ÓÄÊ [811.161.1+811] Ò.Ô. Íîâèêîâà ÏÎÒÅÍÖÈÀË ÍÀÐÎÄÍÎÃÎ ÑËÎÂÀ  ÔÎÐÌÈÐÎÂÀÍÈÈ ÈÍÒÅÐÅÑÀ Ê ÈÇÓ×ÅÍÈÞ ßÇÛÊÀ È ÊÓËÜÒÓÐÛ ÊÐÀß
Íîâ³êîâà Ò.Ô.
ÏÎÒÅÍÖ²ÀË ÍÀÐÎÄÍÎÃÎ ÑËÎÂÀ  ÔÎÐÌÓÂÀÍͲ ²ÍÒÅÐÅÑÓ ÄÎ ÂÈÂ×ÅÍÍß ÌÎÂÈ ÒÀ ÊÓËÜÒÓÐÈ ÊÐÀÞ
Ó ñòàòò³ ïðåäñòàâëåí³ óçàãàëüíåííÿ òà êîíêðåòí³ ë³íãâ³ñòè÷í³ ìàòåð³àëè, ùî ïîêàçó-þòü ïîòåíö³àë íàðîäíî¿ ìîâè ó ôîðìóâàíí³ ³íòåðåñó ó÷í³â äî âèâ÷åííÿ ìîâè òà êóëüòóðè ñâîãî íàðîäó, ñâîãî êðàþ, äàíî ðåêîìåíäàö³¿ ïî ðîáîò³ íà óðîö³ ç ä³àëåêòíèìè ôàêòàìè.
Êëþ÷îâ³ ñëîâà: íàðîäíà ìîâà, ä³àëåêò, ìîâà ðåã³îíó, âèêëàäàííÿ ðîñ³éñüêî¿ ìîâè â øêîë³.
Íîâèêîâà Ò.Ô.
ÏÎÒÅÍÖÈÀË ÍÀÐÎÄÍÎÃÎ ÑËÎÂÀ  ÔÎÐÌÈÐÎÂÀÍÈÈ ÈÍÒÅÐÅÑÀ Ê ÈÇÓ×ÅÍÈÞ ßÇÛ-ÊÀ È ÊÓËÜÒÓÐÛ ÊÐÀß
 ñòàòüå ïðåäñòàâëåíû îáîáùåíèÿ è êîíêðåòíûå ëèíãâèñòè÷åñêèå ìàòåðèàëû, ïîêàçû-âàþùèå ïîòåíöèàë íàðîäíîãî ÿçûêà â ôîðìèðîâàíèè èíòåðåñà ó÷àùèõñÿ ê èçó÷åíèþ ÿçûêà è êóëüòóðû ñâîåãî íàðîäà, ñâîåãî êðàÿ, äàíû ðåêîìåíäàöèè ïî ðàáîòå íà óðîêå ñ äèàëåêòíûìè ôàêòàìè.
Êëþ÷åâûå ñëîâà: íàðîäíûé ÿçûê, äèàëåêò, ÿçûê ðåãèîíà, ïðåïîäàâàíèå ðóññêîãî ÿçûêà â øêîëå.
Novikova T.F.
POTENTIAL OF FOLK WORDS IN THE FORMATION OF NATIONAL INTEREST IN THE STUDY OF LANGUAGE AND CULTURE OF THE REGION
The article presents the synthesis and specific linguistic materials that identify potential national language in the formation of students’ interest in learning the language and culture of their people, their land, offers advice on work at a lesson to dialect facts.
Keywords: national language, dialect, language of the region, teaching of the Russian language
© Ò.Ô. Íîâèêîâà, 2013
Ïîñòàíîâêà ïðîáëåìû. Ñîâðåìåííûé óðîê ðóññêîãî ÿçûêà äîëæåí áûòü íå ïðîñòî óðî-êîì ïåðåäà÷è-ïðèîáðåòåíèÿ çíàíèé, à óðîóðî-êîì êóëü-òóðû, óðîêîì ïðèîáùåíèÿ ê èñòîðè÷åñêîìó îïûòó íàðîäà, óðîêîì ïîëó÷åíèÿ ýñòåòè÷åñêîãî íàñëàæ-äåíèÿ îò ñëîâà, îò ñîáñòâåííîãî âëàíàñëàæ-äåíèÿ ðîäíîé ðå÷üþ, à ýòî âîçìîæíî òîãäà, êîãäà îáúåêòîì
èçó-÷åíèÿ ñòàíîâèòñÿ íå òîëüêî «äèñòèëëèðîâàííûé»
ÿçûê øêîëüíûõ ó÷åáíèêîâ, à òî ìíîãîìåðíîå ïî-ëèôóíêöèîíàëüíîå ÿâëåíèå, êîòîðîå îáîçíà÷àåòñÿ ïîíÿòèåì «íàöèîíàëüíûé ÿçûê». Ñëîâåñíèêó íå ñëåäóåò âûêëþ÷àòü èç ÷èñëà îáúåêòîâ èçó÷åíèÿ ïåðèôåðèéíûå çîíû ÿçûêà: äèàëåêòû è ñîöèîëåê-òû, æàðãîííóþ ðå÷ü è ïðîñòîðå÷èå. Îñîáåííî âàæ-íî óäåëÿòü âíèìàíèå äèàëåêòâàæ-íîìó, ðåãèîíàëüâàæ-íîìó ñâîåîáðàçèþ ðîäíîãî ÿçûêà, ïîòîìó ÷òî â ýòîì ñâîåîáðàçèè âñåãäà ïðîÿâëÿåòñÿ ñàìîáûòíîñòü íàöèîíàëüíîé êóëüòóðû. ßâëÿÿñü ôîðìîé ðåçåðâè-ðîâàíèÿ è òðàíñëÿöèè ýòíîêóëüòóðíîé èíôîðìàöèè, äèàëåêò âáèðàåò â ñåáÿ ñïåöèôè÷åñêèå ÷åðòû
èñ-òîðèè è êóëüòóðû íàðîäà îïðåäåëåííîãî ðåãèîíà, ñîõðàíÿÿ â ÿçûêîâûõ çíàêàõ è ñìûñëàõ îáîáùåí-íóþ èíôîðìàöèþ î åãî ïðîøëîì è íàñòîÿùåì.  íàðîäíîì ÿçûêå äîñòîâåðíî îòðàæàþòñÿ ñîáûòèÿ è äóõîâíûå èäåàëû íàðîäà. Òåì íå ìåíåå, èíîé ðàç ïðèõîäèòñÿ äîêàçûâàòü êîëëåãàì âàæíîñòü è àêòóàëüíîñòü ðàáîòû ñ äèàëåêòíûì ÿçûêîâûì ìàòåðèàëîì, ñ ôàêòàìè «íàðîäíîãî ÿçûêà» íå òîëü-êî âî âíåêëàññíîé ðàáîòå, íî è íà îáû÷íîì óðîêå ðóññêîãî ÿçûêà.
Öåëü ñòàòüè – ïðåäñòàâèòü îáîáùåíèÿ è êîíêðåòíûå ëèíãâèñòè÷åñêèå ìàòåðèàëû, âûÿâëÿ-þùèå ïîòåíöèàë íàðîäíîãî ÿçûêà â ôîðìèðîâàíèè èíòåðåñà ó÷àùèõñÿ ê èçó÷åíèþ ÿçûêà è êóëüòóðû ñâîåãî êðàÿ, ðàçâèòèè èõ âíèìàíèÿ ê ñðåäñòâàì ñîçäàíèÿ îáðàçíîñòè è âûðàçèòåëüíîñòè â òåêñòå è ðå÷è.
Èçëîæåíèå îñíîâíîãî ìàòåðèàëà.
Èçó-÷åíèå íàðîäíîãî ÿçûêà, è â ÷àñòíîñòè äèàëåêòîâ, ïîìîãàåò ãëóáæå âíèêíóòü â ìíîãîîáðàçèå ñëîâ, ôîðì è çâóêîâ ñîâðåìåííîãî ÿçûêà, ñïîñîáñòâóåò
áîëåå ãëóáîêîìó ïîíèìàíèþ õóäîæåñòâåííîé ëè-òåðàòóðû, ïîñêîëüêó ïèñàòåëè â ñòèëèñòè÷åñêèõ öåëÿõ àêòèâíî èñïîëüçóþò äèàëåêòíûå ñëîâà è ôîðìû. Âîçüìåì òîëüêî îäèí ïðèìåð: â «Çàïèñêàõ îõîòíèêà» È.Ñ. Òóðãåíåâà ìîæíî îáíàðóæèòü ìíî-ãî äèàëåêòèçìîâ, íàðîäíûõ âûðàæåíèé, îäíàêî âðÿä ëè êòî-ëèáî ðåøèëñÿ íå ñîãëàñèòüñÿ ñ òåì, ÷òî ýòà êíèãà íàïèñàíà ïðåêðàñíûì ëèòåðàòóðíûì ÿçûêîì è íå ñëó÷àéíî âõîäèò â ôîíä ðóññêîé êëàññèêè.
Íà ïåðâîé ñòðàíèöå «Çàïèñîê îõîòíèêà»
ïèñàòåëü ïîìåùàåò âåñüìà âàæíîå ïðèìå÷àíèå:
«Îðëîâñêîå íàðå÷èå îòëè÷àåòñÿ ìíîæåñòâîì ñâî-åáûòíûõ, èíîãäà âåñüìà ìåòêèõ, èíîãäà (âïðî÷åì) äîâîëüíî áåçîáðàçíûõ ñëîâ è âûðàæåíèé».  òóð-ãåíåâñêèõ ðàññêàçàõ ïëîùàäÿ – ýòî áîëüøèå ñïëîøíûå ìàññèâû ëåñà; îð¸ë, îð¸ëèê – ýòî ñòà-ðüåâùèê, çàêóïùèê òðÿïîê äëÿ áóìàæíîé ôàáðè-êè; êàçþëè – çìåè; áó÷èëî – ÿìà ñ âåñåííåé âî-äîé, ñóãèáåëü – ïîâîðîò â îâðàãå, ññå÷êè – âûðóá-êè è ò.ä., åãî ãåðîè ãîâîðÿò ÿðâûðóá-êèì, ñî÷íûì ÿçû-êîì: «ß â äåðåâíå íå æèâàëûé», óïîòðåáëÿþò
«ñâîåáûòíûå» ñëîâà è âûðàæåíèÿ: «áàèë», «ïå-ñåëüíèê», «çàâñåãäà», «çàïóæàë», «îòêåíòåëå-âà», «ïðåäâèäåíüå íåáåñíîå» (ñîëíå÷íîå çàòìå-íèå) è äð. Äàæå íå áåðÿ âî âíèìàíèå
òîïîíèìè-÷åñêèå «ïîäñêàçêè», òîëüêî ïî ÿçûêó ìîæíî áåç êîëåáàíèé îïðåäåëèòü ìåñòî äåéñòâèÿ ðàññêàçîâ – ýòî þã Ðîññèè, êóðñêî-îðëîâñêèå çåìëè. Áåçóñ-ëîâíî, íà ýòè ÿçûêîâûå ôàêòû ñëåäóåò îáðàùàòü âíèìàíèå ïðè èçó÷åíèè «Çàïèñîê îõîòíèêà», ïðî-âîäèòü ÿçûêîâûå ñîïîñòàâëåíèÿ: ïîäîáíàÿ ðàáîòà íå òîëüêî óñèëèò èíòåðåñ ê õóäîæåñòâåííîìó òåê-ñòó, íî è áóäåò ñïîñîáñòâîâàòü ðàçâèòèþ ðå÷åâîé ðåôëåêñèè ó÷àùèõñÿ, èíòåðåñà ê ÿçûêó è êóëüòóðå íàðîäà.
Èíîãäà äèàëåêòíîå ñëîâî ÿð÷å è âûðàçè-òåëüíåå, ÷åì åãî ëèòåðàòóðíûé ñèíîíèì,
îáîçíà-÷àåò îêðóæàþùèå ðåàëèè è íàäîëãî çàêðåïëÿåòñÿ â ðå÷è, ïåðåõîäÿ èç ïîêîëåíèÿ â ïîêîëåíèå, çàíè-ìàÿ ñâîå ìåñòî â ðå÷è íå òîëüêî ñåëüñêîãî, íî è ãîðîäñêîãî íàñåëåíèÿ.  ÷àñòíîñòè, â ãîâîðàõ Áåë-ãîðîäñêîãî êðàÿ ýòî òàêèå âûðàçèòåëüíûå ñëîâà, êàê æìåíÿ – ãîðñòü, êàâóí – àðáóç, ðóøíèê – ïî-ëîòåíöå, íåâäàëûé – íåóêëþæèé, ðàñòðûíüêàòü – áåññìûñëåííî ïîòðàòèòü è äð.
Ó÷èòåëþ ðóññêîãî ÿçûêà â ïåðâóþ î÷åðåäü íàäî îñîçíàòü, ÷òî ó ëèíãâèñòà è ìåòîäèñòà íå ìîæåò áûòü íàèâíîé òî÷êè çðåíèÿ îáûâàòåëÿ, ïðè êîòîðîé âñå îñîáåííîñòè íàðîäíîé ðå÷è îáúÿñíÿ-þòñÿ «ïîð÷åé» ëèòåðàòóðíîãî ÿçûêà è, êàê ñëåä-ñòâèå ïîäîáíîé òî÷êè çðåíèÿ, óñòàíîâêè íà áîðüáó ñ äèàëåêòíîé ðå÷üþ. Âñåì õîðîøî èçâåñòíî ïîëî-æèòåëüíîå îòíîøåíèå ê ýòîé ãðóïïå ñëîâ âûäàþ-ùèõñÿ ôèëîëîãîâ ÕIÕ â. Â.È. Äàëü âî âñòóïèòåëü-íîì ñëîâå ê ñâîåìó çíàìåíèòîìó ñëîâàðþ ïèñàë:
«Âûðàæåíèÿ ìåñòíûå, îáëàñòíûå ïðèíàäëåæàò íàðîäó, âûðîñëè íà ðóññêîì êîðíå, ìíîãî ñïîñîá-ñòâóþò óðàçóìåíèþ è îáîãàùåíèþ ÿçûêà. È
ïðè-ëîæåíû íà îáñóæäåíèå è âûáîð ÷èòàòåëÿ, â êîåì ïðåäïîëàãàåòñÿ íå øêîëüíèê è íå íåìåö, à ëþáÿ-ùèé ñâîé ÿçûê çåìëÿê». (Ïîä «øêîëüíèêîì» â äàí-íîì ñëó÷àå, î÷åâèäíî, ñëåäóåò ïîíèìàòü âñÿêîãî íàèâíîãî, ïî-øêîëÿðñêè ïðÿìîëèíåéíî îòíîñÿùå-ãî ê ïðåäìåòó îáñóæäåíèÿ ÷åëîâåêà).
Òåì íå ìåíåå, êîãäà â 30-40 ãã. ÕÕ âåêà ÿçûêîâàÿ ïîëèòèêà â ñòðàíå áûëà íàïðàâëåíà íà íèâåëèðîâàíèå ÿçûêà è áûëà îáúÿâëåíà áîðüáà ñ äèàëåêòíîé ðå÷üþ, ñôîðìèðîâàëîñü ñêîðåå íåãà-òèâíîå, ÷åì äàæå ïðîñòî íåéòðàëüíîå îòíîøåíèå ê «îáëàñòíûì ñëîâå÷êàì» (ïîïóòíî îòìåòèì, ÷òî íà ôîðìèðîâàíèå ïîäîáíîãî îòíîøåíèÿ íå â ïîñ-ëåäíþþ î÷åðåäü ïîâëèÿë À.Ì. Ãîðüêèé, çàÿâèâ-øèé â òî âðåìÿ: «ëèòåðàòîð äîëæåí ïèñàòü ïî-ðóñ-ñêè, à íå ïî-âÿòïî-ðóñ-ñêè, íå ïî-áàëàõîíñêè…»).
Áûëè, ðàçóìååòñÿ, è ïðîòèâíèêè ïîäîáíîé
«îôèöèàëüíîé ëèíèè». Î ïðîâèíöèàëèçìàõ, äèàëåê-òèçìàõ, ìåòêèõ íàðîäíûõ ñëîâàõ è èõ ïðàâå íà ïðè-ñóòñòâèå â ñîâðåìåííîì ëèòåðàòóðíîì ÿçûêå ìíî-ãî ïèñàë âî 2-é ïîëîâèíå ÕÕ âåêà À.Ê. Þìíî-ãîâ: «Ó íàñ âîøëî â äóðíîé ëåêñèêîãðàôè÷åñêèé îáû÷àé ïÿòíàòü ñëîâàðü <…> çàïðåòèòåëüíûìè ïîìåòà-ìè: ïðîñòîíàðîäíîå, îáëàñòíîå, ðàçãîâîðíîå…», à ìåæäó òåì «íàðîäíûé ñëîâàðü – ýòî íàñòîÿùèå ðîññûïè è ñàìîðîäêè ðóññêîé ðå÷è», äàþùèå âîç-ìîæíîñòü ïî÷óâñòâîâàòü «ïðåëåñòü æèâîãî ÿçû-êà» [3, ñ. 63].
 íàøå âðåìÿ îòíîøåíèå ê íàðîäíîé ðå÷è êîðåííûì îáðàçîì èçìåíèëîñü. Òåïåðü òâåðäÿò: ýòî
«æèâîé êëàä», å¸ íàäî îõðàíÿòü, öåíèòü, ñîõðà-íÿòü. Îäíàêî, ê ñîæàëåíèþ, äèàëåêòû îòíîñÿòñÿ ê ÿâëåíèÿì «óõîäÿùåé íàòóðû», íàëèöî òåíäåíöèÿ ê èõ âûìûâàíèþ, ðåäóöèðîâàíèþ, ïîýòîìó òàê âàæ-íî óñïåòü ñîõðàíèòü äëÿ ïîòîìêîâ òî, ÷òî åùå ìîæíî ñîõðàíèòü. Îáðàùåíèå ê äèàëåêòíûì ôàê-òàì ïîçâîëÿåò ó÷èòåëþ îðãàíèçîâàòü ðàáîòó ïî ôîðìèðîâàíèþ è êóëüòóðîâåä÷åñêîé, è êóëüòóðíî-íîðìàòèâíîé, è êîììóíèêàòèâíîé êîìïåòåíöèè. Åãî çàäà÷à - ïðèâëå÷ü âíèìàíèå ê åñòåñòâåííîé íàðîä-íîé ðå÷è, íàó÷èòü îñìûñëåííî îòíîñèòüñÿ ê ñîá-ñòâåííîé ðå÷è, ïðåäóïðåæäàòü íåóìåñòíîå èñïîëü-çîâàíèå äèàëåêòíûõ ôîðì â òåõ ñëó÷àÿõ, êîãäà êîììóíèêàòèâíî öåëåñîîáðàçíåå íîðìàòèâíàÿ ðå÷ü, âûðàáîòàòü ó ó÷àùèõñÿ êðèòåðèé â îòíîøå-íèè íîðìàòèâíûõ è íåíîðìàòèâíûõ ÿçûêîâûõ ÿâ-ëåíèé, íî â ïåðâóþ î÷åðåäü ñòðåìèòüñÿ âûçâàòü èíòåðåñ ê ýòîé ñòîðîíå ÿçûêà, ñôîðìèðîâàòü ïî-íèìàíèå, ÷òî ñóùåñòâóþùèå îòëè÷èÿ èõ «ðåãèî-íàëüíîãî» ðóññêîãî ÿçûêà îò ÿçûêà ëèòåðàòóðíîãî íå òîëüêî íå óïðîùàþò èëè îáåäíÿþò èõ ðîäíîé ÿçûê, íî äåëàþò åãî áîëåå æèâûì è áîãàòûì.
Áåëãîðîäñêèé ñëîâåñíèê Í.Ì. Ðóõëåíêî ïèøåò: «Íà óðîêàõ ìû ÷àñòî îáðàùàåìñÿ ê íàðîä-íîìó ñëîâó, èññëåäóåì åãî, ïðèâëåêàÿ âíèìàíèå ê åãî ïîýòè÷åñêèì, èçîáðàçèòåëüíûì áîãàòñòâàì, ãîâîðÿ î åãî ðîëè â äóõîâíîé æèçíè íàðîäà. Ó÷à-ùèåñÿ «ïðèíîñÿò» â êëàññ îáíàðóæåííûå â ðå÷è
èìåíè Ã.Ñ. Ñêîâîðîäû áëèçêèõ íàðîäíûå ñëîâà, à çàòåì ìû âñå âìåñòå
ñòðåìèìñÿ ïîíÿòü èõ. Ðàçâå íå èíòåðåñíû íàðîä-íûå íàçâàíèÿ öâåòêà êîëîêîëü÷èêà: áàëàáîëêè, çâîíöû, çâîíî÷êè, êîòåëêè, áóáíû, ãîëóáêè, îð-ëèêè? Èëè ðîìàøêè: áåëþøêà, ëåñíàÿ ìàðüÿøà, áåëîãîëîâíèê, áåëèöà-òðàâà, ñîëíå÷íèê, Èâàíîâ öâåò, äåâè÷íèê, íåâåñòî÷êà, ñòî-öâåò, êðàëü-êà, âîðîæêà? <…>  êðîïîòëèâîé ðàáîòå íàä ñëî-âîì íàì ïîìîãàåò è øêîëüíûé ìóçåé ýòíîãðàôèè, ãäå áåðåæíî õðàíÿòñÿ ïðåäìåòû áûòà, îðóäèÿ òðó-äà, à çíà÷èò, è ñëîâà, èõ íàçûâàþùèå, à â ýòî öå-ëûé ïëàñò íàøåé êóëüòóðû. Ìóçåé ýòíîãðàôèè ïî-çâîëÿåò óáåäèòü ó÷àùèõñÿ â òîì, ÷òî ÿçûê - ýòî æèâîå ÿâëåíèå, ïîçíàêîìèòü ñ äèàëåêòèçìàìè, àð-õàèçìàìè…» [2, ñ.15]. ×àñòü ýòèõ äèäàêòè÷åñêèõ ìàòåðèàëîâ ïðåäñòàâëåíà â ó÷åáíûõ ïîñîáèÿõ Í.Ì. Ðóõëåíêî «Ýòíîïåäàãîãè÷åñêàÿ íàïðàâëåí-íîñòü çàíÿòèé ïî îðôîãðàôèè» è «Êîìïëåêñíàÿ ðà-áîòà ñ òåêñòîì íà óðîêàõ ðóññêîãî ÿçûêà â ñòàð-øèõ êëàññàõ (ýòíîïåäàãîãè÷åñêèé àñïåêò)».  ÷à-ñòíîñòè, â ïåðâîì èç íèõ ñîáðàíû ïîñëîâèöû, ïî-ãîâîðêè, ïðèñëîâüÿ, ïîâåðüÿ, ïðèìåòû (ïðè÷åì ïðå-èìóùåñòâåííî «ìåñòíîãî õîæäåíèÿ», ïåðåäàþùèå îñîáåííîñòè ìèðîâîñïðèÿòèÿ ðóññêîãî ÷åëîâåêà, æèâóùåãî â Öåíòðàëüíîé Ðîññèè, â ×åðíîçåìüå), è êëàññèôèöèðîâàí óíèêàëüíûé ÿçûêîâîé ìàòåðèàë â ñîîòâåòñòâèè ñ èçó÷àåìûìè ïî øêîëüíîé ïðî-ãðàììå ãðàììàòè÷åñêèìè è îðôîãðàôè÷åñêèìè òåìàìè.
Íàáëþäåíèÿ íàä ìåñòíûìè ôàêòàìè ÿçû-êà äîëæíû ïðîâîäèòüñÿ íà ôîíå àíàëèçà ÿâëåíèé è çàêîíîìåðíîñòåé ëèòåðàòóðíîãî ÿçûêà è ÷åòêî ïðî-òèâîïîñòàâëÿòüñÿ èì. Íàïðèìåð, â óñëîâèÿõ äèà-ëåêòíîé ñðåäû ó äåòåé íàäî ðàçâèâàòü íàâûêè ðàç-ãðàíè÷åíèÿ ëèòåðàòóðíûõ è äèàëåêòíûõ ïðîèçíî-ñèòåëüíûõ íîðì. Óñëîâèåì äîñòèæåíèÿ ïîñòàâëåí-íîé öåëè ÿâëÿþòñÿ ñèñòåìàòè÷åñêèå ñîïîñòàâëå-íèÿ. Ó÷èòåëÿì áåëãîðîäñêèõ øêîë íåëüçÿ îáõîäèòü âíèìàíèåì òîò ôàêò, ÷òî íàèáîëåå òèïè÷íîé îð-ôîýïè÷åñêîé îøèáêîé æèòåëåé þãà Ðîññèè ÿâëÿ-åòñÿ ïðîèçíîøåíèå ã-ôðèêàòèâíîãî /g/ âìåñòî ã-âçðûâíîãî. Ïðîèçíîñèòåëüíûå âàðèàíòû gîâîðÿò, gäå, êîgäà, gàgàðèí ìîæíî îáúÿñíèòü òåì ôàêòîì,
÷òî Áåëãîðîäñêàÿ îáëàñòü ãðàíè÷èò ñ Óêðàèíîé, à â óêðàèíñêîì ÿçûêå çâóê /g/ ÿâëÿåòñÿ íîðìàòèâ-íûì. Ïðîèçíîøåíèå ã-ôðèêàòèâíîãî âìåñòî ã-âçðûâíîãî, ê ñîæàëåíèþ, îòìå÷àåòñÿ íå òîëüêî â ðàçãîâîðíîé ðå÷è, íî è â ðå÷è ïðåïîäàâàòåëåé, äèêòîðîâ è æóðíàëèñòîâ.
Îïèðàÿñü íà òåîðåòèêî-ïðàêòè÷åñêèå ðåêî-ìåíäàöèè ëèíãâîìåòîäèñòîâ, ìîæíî ïðåäëîæèòü ìåòîäèêó ïî ïðåîäîëåíèþ «ãýêàíüÿ», çàêëþ÷àþùó-þñÿ â ïîýòàïíîé òðåíèðîâêå ïðàâèëüíîãî ïðîèç-íîøåíèÿ ã-âçðûâíîãî: à) ïîçèöèÿ «ã» ïåðåä ñî-ãëàñíûìè (ãâàðäèÿ), á) ïîçèöèÿ «ã» ïîñëå ñîãëàñ-íûõ (îáãîí), â) «ã» â íà÷àëüíîì óäàðíîì ñëîãå ïåðåä ãëàñíûìè âåðõíåãî ïîäúåìà (ãèðÿ), ã) «ã» â
óäàðíîì ñëîãå ïåðåä îñòàëüíûìè ãëàñíûìè è â íà÷àëüíûõ áåçóäàðíûõ ñëîãàõ (ãåíèé, ãåêòàð), ä) èíòåðâîêàëüíàÿ ïîçèöèÿ «ã» (îãîðîä). Êàê ñëåäñòâèå ðàñïðîñòðàíåíèÿ ã-ôðèêàòèâíîãî íà òåððèòîðèè Áåëãîðîäñêîé îáëàñòè íàáëþäàåòñÿ îãëóøåíèå ã â õ â ñåðåäèíå ñëîâà [íîõòè] è â êîíöå ñëîâà [ñíåõ].  êà÷åñòâå óïðàæíåíèÿ ìîæ-íî ïðåäëîæèòü ñäåëàòü òðàíñêðèïöèþ ñëîâà è ïðåäëîæèòü ïðî÷òåíèå òàêèõ ñëîâ â îáðàòíîì ïîðÿäêå; îñîáåííî ýòîò ïðèåì ýôôåêòèâåí, åñëè
«ñëîâà-ïåðåâåðòûøè» ïðåâðàùàþòñÿ â îñìûñ-ëåííîå îáðàçîâàíèå èëè íîâîå ñëîâî: ëîã-êîë, ëþê-êóëü, ìîã-êîì è äð. Ñëîâà, â êîòîðûõ ó÷àùèåñÿ äîïóñêàþò îðôîýïè÷åñêèå îøèáêè äèàëåêòíîãî ïðîèñõîæäåíèÿ, íåîáõîäèìî ÷àùå èñïîëüçîâàòü äëÿ çâóêî-áóêâåííîãî àíàëèçà, íàïðèìåð, ñëîâà ñ áóêâîé ã íà êîíöå.  ó÷åáíèêàõ ïîäîáíûå ñëîâà äëÿ àíàëèçà ïðåäëàãàþòñÿ ðåäêî, â òî âðåìÿ êàê â ðàçãîâîðíîé ðå÷è èõ äîâîëüíî ìíîãî: äðóã, ñíåã, ñëîã, ïèðîã, ñàïîã, òâîðîã, ïîðîã; òàêæå ÷àñ-òîòíû îðôîýïè÷åñêèå íàðóøåíèÿ â ïðîèçíîøåíèè íàçâàíèé ðàñïðîñòðàíåííûõ ïðîôåññèé: áèîëîã, ãåîëîã, çîîëîã, òåõíîëîã, ñòîìàòîëîã, ôèëî-ëîã è ò.ä.
Âûâîäû è ïåðñïåêòèâû äàëüíåéøèõ èññëåäîâàíèé. Óáåæäåíèå â òîì, ÷òî èçó÷åíèå ìåñòíîãî êóëüòóðíî-ÿçûêîâîãî ìàòåðèàëà ñïîñîá-ñòâóåò íå òîëüêî âîñïèòàíèþ ñîçíàòåëüíîãî îòíî-øåíèÿ ê ðîäíîìó ÿçûêó, íî ðå÷åâîìó è èíòåëëåê-òóàëüíîìó ðàçâèòèþ øêîëüíèêîâ, çàñòàâèëî íàñ îáðàòèòüñÿ ê ðàçðàáîòêå ïðîãðàììû êóðñà «Ëèíã-âîðåãèîíîâåäåíèå», ê ñèñòåìàòèçàöèè òåîðåòè÷åñ-êîãî è ïðàêòè÷åñòåîðåòè÷åñ-êîãî ìàòåðèëà â âèäå ïîääåðæè-âàþùåãî äàííûé êóðñ ó÷åáíîãî ïîñîáèÿ, â êîòî-ðîì ïðåäñòàâëåíû ñëîâàðíûå è òåêñòîâûå äèàëåê-òíûå (ëèáî âêëþ÷àþùèå äèàëåêäèàëåê-òíûå ôàêòû) ìà-òåðèàëû, ïîçíàâàòåëüíàÿ Èíòåðíåò-èíôîðìàöèÿ, ïðåäëîæåíû âîïðîñû è çàäàíèÿ, íàïðàâëåííûå íà îñìûñëåíèå è ñèñòåìàòèçàöèþ ëèíãâîðåãèîíàëü-íûõ ôàêòîâ, îáîçíà÷åíû íàïðàâëåíèÿ èññëåäîâà-òåëüñêîé è ïðîåêòíîé ðàáîòû ó÷àùèõñÿ è ñòóäåí-òîâ ïî èçó÷åíèþ äèàëåêñòóäåí-òîâ è ðåãèîëåêñòóäåí-òîâ [Ñì.1].
 êà÷åñòâå ïåðñïåêòèâíîãî ïðîåêòà âèäèòñÿ íàì ðàçðàáîòêà ó÷åáíîãî ëèíãâèñòè÷åñêîãî ïîñîáèÿ, îðèåíòèðîâàííîãî íà èñïîëüçîâàíèå â êîíêðåòíîì ðåãèîíå.
ËÈÒÅÐÀÒÓÐÀ
1. Íîâèêîâà, Ò. Ô. Ëèíãâîðåãèîíîâåäåíèå.
×àñòü 3: ïðàêòèêóì/ Ò. Ô. Íîâèêîâà. – Áåëãîðîä-Õàðüêîâ, 2010. – 104 ñ.
2. Ðóõëåíêî, Í.Ì. Ðàáîòà ñ äèàëåêòíûì ìàòåðèàëîì íà óðîêå ðóññêîãî ÿçûêà /Í.Ì. Ðóõ-ëåíêî //Ðóññêèé ÿçûê â øêîëå. – 2005.- ¹6. – ñ.12-16
3. Þãîâ, À. Ê. Äóìû î ðóññêîì ñëîâå/
À. Ê. Þãîâ. – Ì.: Ñîâðåìåííèê, 1975. – 128 ñ.
Èçó÷åíèå ëèíãâèñòè÷åñêèõ îñîáåííîñòåé ïîýòè÷åñêîãî ÿçûêà ïðèâëåêàëî è ïðîäîëæàåò ïðè-âëåêàòü ôèëîëîãîâ ñîâðåìåííîñòè. ×àùå âñåãî â îáúåêòèâ ëèíãâîïîýòè÷åñêèõ èññëåäîâàíèé ïîïà-äàåò ëåêñèêî-ñåìàíòè÷åñêèé óðîâåíü ïîýòè÷åñêèõ ïðîèçâåäåíèé, ÷òî âïîëíå îïðàâäàíî: äàâíî ñòàëî àêñèîìîé, ÷òî èìåííî ëåêñè÷åñêèé óðîâåíü ÿâëÿ-åòñÿ êëàäåçåì ñòèëèñòè÷åñêèõ ðåñóðñîâ ÿçûêà,
÷òî èìåííî íà ëåêñèêî-ñåìàíòè÷åñêèõ ðåñóðñàõ îñíîâàíû õóäîæåñòâåííûå òðîïû, âêëþ÷àÿ ñòîëü ëþáèìóþ íå òîëüêî ïîýòàìè, íî è èññëåäîâàòåëÿ-ìè ÿçûêà ïîýçèè ìåòàôîðó. Õàðüêîâñêèå ó÷åíûå âíåñëè âåñîìûé âêëàä â ðàçâèòèå ñîâðåìåííîé ëèíãâîïîýòèêè (äîñòàòî÷íî âñïîìíèòü
ëèíãâèñòè-÷åñêè òî÷íîå è òîíêîå èññëåäîâàíèå ÿçûêà Ñ. Åñåíèíà, âûïîëíåííîå È.È. Ñòåïàí÷åíêî â 80-å ãã. ÕÕ â. è, êàê íàì êàæåòñÿ, ïîñëóæèâøåå ýòàëîíîì íàó÷íîãî àíàëèçà ÿçûêà ïîýçèè äëÿ áî-ëåå ïîçäíèõ èññëåäîâàíèé).
Âìåñòå ñ òåì îòìåòèì, ÷òî áîëüøèíñòâî ñîâðåìåííûõ èññëåäîâàíèé ïîýòè÷åñêîãî ÿçûêà ïîñâÿùåíî èìåííî ëåêñèêî-ñåìàíòè÷åñêîìó è êîí-öåïòóàëüíîìó àíàëèçó ýòîãî ÿçûêà. Ýòî áåçóñëîâ-íî èíòåðåñáåçóñëîâ-íî è âàæáåçóñëîâ-íî, áåçóñëîâ-íî, âìåñòå ñ òåì, â òåíè îñòàåòñÿ äðóãîé – ãðàììàòè÷åñêèé ÿçûêîâîé óðî-âåíü. À êàæäûé, êòî çàíèìàåòñÿ ëèíãâîïîýòèêîé, ñòèëèñòèêîé ëèòåðàòóðíûõ ïðîèçâåäåíèé, çíàåò, íàñêîëüêî ðóññêèé ÿçûê áîãàò ãðàììàòè÷åñêèìè ðåñóðñàìè, êîòîðûå ìîæíî èñïîëüçîâàòü ñî ñòè-ëèñòè÷åñêèìè öåëÿìè, íàñêîëüêî îïûòíûé è òà-ëàíòëèâûé àâòîð ìîæåò òîíêî è òî÷íî èñïîëüçî-âàòü ãðàììàòè÷åñêèå ðåñóðñû ðóññêîãî ÿçûêà. Ê áîëüøîìó ñîæàëåíèþ, ýòè ñòèëèñòè÷åñêèå ðåñóð-ñû è èõ èñïîëüçîâàíèå â ïîýòè÷åñêîì òâîð÷åñòâå, èçó÷àþòñÿ è îïèñûâàþòñÿ ãîðàçäî ðåæå, íåæåëè ñòèëèñòè÷åñêèå âîçìîæíîñòè ëåêñèêè. Ýòî îáúÿñ-íÿåòñÿ, ñ îäíîé ñòîðîíû, òåì, ÷òî èñïîëüçîâàíèå ãðàììàòè÷åñêèõ ñðåäñòâ òðóäíåå ïîääàåòñÿ îïè-ñàíèþ, à ñ äðóãîé ñòîðîíû, ìîäîé íà êîãíèòèâíûå èññëåäîâàíèÿ ïîýòè÷åñêèõ ìåòàôîð, êîòîðûì ïî-ñâÿùàåòñÿ ëüâèíàÿ äîëÿ ñîâðåìåííûõ ëèíãâîïîý-òè÷åñêèõ èññëåäîâàíèé. Ðàäóåò òî, ÷òî â ñâåò âûøëà ðàáîòà, çàâåðøèâøàÿ äëèòåëüíûå ìíîãî-ëåòíåå èññëåäîâàíèå ïîýòè÷åñêîãî ÿçûêà ñ òî÷êè çðåíèÿ èñïîëüçîâàíèÿ ãðàììàòè÷åñêèõ ðåñóðñîâ.
Ìîíîãðàôèÿ Å.À. Ñêîðîáîãàòîâîé ïîñâÿ-ùåíà àêòóàëüíîé ïðîáëåìå ëèíãâîïîýòèêè –