 身瞳・ phantasma なし
120 に は認識 し な いと いっ たふ う に 解すべ き であ る。 フ ァ ン タ ズマと 理性と の 闘係は 色とl視覚 の様 なも の であ る。 認識は主瞳と し て の 身韓か らは引 き離 さ れ て い る が, 客瞳と し て の身韓か ら は 引 き離 さ れ て い な い で, それと本 性的結合 を し て い る。 そ れ に績 く個 所 に ト マ ス の De unitate か ら の長 い引 用があ る。 そ の個 所 は す で に F. Van Steenberghen 1と よ り て指摘 さ れた所であ る。 印 ち「と の こと か ら最 大の不都 合が生 ずと 思われ る , そ う だと す ると 我 々は認識 し な い又 は人 聞は認識 し な いとし、 う 結果 に な る か ら」と し てD巴 un itat巴 64-79 が順次 の せ られ て い る。 それは, 改め て引 用す る要 は な い だ ろ う。
F. Van Steenberghen は こ の 引用が恐 ら く エギ デf ウ ス の D巴 plurific a.
tione か らも影響 さ れたも の だ ろ うと考 て い る。 然 し前 に みたEうにDe plurificationeで は六 に 整 理 さ れ, 若 し De unitate か ら の みとら れ たと し ても 〔 ト マ ス に は 同 じ 様 な個 所が諸 書に散見 され , Chossat は De spirit creat か らもと られ たと考 え る) 11/買 が幾 られ てお り , 従っ て エギディ ウス が ア ノ ニ ム か ら刺激 さ れ た のであ ろ うと思は れ る。 ア ノ ニ ム は ト マ ス よ り の こ の長 い引用 の後 「か か る 議論は長 い けれ 共解 答 は短 い, 何と なれ ば何か不都合 なも の が立 て られそ れ が謹 明 され な いで , 他lこ 反封の こと が述べ られ許容 され る か ら容易 に多 く の不都 合が結論 さ れ る のであ る。 かれ ら は人 聞 が本来的に 認識す ると考 え る , し か し それを謹 明 し な いで , かか る 前提 か ら議論す る 。 も し かか る 前提 が虞で な い な ら彼 等 は論謹 し な い。 だ か ら私 は, 人間 は本来的 意 味で 認識 す ると い う こと を 許 さ な い。 も し許 し た な ら 返答 す る す べ を知 ら な い。 私 はそ れを 否 定 す る , それで充 分 な の であ る , そ こで容易に 返答 す る だ ろ う」 。 つ いでト マ ス に射 す 反駁 を試 て い る。 そ の駁論は ま さに エ ギデ ィ ウ ス が, トマ スlt射 す あ る ア ヴ ェ ロ イ ストの 反駁と し て かかげ て い るも の な の であ る。(P.I06-107 の テ キ スト 比較〉 そ の ア ノ ニ ム の 要旨 はさた の通 りであ る。 アリ ス トテ レ ス が連 て い る よ う に , 認識が機官を も たず, 素材か ら引 き
Sigerus de Brabantiaの新しいDe Anima注釈の発見について ロ1 離さ れてい る な ら, 本来 的意 味 で の 人 聞は認識し ない という結 論 に な る。君 ( トマ ス〉 は ア リ スト テ レ ス に よ る と 人 聞が認識す る の で車 な る 理性が認 識 す る の で は ない, 認識は魂 と 身韓 と に共通であ っ て 魂の み の で ない 限 り 人 聞が認識す る の だ とい っ て い る(De u nitate 62)。 ところ が ア リ ス ト テレ スは か よう にヂ・ アニ マ 第一巻で規定し てい る と は思え ない 。 認識 は人聞 の完成 で は な く て, 人 聞 を客 瞳 とし て要求 す る 。 か ようにし て理性が認識 す る の ではなく て人 聞が認識す る と 云わ れ る 。 然し これ は認識が素材の 中 に あ る 様 な住方, 丁度税畳が 目 の 中 に あ る よう に, 従 って 完 成 とし て では な く て, 素材か ら分離 され てい る 様 に で あ っ て, 素材的身瞳 を 主瞳 とし て では な く て客 韓 とし て 要求 す る 。 こ の意 味で人間 が認識す る ので あ る 。 し かし とれ は元々 論謹 され てい ない か ら 否定 さ る べ き だ という が, アリ ス ト テ レ ス はそう 考てい た様 で あ る。 理性 と フ ァ ン タ ズ マ と の結 合は本性 的 であ る。 喜 と悲 と は魂 自 身 に で は な く て 身轄 と結 合し た も の に属し てい る,自日ち 身瞳に於て喜ぶ の だ か ら, 然し 認識がそう であ る か につい て は ア リ ス ト テ レ ス は疑問の形で述てい る。 これ は前に述 た よう に 身轄 を客 瞳 と し て要求 す る の だ と 解標 すべ き であ る。 ヨた に De unitate 69 を 反駁す る 。 ア ヴ ェロエ ス は天上の物 瞳は 明 瞭 に 認 識 す る といL ア リ ス ト テ レ ス も そ の考であ った 。 こ の 天瞳 と そ の理性 と の 結 合か ら天上の物 韓は認識す る とい われ る 。 理性は形相が素材に たい す よ う に で は な く て, 動す も の とし て結 合 さ れ てい る。 認識 は と 勾結 合 か ら の み 生ず とい われ る な ら, 人 聞 は こ の仕方で認識す る とい っ て も差支ない 。 人 聞が認識す る とい われ る 場合それは, 動かす も の で あ る船頭 が認識す る と い われ る 所か ら船 が認識す る とい われ る よ り 以上であ っ て 全 く 類似し てい ない 。 船 と船頭 と の合成瞳が認識す る という の は濫 用 であ る 。 同 様 に人 聞 が 認識す る という の は濫 用 に す ぎ ない。 船頭 は そ の 認識 に たいし て船 を必 要 と す る とい ったふう に船 と結ぼ れ てい ない 。 君 は, 私 が認識す る と と を私 は経験し知 費す る という がそれは間違 で あ
122 る 。 分離 し だ理 性は君 の 身轄 の動 す も の ・操縦 者 である 様 に君 に本 性的 に 結 ぼれ て いる , 理性 自 身がそれ を経験 する の である 。 同様 に 分離理性は認 識さ れた も の が己 の う ち にある こと を経験 する 身轄と 理性と の合 成韓で ある私 が, 私 が認識 する の を経験 すると考える の は間 違である 。 きだ に De unitate 73 が反駁さ れる。 認識は外的素材 に移行する働 で は な い , 即 ち主轄と し て の素材へで は な く て客轄と し て の 身瞳へ移行する 。 最 後は 同書の 78 の第三段 の 反駁である 。 理性が現 貰態 にある の は意志 に の み よる の であ っ て, そ の本 性から は そ う で な く て可能態 にお い て 身轄 を 動かす も の である , 従 っ て そ の本 性から は現買 に そ う では ない。 欲し た 時に は現 賓 に動 か し そ う で な い時 に は動 かさ ない。 他 方, エギ デ ィ ウ ス は以上 の ア ノ ニ ム のト マ ス 反駁を最 後の三節を除 い て そ の まL引 用 し, 更 に そ れ に だ い し て 弐の工 う に批判 し ている。 「 こ れら の議論は, 人 聞が認識する こと を確立すれば容易 にとける , 自] ち ー の不都合 が興 えら れると 多 く の不都合 が生 じ て くる 。 故 に も し不都合 な 前提 から不都合 が結論さ れる なら それは不都合 で は ない , 即 ち岡有 の意味 で は認識 し な い の に, 人 聞 は 認識すると い う不都合 を前提と し ている か ら 。 人聞は認識 し な いと い う議 論に た い し て は, 返答の 要 は ない , f可と な れば彼等ば 人 聞は認識 し な いと い う こと を肯定する の だから」 。 エギ デ ィ ウ ス は そ こ でさき にあ げた(p .l07) 三つ の間蓮 を指摘 し て その 各 々 に 闘 し て 論じ て いる。 以上の比較に よ っ て, De plurificatione に引 用さ れて いる の は こ の7/ ニ ム の デ・ ア ニ マ 注揮で、ある こと , 又此 書が ト マ ス の De unitate の反駁 を し た ア ヴ ェ ロイ スト の作 である こと が明であ ろ う 。 ア ノ ニ ム の著作 の年代は容易 に推察 する こと ができる 。 それ は ト マ ス の De unitate の作ら れた 1270 年以 後, 叉 , エギデ ィ ウ ス の D巴 plurificatione の 1273- 4 年以前である から , 127 1-2 年 にお かる べき だ ろ う 。 立た に そ の著者は誰 であ ろ う か, 我 々 は それが Sigerus de Brabantia であ
Sigerus de Brabantiaの新 しいDe Anima注釈の発見について lお ると とを推 論する 多 く の根擦をもっ て いる 。 即 ち , (1) , エギ デ ィ ウ ス は セ ン テ ンツj主樺の 中 にさた の よ う に述 て い る , かれ が 「ま だ Ba cchalaureus 大望講師であ った頃哲壌 にお い て卓れ たパリ 大皐 の 教授 が ア ヴ ェ ロ エ ス の意見を支持 し よ うと し てく 天曹を 動すも の が認話 す る か ら 天韓が認識すると い った具合以 外 に は 人聞 は認識 しな い , こ の分離 賓緯 が認識 するか ら, か様 に 人 聞 は認識する 。 し か し そ こ から白ら は認識 し な い>と い う ことを許 し た。 誰も かれ 自 らと 論争 すべきでな い。 何となれ ば 動物や植物 , 一般 に 認識 しな いも のと は論争 すべきでなし、 か ら」 。 こ の記 事を De plurific旦tione の ア ヴ ェ ロイ スト に 闘 す る前 に あげた個所 と比較 すると全く同ーのことを指しているのが判る。 従ってアノニムのデ ・ アニ マj主樺の著者は, エギディウスがBacchalaureusであったときi二はパリ大 翠の卓れだ哲翠教授で、あつだ。 さてエギヂィウスが講師で点った時期は二 IJJふる,即ち1263-6年には哲翠のパッカラウレウで, 決は1276-7年に神 阜のそれで、あった。これはシゲルスの主要的活動の時期と全く一致するつ町t, f安がパリ大翠の翠塾科教授として最初に大翠騒動との闘聯で名を残したの (26) は, 1266年であって又かれがプランスの宗教裁判官Simon du Valに工つ
(24) Nos cum adhuc essemus baccalaureus: videmus quendam magistrum magnum, in philosophia maiorem, qui tunc ess et Paris iis , volentem tenere opinionem Commentatoris, concedentem, quod homo non intel ligeret, nisi sicut caelum intelligit, quia int巴lligit motor coeli: sic etiam homo intelligit, quia intelligit ill巴 intellectus separatus _ Sed 巴x quo
concedebat se non intelligere: concedebat quod nullus d巴ber巴t cum ipso disputare: nam cum brutis et arboribus et universaliter cum non intel ligentibus non 巴st disputandum _ (In II. Sentent. dist. XVII . q. 2, a.1.
ed. 1581, Tom_ !I, p.48)二番目の concedebatはquo concesso とでも読 まるべきである事は De plurification巴 の対応個所に quo concess o nullus cum eis disputare dcbet etc. とあることから明である。
(25) P . Mandonnet, La carière scolaire de Gilles de Rome (1276-91) . Rev. des Sci巴nses Philos. et Théolog. 4 (1910), pp. 480-99.
(26) H. Denifle et A. Chatelain, Chartularium Universitatis Parisiensis, Vol. 1. Paris, 1889. pp. 449-457 .
猶, P. Mandonnet, Cl. Baeumker等参照。
(27) A. Dondaine, Siger de Brabant, chanoine d巴 Saint-Paul de Liège, et Goswin de la Chapelle. Archivum Fratrum Praedicatorum 17 (1947), pp. 186-192.
124 て 召 喚 さ れ準的活動 を 終 え た と 思われる の は 1276 年 1 月 であ る 。 こ の 数 授が シ ゲ ル ス を指すの だ ろ う こ と は, 殆ん ど の皐者の一致 し だ意見であ る 。 (28) Chossat は エ ギ、デ ィ ウ ス に あ る 第二 の ア ヴ ェ ロ イ ス ト 即 ち 人聞は認識す る と い う こ と を 容認す る 立場の も の を シ ゲル ス と し て, シ ゲ ル ス の小論 De anima intellectiva に は, 壁 と 硯貸 と の例 に封 し て 「壁は何 ら認識能 力 を も た な い か ら こ う い った議論は存在 し な い類似を限定 し て い る 」 と い う 大 が か り な 反駁が展開 さ れて い る の だ と 主張す る 。 然 し か か る 引 用 は原典の 用語か ら 直接 と られた も の であ っ て De anima int巴llectiva に は か よ う な 直接的 な 用 語 を み ない。 シ ヨ サ の 考 に は賛成 で き な い。 そ れ で は こ の書は Nifo に よ っ て 引 用 さ れて い る 未喪見の De intellectu であ ろ う か。 Nifo や Francescus de Silvestri da Ferrara に よ る と シ ゲ ル ス は ト マ ス へ の 返答 と し て De intellectu を書い た の であ る が, 今迄の と こ ろ , こ の書 と 同 ー の も の であ る こ と は確め られない。 (II) , こ れが シ ゲル ス の も の であ る と い う こ と の 決め手で は な い と し て も, そ の最 も 有力 な根擦 に な り う る の は シ ゲ ル ス の 買 の著述 と の比較であ る。 共 に 外的形態 と 内容 と のこ黙か ら 考案 し よ う 。 文瞳的類似が感ぜ ら れ る こ と は F . Van Steenberghen も 述 て い る 所であ る が, シ ゲ、 ル ス の も の, 殊 に形而上翠注樟 と デ ・ ア ニ マ第三巻注穫 と を此 書 と 比較す る と 論述の進め方, グ エ ス チ オ に原典注解 を 時 々 挿入す る 仕方,
(28) M. Chossat, Saint Thomas d' Aquin et Siger de Brabant. Rev. de
Phil. 25 (1915)
(29) B . Nardi, Sigieri di Brabante nel pensiero del Rinascim巴nto Italiano.
Roma 1946.
(30) Franciscus de Sylvestris, S. Thomas Aquinatis opera omnia iussu
edita Leonis XIII. Vol . XIV, p.119. (Summa contra Gentiles curn com.
rnentariis Francisci de Sylvestris Ferrariensis, lib . III, cap. 45, n . 3) (31) ses procédés d'exposition sont fort sernblables a ceux des rnaîtres
ès.arts de Paris ; ils rappellent en particulier ceux de Sig巴r de Brdbant, ainsi que sa rnaniére tr,mchante, brève et concise . p. 853.
(32) C . A . Graiff, Siger de Brabant. Questions sur la Métaphysique.
Texte inédit (Philosophes Médiévaux, 1) . Louvain, 1948. (33) Merton College ms. 292 f. 357 T-364 r .