a) f'stv hM, !tfT-."y F"
(Vasubandhu) it73):
gzhan gyi dbang gi ngo bonyid kun tu btags pa'i ngo bo nyid
du ji
ltarsnang ba de'i bdag nyid ma yinpar ci mngon zhe na
! de bstan
pa ni(1)
ming gi snga rol nablo
med pasde'i
bdag nyid
du
'gal ba'iphyir zhes byaba
ste1
gal te gzhan gyi dbang dang kun tu
brtags
padag
geig pa nyiddu
gyur na mingla
maltos
parblo don
la 'jug par'gyur te
1 ji
ltarbum pa zhes bya ba'iming med par ni bum pa'idonla
bum pa'i
blo
'byung bar rni 'gyur ro1!
gal te yangbum
pa zhes bya ba'iming dang bum pamtshan nyid gcig pa yin na ni de la'jug par 'gyur na yang gang gi phyir mtshan nyid gcig pa ni ma yin pa nyid de
1 des
na ming dang donde'i
bdag nyid yin par 'galbar
'gyur ro11 (2)
yang 'dir ni ming ni gzhan gyidbang
yinla1 don
ni
kun
brtagspa nyiddu
rnam par gzhag ste/gang gi phyir ming gzhan gyi
dbang
gi stobskyis don
gcigla
yang m,ing mang po kun turtog ste/
gal te ming dang don dag mtshan nyid gcig pa nyid yin na des na ming bzhindu
don yangmang po nyid du 'gyur ro
11 de
ltargyur na don yang mang po'i bdag nyid du'gyur bas
don
gcig mang po nyidkyang
yin zhes bya ba ni 'di ltar'gal ba nyidyin no
1/ (3)
gzhan yang de dag ngo bo nyid gcig pa yin na 'galbagnyis
pa 'diryang thal bar 'gyur te1gang gi phyir go'i sgra don rnam pa b¢u
la
'jug par'gyur ba
lta
bus mingla
ni nges par med pa ma yin te/des na gal te mingdang don dag gcig pa nyid 'dod na ni don de gnyis
kyi bdag
nyid can yin pas'gal bar 'gyur ro
"
de ltar'dod na skyon gsurn la yang 'byung bar 'gyur te/gang gi phyir
bag
chagsla
segs pa mtshan nyid can gyi ming gidon
rnams gcigpa nyid
du
'gyur ro//
don
'di nyid tshigs subcad
pasbstan
pala/
grub par 'gyur zhesbya ba
ni gzhan gyi dbang dangkun
tukrtags
padag
gcig pa nyid du 'grub pa'o/1
chosrnams med
la
dmigs pa dang/1
zhesbya ba
lasogs pa'i tshigs subcad
pa 'di ni sgyu ma lasog$ pa'idpe dag gis slob ma yid ches par byed pa yin te!
slob mas'gal
ba
gnyis drispa ni chos rnams med la dmigs pa dangl
nyon mongs med larnam par dag pa 'gal lo zhes the tshom za bas
de
la sgyu ma'i dpes bstan te/
ji
ltarsgyu ma'i glang po med bzhindu
yang dmigs par 'gyur ba de bzhin du yangEdmigs
par 'gyur ba de bzhin du yang] yod pa mayin na yangdmigs
su rung
-135--Komazawa University
KomazawaUniversity
geg (nirabhilapya)
o.wtreg.g(es tS) (51)
ngo zhes bltabar bya ba dang
/ jt
ltarnam mkha' rangbzhin
gyis 'od gsalba yin pa'i phyir khug rna lasogs pas bsgribspa ma yin na yang de dag med pa tsam ladang
ba zhes brjod pa bzhindu
chos rnamskyang
rangbzhin
gyis 'odgsalba yin pa'i phyir kun nas nyon mongs pa nyid med pa yin na yang glo
bur
ba'idrimas sgrib gyogs su snang ba med par gyur pa ni yang rnam par dag par
blta
bar bya'o11
b) f'`7Fst, T><I7r,t-tf7
(Asvabhava) st'`):ji
ltargzhan gyi dbang kunbrtags
pa'i char snang yang de'ibdag nyid ma yin pade bzhin du khong du
chud parbya ba'i
phyir(1)
ming gi snga rol na blo med pas zhes bya ba smos te1
gal te gzhan gyidbang
nyidkun brtags
pa yin du zin na ming smos pa med par yang kun brtags pa lablo 'byung ba'irigs so11
gangji
ltardmigs
pa de yodpas gzhan gyi dbang laming la mi ltospar
blo
'byungba
zhig na de ni yod pa ma yin te1 de'i
phyir gzhan gyi dbang ni kun brtags pa'ibdag
nyiddu
'gallo /f
(2)
ming mang pos zhes bya ba ni ming gidbang gisgzhan gyi dbang gi ngobo
nyiddon
nyid du rtog ste1
don cig laming mang po yod pa ni sgra nges par sbyor ba lasrnam grangs 'byung ba!
'gro ba dang bzod pa dang sa dang sra bar gyur pa zhes bya ba la sogs pa ste1gcig
la du ma'i ngo bo nyid med pas 'galba'iphyir gzhan gyi dbang dang kun brtagspa gnyis gcig tu mi rung ngo
11 (3)
ming nges pa med pas zhes bya ba ni dper na 'gro lding
ba
rnarns rnaba
Iamig ces zerba dang /
'bras chanla
chom rkun zhes zer ba dang!
mchu la tha dadpa zhes zer ba ltabu'o
/1
gal te ming dangdon
gnyis gcig par gyur du zin na1
de'iphyir rna
ba la
sogs pa'i don 'chol bar 'gyur te1de
yang med pasji
ltar
brjod
pa bzhin du don meddo fi
don* de
nyid tshig tu sbyar bas sdud de! bde
blag tu blang badang
zin parbya ba'iphyir ro
!! ji ltar
chos rnams med pa'ang yin la dmigs par yang 'gyurba dang!ji
ltar
kun nas nyon mongs par yang mi 'gyur la1rnam par byangbar yang 'gyur zhes gtan la dbab pa'i phyir tshigs su bcad pa smos te1chos
rnams med la dmigs pa dang
11
zhes bya ba la sogs pa'o11
sgyu ma la sogs pa'iglang po che la sogs pa bzhin
du
medkyang
don du snang ba dang1 ji
ltarnarnmkha' rnam par dag pas sprin la sogs pa$ nyon mongs par ma gyur
kyang de
dangbral
na rnam par dag pa zhes bya ba bzhin no!1
" D. ed. ic don med pa eth66 P. ed. ICa5.
it
1) zgasecst:szoT, alues,
enexonoigkve,rug rlges,eqmait\ug (j<etdiw,
lgsg
-134-Komazawa University
Kom 三1z三1w三1 Unlverslty
(52)
2)
3
))
)
45
6)
7)
8)
9)
10)
離言 (nirabhilapya )の思想背景 (袴谷)
年 〔1986年 〕。 カギ カ ッ コ 内は再録 論 文の 初 出年時。 拙 著 と 後 註 49 の松本 著に つ いて
は, 再録 論 文の場合に限 り, この 表 記 を採用 する。), 160頁で も表明 し た が, 本 稿 で は, そ れ を はっ き りと対立する二 つ の命題に対峙 さ せ た とこ ろ に特徴 が あろう。 The Collected IVorfes of rJe Tsoab・kha−
pa
Blo−bxaab−grags ・pa
, VoL 21(GSMGS ,Vol
。99), f.541, 1.2−f.542, 1.5 .なお, 科文に つ い て は,ツル チム ・ケル サン「Tsofi kha pa の Drafi fies legs麗α45 宛豌 Po 『未了義 ・了義 善説心髄』 に つ い て 一シ ノ プ シ ス ー」『印仏 研 』26−2 (1978 年 3 刀), ユ015頁, L222 ,21 参照。
『菩薩地』 につ いて は, 本稿,
IV
節, 1), 『摂決 択分』 につ い て は, 同, IV節, 3)の 箇 所を参 照された い。『摂大 乗 論』 につ い ては, 本 稿,
IV
節, 4)の箇 所 を参 照されたい。本稿, IV節, 1)に示す 『菩 薩地』の文 中の (1)と (3)の 箇所に 基づ い て ッ ォ ン カ
バ が要 約 して示 し た ものが 以 下の文章で あ ろう と思 われる。 こ の点は, 本 稿, 後註10
を付し た以下に示され る チャ ン キャ の 相応箇所 と対比 す るこ とによ っ て, それが 『菩 薩地』に 近い どこ ろ か ッ ォ ン カバ を擦っ た ような書 き方を して い るこ とか らも明 らか で あ ろう。
ngo bo をこ こ で rUpa ・::akara と 見 做 して 「形象」 と訳すこ と につ い て は, 松本史 朗 「後期 中観 派の空 思想一「瑜伽行 中観 派」に つ い て一」
r
理想』No .610 (1984年 3月), 148一正51頁, 及 び, 同 「後 期中観思 想 の解明に むけて 一一郷正道 氏
r
中観荘厳 論の研究』 を中心に一」
r
東洋 学術研究』第 25巻 第2号 (1986年11月), 199−200頁 を参 照 さ れ たい。 な お, こ の 語に対応す る ものを, 『菩 薩地』当該 箇所に対 するr
摂 決択分』で は rgyu mtshan (nimitta )と して い るか ら, それ か ら判 断 して も 「形象」の 意味に考えて よい と思 わ れ る。
この意味で の唯 識説の思想構造 に つ い て は, 拙稿 「場所 (topos ) と して の真如 (発 表資 料篇)一 「場 所の哲 学」批 判 一」『駒沢大 学 仏教 学部研究 紀 要』第48 号 (1990年 3
月),155−
154
頁参 照。前 註 4で指 摘 し た箇所。 簡便な とこ ろで は, 長尾雅入
r
摂大 乗 論 一和訳と注解一』上
(イ ン ド古 典叢 書, 講 談社, 1982年),355−359頁を参照 され たい 。 そ こで は, ッ ォン カバ の 引用に も触れ られて い る。
本稿の後 註13を付 し た 以下に示 し た
r
説示燈 明』の 引用 及 びそれに関 する前後の 言及 を参 照の上, 実 際の 箇所として は, 前 註 3で指 摘 した本 稿,IV
節, 1)及び3) を参照 されたい 。東 京大 学所蔵チベ ッ ト蔵 外 文献目録, Nos .86−88 (= §ata ・Pitaka
Series
,No
.233),Ka ,180a5−181a5.な お, こ の箇所の科 文は, 第二 と さ れて い る が, それは, 「増益の 辺 を 個別的に否定 する うちに, 否定対象 と して の 増益の確 認 とそれ を どのよ うに 否定 す るか とい う仕方 とが ある」(
Ka
, 176a3−4)と 言 わ れ る中の後者を指すJKomazawa University
Kom 三1z三1w三1 Unlverslty
離言 (nirabhilapya )の思 想 背 景 (袴谷) (53)
11) 後代の論 理 学 上の常識を踏まえた かか る文献におい て , こ の よ う な箇所に 出 て く る chos can は命 題の主 語を指 し, 実 際 問題 と して は訳 す必 要 もなく, む しろ 後 出す る
khyod
に chos can と さ れた語を 代入しな ければな ら ない こ と を 明 示する 役割 を担 うもので あるこ とを, 木 村 誠 司氏より, 数年前に御教示頂い た。 今それを憶い 出し, こ こ に感 謝申 し上 げる次 第で あ る。 し か し, こ の箇所の読 解に おい て , 恐 ら く あ り う るか もし れな い論理学上の 私の知識の 欠 如の ため に生 じた不 備は, 当 然私だけに帰 す もの で あるこ と は 言 うまで も ない 。12) 「証 因 を換位で き る (sgrub
byed
’phen pa )」 と は, 例 え ば, 「音声は作 られ たもの で は ない こ とになっ て まう。 な ぜ な ら 〔音声は〕常住 だか らである。」とい う 帰謬 論 法 を, 「音 声は無 常で ある。 なぜ な ら 〔音 声は〕作 ら れ た ものだか らで ある。」 とい う 通常の論 証 に換 位で き ること を意 味す る。 本来な ら, 以 上の 三つ につ い て, これ を 行 うべ きで あ るが,多 少 理解で き ない とこ ろ も あ り,こ こ で は省略す る。 なお, 帰謬論 法の チベ ッ トに お け る 展 開に関して は, 極めて 簡単な が ら, 御 牧克己 「刹 那滅 論証 」『認識 論と論 理学 (講座 ・大乗仏教 9)』(春 秋社, 1984年), 240−241頁参照。 この語 はそ こにおい て , 「定言的 自立 論 証式に還元 し う る帰 謬」 と意訳さ れて い る。
13) 原文で は, “dngos po rnams rang zhes brjed pa’i tha snyad kyi ’
jug
gzhir rang gi mtshan nyid kyis ma grub po”とある うちの下線 部分の rang なの で ある が,私
に は充分理解で きて いない語で あ る。 恐 らく, チ ベ ッ ト におい て 展開し たア ポ ーハ
(apoha )論 の中で , rang
ldog
(自己 につ い て の 〔他 者〕の排 除 )といわれる, 例え ば, 牛 (自己)とい う一 般 相を得る の に非牛 (他者 )を 排除 する よ うな, 一 般 相 (sa・manya −laksapa)の獲 得に関する言語的営為にお け る “rang ” に 関連す るの で は ない
か と思われ るが, 決 定的な こ と は分 らない 。 従っ て , 前註 12の箇所 も含めて , 本引用
中の ii)の 段は, あるい は これ と位置上 対 応 するッ ォ ンカバ の 引用中の ii)と共に, 私 に は充分に 理解さ れて い ない か もしれ ない の で, 弁 解が ま しいが, 訳文は あ くまで
も一応の 目安 と お考え頂き たい 。
14)
Robelt
Thurman
, TsongKhapa
’sSpeech
ofGold
in theEssence
of True EJoquence. Princeton, 1984, p .237, n .73 の箇 所参照。 た だ し, その 註にて, 私も本 稿で触 れたシ ャーケー ゲロ ン の 『説示燈明 』の言及 (実 際の 引用だ とは言っ て い ない)に は短 か く関説 して い る。 い ずれ にせ よ, 両 テキス トを丁寧に検索して み るこ と は し な か っ たので あろ う。
15) 本 稿, IV節, 1)及び3) 中に示 し た下線部分を参照 されたい 。
16
)Shakya
’i dge slongdPa1
’byor lhun grub ,Legs
bshad
snyingpo
’idka
” grelbsTan
Pa
’i sgron tne ,東洋文庫 蔵 外 文献 目録,No
.194 (瓢 東北, No ,6829), 26b2
−27a1 .17) L,Schmithausen, AlaOravijhana,
On
the Origin and the Early Det’elopment 一 132一Komazawa University
Kom 三1z三1w三1 Unlverslty
(
54
) 離言 (nirabhilapya )の思想背景 (袴谷 )of a
Central
ConcePt
of Yogacara PhilosoPhy,Part
I
, 特1
こ pp .11
−14
, 及 び,勝呂信静
r
初 期唯 識 思想の研 究』(春秋社, 1989年 ), 247−328頁を参照 さ れ たい。 なお, 前者の 説に対する簡単な紹 介につ いて は, 拙 稿 「シ ュ ミッ トハ ウゼ ン教 授の ア ー ラ ヤ識 論 」『駒沢大学仏教学部論集』第19号 (1988 年10月), 411頁 参照。
18)
カ ッ コ 内三 つ の用 例 中, 最 初につ い て は, 本 稿, IV節, 1)a)所 引の 冒頭, 後二者に っ い て は, 順次に, Dutt 本, P.26, 1.12, P .34, IL 16−17 を参照。 な お, 後二 者相 当の玄奘訳は, 大正蔵, 第30巻, 486頁 下20行, 489頁下 2行で ある。
19)
拙著
r
批判仏教』(大 蔵 出版, 1990年 ), 3−46頁の 「批 判仏教 序 説」を 参照 されたい 。20) ハ イ デ ッ ガーに よ っ て強 調さ れ た 「正 し さ」 に対 する 「隠 れなさ」 の反動の 意 味に つ
いて は,前掲拙 著 (前 註 1) 〔1988年 〕, 236−241頁, 及び, 前 掲拙 著 (前 註
19
)〔1988 年 〕, 181−184頁を参照 さ れ たい 。 重 要 なこ とは, ソ ク ラ テ ス 以前の ギ リシ ァ におい ては, 「真理 」 は 「隠 れな さ」 だっ たの だ が, ソ クラ テス を 受 け た プ ラ トン が, そ れ を
批判 的に 「正 し さ 」に 創 り上 げた の だとい うこと なので ある。 哲学 史 上に お けるハ イ
デ ッ ガーの位置 は, これ を再 度 「隠れな さ 」に 引き戻そうとする 反動的傾向にあっ た
と言え よ う。 し かも, む しろこ の点で はハ イ デ ッ ガ ーに同 じて ヘ ラ クレ イ トス を評価 し た小 林秀 雄 氏は, 明 らかに反 プラ トン 的なのであっ て , 柄谷行 人 氏の よ うに小林 氏
をプラ トニ ス トと 呼ぶ こ と は絶対に で きない ので あ る。
21) 前掲拙著 (前 註19) 〔1987年 〕, 303−304頁の 追 記, 及 び, 前 掲 拙著 (前 註
1
) 〔1989年 〕, 289 頁の表 を参照 されたい 。 また, 前者を 「言葉 軽視の系 譜」, 後者 を 「言葉重 視の 系譜」 と呼んだこ ともあることにつ い て は, 前者,
146
−149頁 参照。22) プ ラ トン 著 ・久 保勉訳 『饗宴』 (岩波文庫), 96−97頁。 な お,原 文 に つ い て は, L Burnet, Platonis Opera (Oxford Classical Texts), VoL Tomvs II, pp.186−187.
23)
プラ トン著 ・藤沢令 夫訳
r
パ イ ドロ ス 』(岩 波文 庫), 93頁。 な お, 原文につ い て は, 1.Burnet
, ibid . P,267, な お, 引用末尾 に おい て, alEtheia が, ハ イ デ ッ ガ ーが 規定 した 「隠れな さ 」 の意味よ り は, は るか に orthotes に近い意味に使 わ れ て い る
が, こ れ とて , 今の私に とっ て は不利 な材 料と は な ら ない 。 むしろ, al6theia を, 常 に 「隠れ なさ 」 と解し た が るハ イデ ッ ガ ーに とっ て 不利な材料と言 うべ きで あろ う。 試み に , 私が本稿で 提 示 し た a− a’)と b− bノ)との 二 つ の命題 における 「真理 」に
aletheia を代 入して み る とよ い と思 う。 a− aノ)に代入さ れ た alatheia はハ イデ ッ ガ
ー強調す る とこ ろの 「隠れな さ」に なるか もし れ ないが, b− b’)に代 入 され た ale ・ theia は プラ トン の 言う 「正 し さ 」に し か な ら ない で あろ う。
24) 前掲拙著 (前 註19)〔1986年 〕, 54−55頁 を参照の上, これ と関連 さ せて, 前掲
r
饗 宴』73 頁 を読まれよ。 な お,J
.Mansfeld
, ・Die Vorsokratiker, P .258, nos .46,49参照。25
) 前註20を参照 さ れ たい 。26)