6章 不定積分
6.1 不定積分とは
微分: 4
4x
3dx x dy
y = → =
(不定)積分:
y = x
3→ ∫ x
3dx = 4 1 x
4+ c c
:積分定数微分の逆が不定積分である。
6.2 算術関数の不定積分
∫ x
ndx = n 1 + 1 x
n+1+ c
∫ e
xdx = e
x+ c ∫ 1 x dx = log
ex + c
∫ sin x dx = − cos x + c ∫ cos x dx = sin x + c
c x x dx = +
∫ cos 1
2tan
6.3 関数の定数倍と和の不定積分
∫
∫ af ( x ) dx = a f ( x ) dx
∫
∫
∫ ( f ( x ) + g ( x )) dx = f ( x ) dx + g ( x ) dx
例
∫ 3 sin xdx = − 3 cos x + c
c x x
dx x
x + = + +
∫ (
2cos ) 3 1
3sin
問
1) ∫ x dx 2) ∫ ( x
2+ 2 x + 3 ) dx
3) ∫ ( x + 1 x ) dx 4) ∫ ( 2 x
−1/3+ x
−2/3) dx
5) ∫ (sin x + cos x ) dx
解答
4) 3 x
2/3+ 3 x
1/3+ c 5) − cos x + sin x + c
6.4 微分の掛け算を利用した積分
) ( ) ( ) ( ) ( )) ( ) (
( f x g x f x g x f x g x dx
d = ′ + ′
∫
∫ ′ + ′
= f x g x dx f x g x dx x
g x
f ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( )
を利用する。公式
∫ f ′ ( x ) g ( x ) dx = f ( x ) g ( x ) − ∫ f ( x ) g ′ ( x ) dx
部分的に積分することから、部分積分とも呼ばれる。
例
c e xe
dx e xe dx xe
x x
x x x
+
−
=
−
= ∫
∫
c x x
x
xdx x
x xdx x
+ +
=
⋅
−
= ∫
∫
cos sin
sin 1 sin cos
c x x x
dx x x x x
xdx xdx
e e
e e
+
−
=
⋅
−
=
⋅
=
∫
∫
∫
log
1 log
log 1 log
∫
∫
∫
−
−
=
−
=
xdx e
x e x e
xdx e
x e xdx e
x x
x
x x
x
sin cos
sin
cos sin
sin
の関係から、
∫ e
xsin xdx = 2 1 e
x(sin x − cos x ) + c
c x x x
dx x x
x
xdx x
x xdx
+ +
−
=
− +
−
=
+
−
=
∫
∫
∫
2 sin 1 2 cos 1
) sin 1 ( sin cos
cos sin
cos sin
2 2 2
別解 半角の公式を利用してもよい。
問
1) ∫ x sin xdx 2) ∫ x
nlog
exdx 3) ∫ x
2e
xdx 4) ∫ sin
3xdx
5) I
n= ∫ x
ne
xdx
の漸化式(I
nとI
n−1との関係)を求めよ。6) I
n= ∫ sin
nxdx
の漸化式を求めよ。解答
1) ∫ x sin xdx = − x cos x + ∫ cos xdx = − x cos x + sin x + c
2)
c n x
x n x
dx x n x
x n x
xdx x
n e
n
n e
n e
n
+ + + −
=
+ ⋅ + −
=
+ +
+
+
∫
∫
1 2 1
1 1
) 1 ( log 1 1
1
1 1 log 1
1 log 1
3)
c e xe e
x
dx e xe
e x
dx xe e
x dx e x
x x x
x x
x
x x
x
+ +
−
=
+
−
=
−
=
∫
∫
∫
2 2
2 2
2
2 2 2 2
4)
c x x
x
xdx x
x x xdx
+
−
−
=
+
−
= ∫
∫
3 2
2 2
3
3 cos sin 2
cos
sin cos 2 sin cos sin
5)
1 1
−
−
= −
−
=
=
∫
∫
n x n x
n x
n x n n
nI e x dx e x n e x
dx e x I
6)
1 1
2 2
1
2 2 1
sin 1 1 cos
sin ) sin 1 ( ) 1 ( sin
cos
sin cos ) 1 ( sin
cos sin
−
−
−
−
−
−
+ −
−
=
−
− +
−
=
− +
−
=
=
∫
∫
∫
n n
n n
n n
n n
n I x n n x
xdx x
n x x
xdx n
x x
xdx I
6.5 変数変換を利用した積分
1. ∫ f ( g ( x )) dx = ∫ f ( z ) dx dz dz
のとき変数変換:
dz dz
dx = dx
として計算する。例
1)
∫ sin 2 xdx = ∫ sin z dz dx dz = ∫ sin z 1 2 dz = 2 1 ∫ sin zdz
x
z = 2
,dx dz 2
= 1
c x c
z + = − +
−
= cos 2
2 cos 1
2
1
2)
dz e dz e dz e c e c dz
e dx dx
e
x= ∫
z= ∫
z= ∫
z=
z+ =
x+
∫
33 1 1 3 1 3 1 3
3x
z = 3
,dx dz 3
= 1
c e c
e
z+ =
x+
=
33 1 3
1
3)
∫ ( 3 x + 2 )
4dx = ∫ z
41 3 dz = 3 1 ⋅ 5 1 z
5+ c = 15 1 ( 3 x + 2 )
5+ c
4)
∫ x x + 1 dx = ∫ z
2z − 1 2 zdz = 2 ∫ ( z
2− 1 ) dz
+ 1
= x
z
,z
2= x + 1
,x = z
2− 1
,dx = 2 zdz c
x x
c z
z − + = + − + +
=
3( 1 )
2/32 ( 1 )
1/23
2 2 3 2
問 以下の不定積分を行え。
1) ∫ cos( 4 x + 5 ) dx 2) ∫ 3 x 1 − 1 dx
3) ∫ ( 2 x + 1 )
−4dx 4) ∫ 3 x + 2 dx
5) ∫ e
xdx
解答
1) sin( 4 x + 5 ) + c 4
1 2) log
e| 3 x − 1 | + c
3 1
3) − ( 2 x + 1 )
−3+ c 6
1 4) ( 3 x + 2 )
3/2+ c
9 2
5) ∫ e
xdx = ∫ e
z2 zdz = 2 ∫ ze
zdz = 2 ( ze
z− ∫ e
zdz ) c x
e c e
ze
z−
z+ =
x− +
= 2 ( ) 2 ( 1 )
2. ∫ f ( g ( x )) g ′ ( x ) dx = ∫ f ( z ) dx dz dx = ∫ f ( z ) dz
z = g ( x )
変数変換:
dx dz dx
dz =
として計算する。例
1)
e dx e dz e c e c dx
dx dz xe dx
xe
x= ∫
x= ∫
z= ∫
z=
z+ =
x+
∫
22 1 2
21 2 2 1 2 1 2 1
22)
dx e dz e c e c dx
e dz dx
xe
x= ∫
z= ∫
z=
z+ =
x+
∫ cos
sin sin3)
∫ x
2x + 1 dx = 1 2 ∫ x
22 + x 1 dx = 2 1 ∫ 1 z dx dz dx = 1 2 ∫ 1 z dz
c x
c
z + = + +
= log 1
2 log 1
2
1
24)
dz z c f x c
dx z dx dz dx z
x f
x
f ′ = = = + = +
∫
∫
∫ ( ( ) ) 1 1 log log ( )
問 以下の不定積分を行え。
1) ∫ x sin( x
2) dx 2) ∫ ( 2 x + 1 ) e
x2+x+1dx
3) ∫ sin
2x ⋅ cos xdx 4) ∫ cos sin x x dx
5) ∫ cos x
2x dx
解答
1) − cos( x ) + c 2
1
22) e
x2+x+1+ c
3) sin
3x + c 3
1 4) log
e| sin x | + c
5) x tan x + log
e| cos x | + c
6.6 有用な公式
1)
∫ a
21 − x
2dx
のとき、x = a sin θ
とおくc a x c
d = + = +
= ∫ θ θ sin
−1( / )
2)
c
x a
x a dx a
x a x a dx a
x
a
e+
−
= +
+ −
= +
− ∫
∫
21
22 1 1 1 2 1 log
3)
∫ a
2− x
2dx = ∫ a
2cos
2θ d θ = a
2∫ cos 2 2 θ + 1 d θ
c a x a
x a x
a c a c
+ +
−
=
+ +
= + +
=
−
( / )]
sin 2 [
1
) cos 2 (sin
) 2 2 4 (sin
1 2 2 2
2
2
θ θ θ θ θ
4)
a x
x a x
+ + + + =
+ +
= ∫
∫
2 2 2 22 2
1
θ tan a
x = としても可能
5)
∫ a
2+ 1 x
2dx
のとき、x = a tan θ
とおくc a a x
a c a d
a d
a = = + = +
= ∫ cos
22θ cos
2θ θ 1 ∫ θ 1 θ 1 tan
−1( / )
6)
∫ a
2+ x
2dx
のとき、∫
∫
∫
∫
+ + −
+ +
=
+
−
− + + + =
− +
=
dx x a dx x a a x a x
dx x a
a a x x
a x dx x a x x x a x
2 2 2
2 2 2 2
2 2
2 2 2 2 2 2
2 2
2
1
2 2 2
2
1
log
x a x
a dx x
d
e
+ + = +
より、c x a a x
x a
x + +
e+ + +
=
2 2 2log
2 22 2
1
θ tan a
x =
としても可能7章 定積分 7.1 定積分と面積
x x+h
S ( x )
f(x)
a x
y
b
) ) (
lim ( ) ( ) lim (
) (
0
0
f x
h h x f h
x S h x S dx
x dS
h
h
+ − = ⋅ =
=
→ →∫ = +
= f x dx F x c x
S ( ) ( ) ( ) 0 )
( )
( a = F a + c =
S c = − F (a )
ゆえに、
S ( x ) = F ( x ) − F ( a )
一方、
f ( x ) dx [ F ( x ) ]
baF ( b ) F ( a )
ba
= = −
∫
と表わすと、以下となる。S b S dx x
b
f
a
= =
∫ ( ) ( )
:面積7.2 基本的な定積分
例
2 ) 0 2 2 ( ] 1
[
21 2 20 22
0
= = − =
∫ xdx x
3 ] 1 [
31 3 101 0
2
= =
∫ x dx x
1 ]
[
0 00
=
−∞= −
−∞=
∞
∫
−e
xdx e
xe e
2 ) 1 1 ( ) 0 cos (cos
] cos [
sin
00
= − = − − = − − − =
∫
πxdx x
ππ
0 ) 1 1 ( ) 0 cos 2
(cos ]
cos [
sin
202
0
= − = − − = − − =
∫
πxdx x
ππ
注)関数の負の部分はマイナスとなる。
+
0 π − 2π
12 4 8 ] 2
1 [ ) 1
(
2 404
0
+ = + = + =
∫ x dx x x
2 1
) 1 ( ]
cos [ ) sin 1
(
00
+ = − = − − + = +
∫
πx dx x x
ππ π
1 1
1 0 1
0
( +
−) = [ −
−] = ( −
−) − ( 1 − 1 ) = −
−∫ e
xe
xdx e
xe
xe e e e
7.3 定積分記号の直感的解釈
∑
∑
∫
∞ =
= →
∞
→
− = ∆
=
=
n
i n i n
i n i
b a
x x n f
a x b f dx x f S
1 1
) ( lim )
( lim
) (
図 以上より、
∑ → ∫
∞ =
→
b a n
n i 1
lim
,∆ x → dx
とみなすことができる。計算機で積分の値を求めるときこれらの関係が利用される。
7.4 部分積分
∫ ∫
∫
∫
+ ′
= ′
+ ′
= ′
b a
b a b
a b
a
dx x g x f dx x g x f
dx x g x f x g x f dx x g x dx f
d
) ( ) ( )
( ) (
)]
( ) ( ) ( ) ( [ )]
( ) ( [
一方 左辺
= [ f ( x ) g ( x ) ]
ba以上より
∫
∫
abf ′ ( x ) g ( x ) dx = [ f ( x ) g ( x )]
ba−
abf ( x ) g ′ ( x ) dx
例
1 ) 1 ( ]
[ ]
[
1 100 1 0 1
0
= − ∫ = − = − − =
∫ xe
xdx xe
xe
xdx e e
xe e
π π
π
ππ π
π
= − + ∫ = − + =
∫
0x sin xdx [ x cos x ]
0 0cos xdx cos [sin x ]
01 ] 1 [
] log [ log
1
log
11 1 1
1
= ∫ ⋅ = − ∫ = − =
∫
e exdx
e exdx x
ex
e ex x dx e x
eI e e
xdx e
x e
xdx e
x e xdx e
I
x x
x x
x
− +
=
−
−
=
−
=
=
∫
∫
∫
) (
sin ]
cos [ 0
cos ]
sin [ sin
0 0 0
0 0 0
π
π π
π π π
) 1 2 (
1 +
= e
πI
問 部分積分を用いて以下の定積分を行え。
1) ∫
−∞0
xe
xdx 2) ∫
01( x + 1 ) e
xdx = e
3) ∫
0π/2x sin xdx 4) ∫
02πx sin xdx
5) ∫
−0πx cos xdx 6) ∫
1ex log
exdx
7) ∫
01x
2e
xdx 8) ∫
0π/2sin
2xdx
解答
1) 1 2) e 3) 1 4) − 2 π
5) 2 6) ( 1 )
4 1
2+
e 7) e − 2 8)
4 π
漸化式となる公式
∫
0∞x
ne
−xdx
0 2
1
0 1 0
1 0 0
! )
1 (
] [
I n I
n n nI
dx e x n dx e nx e
x dx e x I
n n
x n x
n x
n x
n n
=
=
−
⋅
=
=
= +
−
=
=
−
−
∞ − −
∞ − −
∞
∞ − −
∫
∫
∫
L 1 ]
[
00
= ∫
0∞ −e
xdx = − e
−x ∞=
I
より、!
! I
0n n I
n= =
∫
0π/2sin
nxdx
n n
n n
n
n n
n n
n
I n I
n
xdx n
xdx n
dx x x
n
xdx x
x n
x x
xdx x
xdx I
) 1 ( ) 1 (
sin ) 1 ( sin
) 1 (
) sin 1 ( sin ) 1 (
cos cos sin
) 1 ( )]
cos ( [sin
sin sin
sin
2
2 / 0 2
/ 0
2 2 / 0
2 2
2 / 0
2 2
/ 0 1
2 / 0 2 1
/ 0
−
−
−
=
−
−
−
=
−
⋅
−
=
⋅
− +
−
⋅
=
⋅
=
=
−
−
−
−
−
−
∫
∫
∫
∫
∫
∫
π π
π
π π π π
ゆえに、
1
2−
= −
nn
I
n I n
但し、 /2
1 2
0 0
π
∫
π=
= dx
I
,sin 1
1
= ∫
0πxdx = I
これを用いて、
2 2 1 2 2
3 2 2
1 2
2
⋅ π
− ⋅
⋅ −
= − L
n n n
I
nn 1
3 2 1 2
2 2 1 2
2
1
2
⋅ ⋅ ⋅
−
⋅ −
= +
+
L
n n n
I
nn
例えば、
16 3 2 2 1 4 3
4
π π =
⋅
⋅
=
I 15
1 8 3 2 5 4
5
= ⋅ ⋅ =
I
また同様にして、以下も示される。
n n
n
xdx = ∫ xdx = I
∫
0π/2cos
0π/2sin
7.5 定積分の変数変換
∫
∫
abf ( g ( x )) dx =
gg((ab))f ( z ) dx dz dz
特に、
∫
abf ( g ( x )) g ′ ( x ) dx = ∫
gg((ab))f ( z ) dz
例
∫
0π/2sin 2 xdx
について不定積分を用いる方法
1 ) 1 1 2 ( ] 1 2 2 cos [ 1 2
sin
0/22 /
0
= − = + =
∫
πxdx x
π変数変換を用いる方法
x
z = 2
,dx dx
dx
dz = dz = 2
であるが、変数変換することにより、積分範囲も変わる。
2 / 0 → π
=
x
,z = 0 → π
1 ) 1 1 2 ( ] 1 cos 2 [ 1 2 sin 1 2
sin
00 2
/
0
= ∫ = − = + =
∫
πxdx
πz dz z
π例
∫
01( 2 x + 1 )
3dx
について変数変換を用いる方法
1 2 +
= x
z
,dz = 2 dx
であるが、変数変換することにより、積分範囲も変わる。
1 0 →
=
x
,z = 1 → 3
10 ) 1 3 8 ( ] 1 4 [ 1 2 1 2
) 1 1 2
(
3 4 13 41 1 3
0
3
= = = − =
+ ∫
∫ x dx z dz z
例
1 3 ] 2 [ 2 2
2 1 1 2
1 2
1 1 2
1
31 2 / 3 1
1 2 / 2 1
1 2
1
= = = −
= −
− ∫ ∫
∫ x dx x dx z
−dz z
) 1 2 ( ] 1 2 [ 1 2
2 1 2
1
4 40 4
0 2
0 2
0
2
2
= ∫ = ∫ = = −
∫ xe
xdx e
xxdx e
zdz e
ze
3 log 1 log 3 log ] 1 [log
1 1
2
31 3
1 1
0 2
dz
ez
e e edx z x x
x = = = − =
+ +
+ ∫
∫
一般に
1 [log | | ] log | ( ) ( ) | )
( )
(
( )) ( )
( )
(
dz z f b f a
dx z x f
x f
e b
f a f e b
f a f b
a
′ = = =
∫
∫
よく知られた変数変換
2 cos
cos 1
1
/20 2
/ 0 1
0 2
θ π θ θ
θ
ππ
= =
− = ∫ ∫
∫ x dx d d
θ
= sin
x θ θ θ
θ d d
d
dx = dx = cos
一般に、
a
2− x
2 の場合はx = a sin θ 4 cos
1 tan
1 1 1
1
/40 4
/
0 2 2
1
0 2
θ π θ θ
θ
π
π
= =
= +
+ ∫ ∫
∫ x dx d d
一般に、
a
2+ x
2の場合はx = a tan θ
7.6 回転図形の体積・曲線の長さ
1.
回転図形の体積
定積分:
= ∫ =
→∞∑
=n∆
i n i b
a
f x dx f x x
V
1
) ( lim )
(
,n a x = b −
∆
∆x
x y
y=f(x)
∑
∑
= →∞ =∞
→
∆ = ∆
=
ni n i n
i n i
x x f x
y V
1 2 1
2
lim ( )
lim π π
,n a x = b −
∆
∫
∫ =
=
ba b
a
y dx f x dx
V π
2π
2( )
例 底半径
r
高さh
の三角錐の体積h x
y = r
として、h r h x
dx r h x
dx r y V
h h
h 2
0 3 2
2 0
2 2 2 0
2
3 1 3
1 π
π π
π =
=
=
= ∫ ∫
=
3
1
×底面積×高さ 例 球の体積2 2
2
y r
x + = y
2= r
2− x
2 として、3 3
3 3
2 2
2
3 ) 4 3 ( 1 2 3 ]
[ 1 )
( r x dx r x x r r r
V
r rrr
π π π
π − = − = − =
=
−∫
−2.
曲線の長さdx dl dy y
b x
a
2 2
2
dx dy
dl = +
より、dx x f dx dx
dy dy dx
dl 1 1
2( )
2 2
2
= + ′
+
= +
=
公式
L = ∫
ab1 + f ′
2( x ) dx
例 円周の長さ
2 2
2
y r
x + = y = r
2− x
2dx x r dx r x r dl x
2 2 2
1
2= − + −
=
r r
d r r
r dx x r
L
rr θ θ π π
θ
π
2
4 2 cos cos
4 1
4
/20
0 2 2
= = =
= ∫ − ∫
θ sin r
x =
,dx = r cos θ d θ
例 2
2 1 x
y =
の0 ≤ x ≤ 1
の長さdx x dl = 1+
2公式
a x a x c
x a x dx x
a + = + +
e+ + +
∫
2 22 1
2 22
2log
2 2( 2 log ( 1 2 ) )
2 1
1 2 log
1 1 2 1 1
1
0 2 1 2
0
2
+ +
=
+ + + +
= +
= ∫
e
e
x x
x x dx x L
例
y = 2 x
の0 ≤ x ≤ 1
の長さ( ) x dx x x dx
dl 1
1
1 +
2= +
=
∫
∫ + = +
=
10 1 2
0
1 2 1
dz z x dx
L x
x
z =
,dx dz
x =
2 1
上の結果を用いて、
) 2 1 ( log
2 + +
=
eL
8章 微分方程式
8.1 微分方程式とは
関数の微分を含んだ方程式 → 関数の形を求める。
例
条件の付かない場合
+ 1
= x dx dy
両辺を
x
で積分する。c x x dx x dx dx
y = ∫ dy = ∫ ( + 1 ) = 2 1
2+ +
積分定数が残る条件の付く場合
+ 1
= x dx
dy
x = 0
のときy = 1 c
x x y =
2+ +
2
1 x = 0
を代入し、y = c = 1
ゆえに、
1
2
1
2+ +
= x x
y
積分定数を決める8.2 代表的な微分方程式の解法
1)
f ( x ) dx
dy =
の場合両辺を普通に
x
で積分する。∫
= f x dx
y ( ) ∫ dx dy dx = ∫ dy = y + c
2)
f ( x ) g ( y ) dx
dy =
変数分離形∫
∫ g ( 1 y ) dy = f ( x ) dx
例
y dx dy =
c x dx y
y dy = = ∫ = +
∫ 1 log 1
より、y = e
x+c= e
ce
xe
c±
を改めてc
と書いて、y = ce
x3)
f ( y x ) dx
dy =
同次形x
v = y
とおく。y = xv
より、f (v ) dx
x dv dx v
dy = + =
以上より、
x v v f dx
dv = ( ) −
変数分離形となり、解きやすくなる。
例
= + 1 x y dx dy
x x
v v x
v v f dx
dv = ( ) − = + 1 − = 1 c
x v = log
e+
cx x x xv
y = = log
e+
4)
f ( x ) y g ( x ) dx
dy + =
1階線形微分方程式= ze
−∫
f xdxy
( ) とおいて、) ( )
( )
(
( ) ( ) ( ))
(
e g x
dx ze dz
x f e
x zf dx e
dz
−∫
f xdx−
−∫
f x dx+
−∫
f xdx=
−∫
f x dx=
= g x e ∫
f x dxdx
dz
( ))
(
の形に変形できる。∫ ∫
= ∫
= ze
−∫ e
−g x e dx y
f(x)dx f(x)dx( )
f(x)dx例
ky x dx
dy + = x = 0
のときy = 0 ze
kxy =
− として、xe
kxdx dz =
c k e
k xe
dx k e
k xe dx xe z
kx kx
kx kx
kx
+
−
=
−
=
= ∫ ∫
2
1 1
1 1
kx
kx
kx ce
z k e
y =
−= 1 ( − 1 ) +
−2
= 0
x
として、1 0
2
+ =
−
= c
y k
より、1
2c = k )
1 1 (
2
e
kxk kx
y = − +
−4)
ky dx
y
d
22= −
2階線形微分方程式の特殊な例公式
y = A sin( k x + α )
または、y = c
1sin k x + c
2cos k x
解法
両辺に
dx
dy
をかけて、dx ky dy dx dy dx
y
d
22= −
ここに、左辺
2 2
2
2
1
=
dx dy dx
d dx dy dx
y
d
より、c k y ydy k dx dx
y dy dx k
dy = − = − = − +
2∫ ∫ 2
22 1
2 1
1
22
=
− dx
dy ky c
c x k y
k c
dy = ± + ′
∫ 2 / −
2y = 2 k c sin θ
とおくと、∫ k c d = ∫ d = = ± k x + c ′
k
c θ θ θ θ
θ 2 cos 2 cos
1
) 2 sin(
) 2 sin(
c x k k
c c x k k
y = c ± + ′ = ± m ′
改めて、
A k
c = ±
± 2
,
sin( k x m c ′ ) = sin( k x + α )
とおくことにより、) sin( + α
= A k x y
別表記
x k c
x k c
x k A
x k A
x k x
k A x
k A y
cos sin
cos sin sin
cos
) sin cos
cos (sin
) sin(
2
1
+
=
+
=
+
= +
=
α α
α α
α
9章 偏微分
9.1 偏微分とは ) (x f
y =
⇒dx dy
変数1つ 常微分
) , ( x
1x
2f
y =
⇒2 1
, x y x
y
∂
∂
∂
∂
変数2つ 偏微分
一般に
) , , ,
( x
1x
2x
nf
y = L
⇒x
ny x
y x
y
∂
∂
∂
∂
∂
∂ , , ,
2 1
L
定義
h
x x f x h x f x
y
h
) , ( ) ,
lim (
1 2 1 21 0
−
= +
∂
∂
→
h
x x f h x x f x
y
h
) , ( ) ,
lim (
1 2 1 22 0
−
= +
∂
∂
→
変数
x
iのみ変化させて他は固定したまま。∂
の読み方、ディーまたはラウンド 一般にh
x x x f x h x x f x
y
i n i ni h
) , , , , ( ) , , , ,
lim (
1 10
L L L
L + −
∂ =
∂
→
表記法は、
i
i x
x n i
i
f y x x x f x
y = =
∂
= ∂
∂
∂ (
1, L , )
等9.2 偏微分の計算
例
2 1 2 2 2 1 2 1
, )
( x x x x x x f
y = = + +
のとき2 1 1
2 x x x
y = +
∂
∂
, 2 12
2 x x x
y = +
∂
∂
他の変数は単なる定数と思って微分する。
sin x
x
y =
2 1
sin x x
y =
∂
∂
, 1 22
cos x x x
y =
∂
∂
2 2 2 1 x
e
xy =
+2 2 2 1
1 1
2 x e
x xx
y =
+∂
∂
, 2 12 222
2 x e
x xx
y =
+∂
∂
9.3 高階の偏微分
2 1 2 2 2
1
x x x
x
y = + +
2 1 1
2 x x x
y = +
∂
∂
, 2 12
2 x x x
y = +
∂
∂
2 ) 2
(
1 21 1 1 2 1
2
+ =
∂
= ∂
∂
∂
∂
= ∂
∂
∂ x x
x x
y x x
y
同様に、 2
2
2
2
=
∂
∂ x
y
1 2
2
1 2 1 2
1 2 1
2
1 ) 2
(
x x
y
x x x
x y x x x
y
∂
∂
= ∂
=
∂ +
= ∂
∂
∂
∂
= ∂
∂
∂
∂
2
回偏微分可能で、2階偏導関数が連続であれば、i j j
i
x x
y x
x y
∂
∂
= ∂
∂
∂
∂
2 2一般に、
n 回偏微分可能で、 n 階偏導関数が連続であれば、偏微分は交換可能 である。
9.4 関数の極値
常微分の場合
x = a
において= 0
′
y
かつy ′′ > 0
のとき、極大= 0
′
y
かつy ′′ < 0
のとき、極小 例y xy y x
z =
2+
2− − 3
の極値を求めよ。偏微分が
0
0 2 − =
∂ =
∂ x y
x
z
,= 2 − − 3 = 0
∂
∂ y x
y
z
この方程式より、
2 ,
1 =
= y
x
→z = − 3
極大・極小・その他の判定
2
2
2
11
=
∂
= ∂ x
a z
, 22
2
22
=
∂
= ∂ y
a z
,1
2 2
21
12
=
∂
∂
= ∂
∂
∂
= ∂
= y x
z y x a z a 0
11
= 2 >
a
かつa
11a
22− a
12a
21= 3 > 0 2
,
1 =
= y
x
において極小値–3
である。2変数の場合、
a
11> 0
(または、a
22> 0
)のとき、a
11a
22− a
12a
21> 0
ならば、極小a
11< 0
(または、a
22< 0
)のとき、a
11a
22− a
12a
21> 0
ならば、極大 一般に*) ( ) , , ,
( x
1x
2x f x f
y = L
n≡
とすると+ L
∂
∂ + ∂
∂
= ∑ ∂ ∑∑
= =
=
n
i n
j
j i j i n
i
i i
dx x dx x dx f
x dy f
1 1
2
1
) ( 2
1 )
( x x
である。
ここで、
A = ( a
ij)
,j i
ij
x x
a f
∂
∂
= ∂
2 とすると、行列A
をヘッセ行列という。定理
x
0x =
において、( ) 0
∂ =
∂ x
if x
であり、ヘッセ行列が正(負)値定符号ならば、
f (x )
は
x = x
0で極小(大)である。正(負)値定符号
行列
A
が正(負)値定符号とは、微小なθ
iに対して0 ( 0 )
,
<
∑ >
j i
j i
a
ijθ θ
である。正(負)値定符号と同等な条件
⇔
> 0 , > 0 , > 0 , L , A > 0
kk kj ki
jk jj ji
ik ij ii
jj ji
ij ii ii
a a a
a a a
a a a a
a a
a a
(正値定符号)
< 0 , > 0 , < 0 , , ( − 1 )
nA > 0
kk kj ki
jk jj ji
ik ij ii
jj ji
ij ii ii