6
°
A
W
AJÚN
Ijunja Unuimajagmi
AENTSU PUJUTJI
IKAMJAI AUGTAMU
Baikua
MINISTERIO DE EDUCACIÓN
AENTSU PUJUTJI IKAMJAI AUGTAMU - BAIKUA 6º Personal Social - Ciencia y Ambiente 6º Awajún Elaboración
Bernabe kunchikui akuts
Revisión final de la edición 2013
María Rebeca Deten Trigoso, Segundo A. Bakuants Cuñachi.
Asesoría técnica DIGEIBIR
Manuel Salomón Grández Fernández, Segundo A. Bakuants Cuñachi, Bertha Carranza Gonzales
Ilustración
Roemer Taijin Cuñachi, Gerson Kunchikui Wamputsag
Diseño y diagramación
Javier Enrique Véliz Tacure
Segunda Edición 2014 Equipo de Revisión y Reajuste
Tulio Ukuncham Yampis Bertha Carranza Gonzales
Cuidado de la edición
Rosa María Mujica Barreda Tiraje: XXXXXXXXX ejemplares
Impreso en: Amauta Impresiones Comerciales S.A.C. Jr. Juan del Mar y Bernedo N° 1298
Chacra Ríos Sur - Lima 1 Perú. ©Ministerio de Educación
Calle del Comercio Nº 193 - San Borja Lima - Perú
Teléfono: 6155800 www.minedu.gob.pe
Hecho el Depósito Legal en la Biblioteca Nacional del Perú: BNP: xxxxxxxxxx
Este material no se puede reproducir total ni parcialmente sin el permiso expreso de los editores. Impreso en el Perú / Printed in Perú / Perú nugkanum najanamu.
Ministro de Educación
Jaime Saavedra Chanduví
Viceministro de Gestión Pedagógica
Flavio Felipe Figallo Rivadeneyra
Viceministro de Gestión Institucional
Juan Pablo Silva Macher
Directora General de Educación Intercultural Bilingüe y Rural
Elena Antonia Burga Cabrera
Director de Educación Intercultural Bilingüe
Ijunja Unuimajagmi
6
°
AENTSU PUJUTJI
IKAMJAI AUGTAMU
Mina daag:
Mijantug:
D.N.I:
Batsatkamuju daaji:
Iwainamu
Uchi nuwauch, aishmag papijam aidau:
Juju papiya juka unuimaku takataiyai, aminui. Ame papinum
waimaktasa pujamunmash shiig awatamkattawai yaweakas
unuimamainun iwaintugmau asa. Juka papik jintinkagtin awajún
aents aidauti aminai anentaimsa agagmauwai juti chichamen shiig
utujimkas wakekegat yachametnum emkatnume tusa. Tuja, juju papí
takamunak amina jintinjamin yaimpaktatui nuwigtushkam amina apa,
apáchum, tikich pataim aidaushkam. Juwi takat umikmau iwainag
juka amek takastinai nuwigtushkam tsanitaigmijai nuwauch nuwigtu
aishmag aidaujai ijuntusa yainika wakekegat utujimkas unuimagtinai.
Papíjum takakum dekas shiig dekattame, iina chichame chichat,
augmattsamu, agagmau aidaush imatiksaish antag nuigtush wajuk
agamainita iina chichamesh nunu aatus. Nuniakjum, iina chichamesh
eme anentsa diyakjum, wakejusa chichat anentai jukittajume.
Imaniakjum iina nugke, iina pataji aidau eme anentsajum diyakjum
nuwigtu ikam batsata dusha ajantusa diistatme nuniakjum kuitamat
anentai jukittame. Nuwigtush pataimijai anenisa chichamtin dakunkut
atunika chichasa pujut unuimagtatme.
Papigma jujú papí takaku unuimataiya nunu puyatjusam amina
jintinjamnujai takakmek unuimagtatme wasúgkamat, kantamat,
nampet dakumat, yakaja jakimtikat nuwigtu dakunkut agat nuniakum
ejetatme ame kanagmaujum.
Takastin
3 Awajunti batsatkamunum takat umikmau kuyuttin 24
4 Iwaku batsamtai akanjamu 28
Umikmi Juuti ajakmatin 36
Takastin
5 Kegke tagamu 38
6 Tinamja ajakmamu 43
Dekami batsatkamu pujuti 50
Takastin
7 Awajunti nugke tikichnaujai mamiktuniamu 52
8 Tikich aents iiya anin aidau pujutin Perunum 56
Wajuk batsamtuamuita juuti nugkesh 62
UMIKTIN
1
Yujag pachisa dekamuTakastin Jalja
1 Dekami yujag juwamu 10
2 Yujag ikamia juwamu 14
Najanawagmi makichik agaja ijumjamu yujagdau 22
UMIKTIN
2
Ikamia yujag ajakmamuUMIKTIN
3
Kegke yuta dekamuJuti nugke
UMIKTIN 4
Takastin
9 Dekami tsuwamatai aidau 64
10 Jata dekamu 68
Chichamjukmi juti ajakji tsuwamatai 74
Takastin
11 Juti pinigji 76
12 Duwejai najanbau Perunum 80
Najanami pinig 88
Takastin
13 Wainkami iinia yutaiji aidau awajunti yuwamu aidau 90
14 Awajunti inajua yutai 94
Waji Yutainma awa tamen 102
Takastin
15 Namak amuamu 104
Juti ajakji tsuwamatai
Iinia takatai unuimagmi
Juti yutaiji dekami
Namak tagkumat unuimagmi
UMIKTIN 5
UMIKTIN 6
UMIKTIN 7
YUJAG PACHISA
DEKAMU
1
UMIKTIN
Dekami yujag juwámu
TakasTin
1
Ausata
Tayunum Iyamu Augmatmau
Yaunchuk muuntak tayun tuke yuu asag ashintuku jukiagtatus. Tayu juki jinainamunum, muun sain kajejau asa daekan tsupijuk ajuaya tuajame, dutikam initak pujusui dukap tsawan, nunik pujus tayu uchijin yujag aidaun ayujak akakeamun yusa iwaku pujus, ikamyawa besejan ipatuk iwainak tiu, wii wemau pataetukam jinkita tima nuna pataetuk jinkiuwai. Nunik pujusa nii jintiauwai yujagken juuk yuwak. Juna tayu uchijin ayujun wisha yumajai tusa, ujuts, uyainim, saké, yayu, aidau yutan.
Nunui nagkamsa dekamui tikich yujag yutai aidaushkam: inak,batae, chimi, shagkuina, apai,
pau, naji, daum, achu, aatus. Inakun juuktasag ipakun yapiin yakaamag wajau, inak aetan akajaig tusa, antsag kunchainashkam tikich yujag aidaunashkam duka atsaki nagkiau nejentin atí tusa. Yujag yakí aitaik numi atumati juuka yuwak nuwen, uchijin ayujú wajakui. Dutikau asa shiig kuwitamas juki yuwauwai abuekai tusa. Nuwigtush yujag nejena ibauk ájashtaiya nunú ajatkamak yujag amuega nunikmatai kuntin nunú kaketai yuwa pujú aidau yupima, tau asa kuwitamas takasui.
Nunin asamtai juti awajun aidautik yujag juka yuwamuk shiig mamiksa dekanui juju nantu esat aina nunu: kutsatin, tagkanatin, wampushtin, kuntutin, daiktatin, shinutiin, juki yuta aina nunu. Nuwigtush aikasaik dekanui yumitin nantu aina nunu: puwachtin, wachitin, yujagtin, sakamtin, tegmatin aina nunuish waji ikamiash juki yunawa dushakam.
Aikasaik yujag juka yuwag anmamtin tikich ajutjamui atsumaku ikamia juki takatai esattin aidauk juju ainawai: shijig, daum, ajagke aidau, ujuchnum
nuwiyan kuwitamas awati numpen jukiag tsuwamak taka ajakui, shijigka puwaji jukiag teente najanawag tukumak wasugkamak, antsag jaanch egketainash shijigka puwajin ukatuk taka ajaku ainawai.
Duwikik inia muuntak, dauman, ujuchnumin, esattin, kuwitamas awati numpe juki tsuwamak taka ajakui. Tuja yamaik shijigkan takasajua anmantuk, kuwichik atsumamunum, wiyakchan suwinawai, yumitinish apach dukan (plástico) jegamjukag ajakag amuinawai; aikasag ajagkenash amuinawai yamaik juka ajakak megkaetanum awai.
Iniimau aikta:
1. Augmatmaunum tawai, tayu yujagken yuuwai. Waji yujagna tikichnash yuwaitai.
2. Wajuti yujagkesh juutaiyaita.
3. Wajuti titkichish amina nugkeminish juukaish yutaiyaita. KUNTIN, YUJAG
JUUTAI AIDAU
WAJIYAI
JUUTAIYAITA DEKATKAU UMIKTINYUJAG JUUKTASA IJAGMATAI AIDAUJUUWAMUNUM JUUKA INAGNAKU
Tikich nugkanmaya yujag yutai aidau:
Inimsa umikta:
1. Wajuti juutai ainawa nunù.
Nugka akanjamu. Yaunchuk ikamia aidau juuka yutai.
Ajakma juuka yutai. Nayansanmaya.
Mujaya. Ikamia.
Awajunti yujag juuka yuta dekag aantsag tikich aents iiya junin aidau: wampis, achuar, shawi, Kandoshi ashaninka, shipibo, shapra, tikuna, bóóra, yagua, yine, cacataibo, mujaya aents, nayantsanmaya aents aidaushkam ikamianak juukag yuinawai tujash ima senchi ajakmak yuu ainawai: yacón (nabau), durazno,
nísperos, molle, guinda, tuna, airampo capulí, macha macha,
aina juna. Nayantsanmaya aents aidau ajakmamuk jujú ainawai:
manzana, pera, uva, melón, sandía, mango, fresa, mandarina, naranja, almendra, aceituna, coco, maracuyá, chirimoya, ciruela, limón, granadilla aina jujuwai dita yujagjig juka iina nugkenish
apach sujak itainakui sumaka jutish yuinaji.
Nugka buchitmau dekamu
Ausata
Ashi tsawantai nugkak papewai nuniak jegawai etsa eketmaunum, nunu buchituk wegamunum utugchatan itagtamui tsawantai.
Juti puyatjusa diyamak nugka buchitmaujig dekanui yantamen awai etsa nunui dekanui mijan , nuwigtu tsawan aidau, Antsag nugka dekanui mijan, nuwigtu tsawan aidau. Antsag nugka ayanteakug papewai nigki nuniak iwainawai tsawain kashijai, nunuwai aentstii tsawan dekamuk.
Tuja nugka papegag ayanteag wegawai etsa agayin dutikak iwainawai 93 millones de km, nina senchijin 28,9 km por segundo.
Antsag nugka megkaewai ayanteag wegak 365 tsawan 6 horas nunu
dekapamat juju dekanui 365,2422 tsawan 6 horas ijumnaewa mijantin nunuiya dekaji 24 hora ajawai makichik tsawandau.
Nunu nugka buchitmaunmag wainnawai ipak usumat(4) muun tsawan, nunuka aniawai nugka yantatain nuniamunum tikich nugkanum senchi etsa etsantush nagkaemawai nunuka juju ainawai. Esattin, yumitin, numi duke majuetai, numi yagkujamu.
Nunia munum awai nugka iyashi wantinu yantasuch nuna dajig Solsticio Verano tikich Solsticio Invierno.
Solsticio Verano tawa juwig tsawan sutajuch wegawai.
Solsticio Invierno tawa juwig tsawan kashi ima esajam wantinui mijantin.
Tsawantak jujui nagkamnawai:
1. Numi duke majuemau (nagkamnawai 21 Marzo). 2. Numi Yagkujamu (nagkamnawai 23 Setiembre). 3. Esattin (nagkamnawai 22 diciembre).
4. Yumitin (nagkamnawai 21 junio).
Tikish wainnawa nugka nunu kajinmauji tsawai kashijai, esatjamu yumi tepeamu.
tsawai etsa papebau ayanteamu yumitin numi yagkujamu numi duke majuebau kashi Esat
Iniimau aikta:
1. Etsegkata ame batsatkamunmash wajuk dekamuita tsawaish kashish.
2. Ame batsatkamunmash wajuk dekamea takaume nunu jujui tsentsakmaunum betekmata.
3. Etsegkata wagka yapajinua tsawantash mijantinish.
4. Mamikiam agagta (D) dekasketkuig, waitaitkuig(W) ( ) Nantush tuke nunu yapinakek iwainauwait papekush. ( ) Tsawanta nimeg nugka agantetain yapajinnai.
( ) Estsa kajintaig nugka kajinui nantunum.
( ) Muun tsawantak betekmamtinai nujinchnum, tsumujin.
5. Dakumkam Augmattsata nugkash wajukeakua tsawannash yapajiawa mijantinush nunu.
TSAWAN
YAPAJINU TSAWNJI NANTUTAMU TAKAMU
Yujag ikamia juwamu
Ausata
Iina muunjin yaunchuk batsamas dekau ainawai ikam yujag ayaunak yuwa dekapes, nuwi dekauwai yujag yumiskan, yapaujai, dutikak uchiji jintintua miniuwai, wainka yujagkek yuchatia jataish
awai tiuwai.
Tikichnash dekauwai kuntin, chigki,
pishak yutai diis; nuwigtu ikam wekaegak dekawai waji yujagkea ayawa
mujanmash, pakajinish, entsa tugkitkajinish, kuchakchag matunmash yujag nejeku ejeyig wajautin ipantug ukuawai tikich aents yuwawai tusa.
Dutika diisa ukukiu asa imashig uminui wajiyai juuktatua nuna, yujagke numiji esantin, kampug majin ashi diisu asa .Numiji tsejeg nugkauch ataig wajuki kanawen najami wekaegas yujagnak juwawai. Yujag juuktatkuik aneaku amainai ikama muunji inash kuwitamjukti takuik, anenjutia umimkaig tusa, uchi pipich juwakuik
tapishtai pijipji usukja ikamak jitia. Antsag awai chicham umitai aidau: uchi aishmag, muun aishmag wajumainai, nuwauchik
wajumaitsui, yujag besejai tusa, yumi yutaig yakig wamaitsui apakuimag iyajaig tusa, inak juuktatkuik ipak yakamaja wajutia.
Yujag juuktasaik juu aidau najantaiya: tsegken numi esajagmanum ayai
ikakmau(uyai, inak, batae, shuwiya, wampa, chimi juuktasa), bachit numinum ayaimu (achu,kugkuk) yaki waka tsupiktasa, numi chujam yujag awati juwamu. Yujag ikamia aidau juukaik ima kuwashat unu yutaiya, untsu kugkuk, achu, shimpi, kunchai etseka yutaiyai, untsu uyaik senchi ukuka inajua yutaiya
tejemjaig tusa.Uchik juna ashi wekaegas wainui, yamui nuniak unuimawai atak yujag aidaun juuk yuwatnun. Imagnik yuwa batsatu asa shiig jamamtuchu batsamsauwai.
1. Etejata makichik juutai. Dutikam akanjamua nuwi betekmata.
2. Ijunja takamu: Adaitaka makichik juuta dutikam akanjamua nuwi betekmata. Dutikam etsegkata.
3. Tuwita yujag ii batsatkamunum ima kuwashat yuwamush. Wagka.
4. Etejata ame ikamjuminia ashi amueka megkaekattak wajasu. Dutilkam egatkata kampatum dutika iwagmain.
5. Mujaya, nayantsanmaya aents aidaush wajuk uwemtawa, yujagke jati achitaish. Dusha emeskagtawash ii jamantuchu pujanunmash, iina ikamjinash.
Nugkaya yakiya juutai aidau daaji Najanatasa atsumtai adaikata Wajiji juki nayantaiyita Tuwiya
Junawa Yaa Najanua
Wajuk kuwitamka najannawa JUUTAI IYASHI AIDAU
ADAIJATA(dukumkata) NANTUTAMU TAKAMU
JUJAI JUUTAI AIDAU ADAIJATA
Iniimau aikta:
Yujagke pegkegji diisa dekamu
AusataInia yutai aidauk juju ainawai, kagkap aidau, wiya aidau initak nejen, nunu aina nunuka ashi, ajuinawai pegkegji, senchimeamunum, iyashnum, sekinum nunu taji yutai pegkeg taji nunuka.
Tuja tikich kanaku dushakam wainnawai yujagnum antsag yujag ajakmamunum. Yamai ina muunji ajakan ajainawai agajinish yupichu jukitag tau asa.
Tikich takamuk ajaknumag awai yuwamu sujamu yujagke tsawanjin tuja nunin aig awai yujag yumainchau uchinu, wakam, nunuka emegkawai senchi uum umpuin atag tamaunum, nuwigtu waimaktagtakuik juka kugkuinuk yumaitsui. Yutai kukun, pampa. papai pagat duka ajutkagtawai ashi mijantin, nunu yuwa pujakuik senchigtin, jamamtuchu pujutan sukagtawai.
Juju yujagkek ajawai pegkegjig ajawai sekin, wajin iyashnmash duka taji ajaka pegkegii aminoacidos.
Ashi yujag aina nunuka ajawai yutai pegkegji, yumi, iyashi senchimtikin, nuwigtu bayuiji.
Kuwashat yutai bayuiji ajakug ampugnak shiig kuwitamui yumainai tuja yutai aidaunmag ajuinawa pegkegji Vitamina A yujag pegkeg aidau niimeg juninai: yagku, kapantu,mango,tsamaju mamey pau, mandarina, melocon.
Ashi yujag samek aidaunu awai pegkegji vitamina C nunuka juju ainawai: toronja, wampa. mandarinas, kashu, guanabanas, cereza, ciruelas.
Ajaka pegkegji Ajamu Aidau:
POTASIO: Ajamu: Pina, melón, najag.
CALCIO: Ajamu: Yujag buku(higos, pasas) coco kagaju yumug, mandarina.
Yujag Bayuijintin: Juka ajawai yujagke pegkegjin yaijatui wiyanum,
yapnum ukunchi yuunum.
VITAMINA A: Yaijatui ashi iyash umuchiamunum, iyashin, maenchin,
tantanen, mayattain jiin, iyashin numpan, ijagmaun ujutmaun. VITAMINA C: Yaijatui ukunchum, numpa pimutain, esamaun numpa
iyashin.
Anemtikdaimau: Yujagkek yuwata, pegkeg chigkashmau senchi
tsamagchau, nunu uchi ayugmainai.
Iniimau aikta:
1. Wagka taji yujag yuwakjik jamamtuchu pujumainai tusaish.Augmattsata. 2. Ashi yumainkait yujag ikamiash, yujag ajanmayash. Wagka.
1.- Amina pataimesh, nuwigtu batsatkamunmash yujagnash tsawantaik yuwina. Wagka.
2. Agagta yujag aidau daji amina nugkeminia nuwigtu tikichnumia.
3. Wajuk yujagnash akanainawa nunu juju tatagnum iwainakta.
4. Iminsam agagta dutikam juju tsentsagmaumun betekmata.
Yujag Yuchatai Yujag Yutai
Numijin nejen Kanawen nejen
Ajak
Y
uwamu
Ausata
Ajakchakam ashi iwaku aina nunujai apakta diyamak betekai, yuwamujig. nuniayaitak machik yapajina nunuka nigki yutaijin najana nunuigki nunuka tutaiya.
Autotrofos:Juju nii takamujig dekanui ajaknauk nigki yutaijin najannai
mayatmaujin juwawai yutaijin. Dutika duwi etsa senchijin.
Ajaka yutaiji aidauk jujuwai:
Ajak Yutai: Yumi, wee,dase.
Tsaptinumia: Pachimdaejau; jujuka ajaknun yapajinui, nuniak yumi wegawai, wee , dase esaku nunitai pegkegjishkam yaijatui etsa tsaptinjijai nunu najanui jinui yutai pegkejan nunikmatai yapajinak jinui mayai.
Atsumanu ajaknum: Ajakak najanui tsakatan, senchimetan antsan mayati pujustinun.
Mayatmau: Juka dekanui, diipas yapajinui yumintskanmayan nuniak najanui senchin dutikak mayain ajapeawai esakun yuminum.
Tuja ajakchakam mayatui, kashi tsawai.Kuntinjai betekai, mayain juwawai, dutika iyashin aesek pegkejan juwawai, nununa umia nunak dutikawai.
Yutai Inagkautai:
Waji ajaknau ajawai yutai wetaiji aidau nunuka jegawai duken, kagkapen, numijin. Nunuiyan ayatak takamchaun juush, tuja tikich yutai pegkegjin juush awai, ajaknauk aentsti iyashiya anuchu asamtai yutai pegkegjig makimakichit iyashchijin nagkaematnai.
1. Ajaka iyashi yutai pegkegjin yajumnushtuwaita.
( ) duka ( ) Kagkape ( ) numiji ( ) yagkuji 2. Ajaka iyashi yutai najannush tuwaita.
3. Ajakak yutaijinak umiawai: _______________________________ ( ) yagkuji ( ) Kagkape ( ) numiji ( ) duke
( ) dase jukitatus ( ) yumijukitatus ( )yutijan najanak ( ) aesek ajapatatus
4. Wagka ajakash mayatua: _______________________________
5. Tuu ajaka iyashiya uyumawa dase agayan yapajiatasash.
( ) dase esakun jukitatus ( ) yutain jukitatus ( )senchin juki yutai najanatatus
( ) yutai najanin ( ) mayattbau ( )yagkujamu ( ) numiji ( ) yagkuji ( ) duke ( )kagkape
Dase esakuk pegkegchauwai tawai. Tujash ajaknumag pegkejai.
6. Ajak mayatmauk najaneawai duken:
Duken mayatin, kagkapenig ashi iyashinig kagkapenig. Jutikata dekasketkuig (D) waitaitkuig (W)
7. Shiig ausam diista ajakan pachis tawa nunu dutikam juju dakum kamunum agkamua nunui mamikiata.
Ajak atsumawai tsaptinun mayattatus.
Ajaka pegkegjig umikbaunum awai yumi nuwigtu ashi yumain abaunum.
Ajakak atsumatsui mayattasag.
Ajaka pegkegjig umikchamunum, umikbaunum.
Yutai najanin Mayattai Waji mayaina
najanua ajak yutaijin najankush wajina ajapeawa mayatkush. Nuna ajapeakush wajina juwawa.
Aentsu yutai dekamu
Ausata
Yaunchuk ina muunji augmatin ajami nuniak ajakak aents ajakui tusa nunuka ipak suwajai ajakui jimag nuwauch. Ditak najanea wajui aatus ipakuk
tikishmag uwejen takui, nuniku asa sutajuch najaneauwai untsu, suwak wajasa najaneau asa esajam najaneawai, nunikmaunum tuwig nuwa iyashish wantinua ajatnumash tamak: jujui wainnawai yagkujin, kanawen, kagkapen, numijin, tuja, ejapjawai nejen, uchijig jigkayin.
Yutai Dekamu
Amesh dekaukum aents yutai, mayattaiji tantane, ijapamu yutai yuwamunmaya iyashnum, nuwigtu iyash nishkam najanu nina iyashin.
Yutai Pegkegji Dekamu
Jujuka yaimui iyashnum, mayainum, esakawai pegkegchau aidaun dita buchituinak, nununa takau aidauk juju ainawai:
1. Yutai Yuwamun Tsain Tantan: Jujuka achitkawai yujumak yuwamu tsainjai. Nunu nii uyumawai yutai yuwamun nunui awai pegkeg aidau iyashnum wetin, tuja iyash yutai yuwamun tsainuk awemawai tikich iyash iminjatnunum nunak ejewai tantamun, tantan nigkitu najanui winchan, dutika inakgkeawai yumi awajus segamtikak nunikmatai tsatsamui ampug.
2. Iyash Mayattai: Nunuka mayatnawai suwachnum:
Juju iyashik juwawai mayain agayan dutikam ina iyashin waya esakun ajapnawai nunuka mayatnawai suwachnum.
Tuja suwachik uyumawai dase juwamumun, aikasag ajapeamun.
3. Iyash Numpa Awekain: Anentai taji jujuka numpa aidaun
uyumasa dinai ashi iyashnum ishimin asa.
• Yutain, tantnumian, dasen suwachnumian, nuwigtu iyashnumia nashkam.
• Pegkeg chau tsatsamamun iyashnumian, iyash
mayattainmayan shiki tsatsamin ajapeamun, jegakun, ween, nuiwigtu yumin.
• Nuwigtu sawin iyashin pegkegchau eman aidaun takai munum. Numpa wekaemaunum, jujuka epenni awai initak wauchinum numpa jintin, anagken, nununak kuwita mui anentai.
4. Shiki Tsatsamin Juka Beeg Shikijai: Juju iyashik ashi yumi aidau uwagmau
aina nuna diinai, dutikak niish takawai pegkejan akanak pegkegchau aidaun ajapeak aatus pujawai ina iyashinig.
Yutai aina nunuak ashi ajuinawai daseg duka takasmauwai senchiji ajiti tusa nina iyashing, dutikamu asa ajawai pegkejish pegkegchaujish,
antsag wainnawai wee, yapakuji yumiji iyashin ajapeamuji, nunuka pegkegchau amainai
aentsti iyashinig.
1. Yutai Pegkegjinash ya najanua.
2. Wajuk tsatsamnawa yutai pegkegjish. Augmattsata.
3. Ausa diisam achimtikata dekas yagmatu.
Yutai yuwamu tsain. Yutai pegkegjin yuwamin tsainai dutikamu jegawa ashi iyashnum.
Ashi dase aidaun agayan juki iyashnum tutinmika ajapaeawai esakun aensti iyashiman Uyumak awekain.
1. Yutai pegkegjin dauja yuwamunum nagkamas tsayamunum.
2. Yumiijugmaun iyashnumia mayatbaunum nununak ijumi nununa najanui yumi pegkeg iyashanum yaimkatnun.
Iyash numpa awekain.
Iyash mayattai.
Yutai pegkegji.
Shiki tsatsamin.
Ashi iyashunumia yuwamu aidaun tsatsamin.
Yutai pegkegji yaimui ina iyashin kuwitamak.
Iniimau aikta:
NAJANAWAGMI MAKICHIK AGAJA
IJUMJAMU YUJAGDAU
Makichik agaja ijumjamu iwainanui dakumkamu
wakemain
Umika ematin 1. Ijumdaemau.
• Ijumnaijata 5 aentstijum dutikam adaikata makichik apuji.
2. Umiktin.
• Etegkeata makichik yujagketsawanjin dutikam wajina dekattawa
yujagnumian: yujagke pegkegji yuwamu.
3. Inimsatin
• Diimainai waji etegkeaji inimsatajish: chichamainitji muun aidaujai dimainai papi agakmau, ijumtainum internetnum. • Ijumainai chicham inimsamu aidau:
agakmau chichaku, dadkumkamu yujag aidau tuwi yampaita tuwitsakawa.
4. Najanbau
• Najanata ajagan ijumjamu diisam iwayata tsanish, dakumkam
tinamkagtuktin nuna diisag takastinme yupichuchin uwejai.
• Najanata agaja ijumjamu takataigkait uwejai papiyai
jakiwayai dakumkata yujag aidau dutikam dakumjata agakmaunum. Computadorayai jiikta niime wakani intemetai.
5. Etsegkami
• Juju agaja ijumjamun kumpag aidau jukitajum anentaimat dekas pegkeg nuwistu, pataka najanatajum
dutikam tinamkagtukta papi augtaigmin.
Mamikia takastin Mamikia takastin
Perú nugken kuwashat
takamain piyakui, wantinui ashi
nugkanum dekas ajutjamui
wayati tusa chichamjumainai
papi agaja najatua
iwajinamainai. Nunu papi
agagmauk amainai iyashi
jimag(diptico) kampatum iyashi
IKAMIA NUMI
AJAKMAMU
2
Awajun batsatkamunum takat
umikmaukuyutin
TakasTin
3
Ausata
Nugkui beseja ipatuk kajanum nuwa susauwai ajakan. Nuwi jintintuawai wajuk ajattawa, dutikam nuwa aishin ujakui aja takasmi tusa, nugka pegkejan mamikia: shuwin nugkan, kaamatak nugkan, kuti nugkan, kampau nugkan diis beekmi, tajaka, ujumak numi ajatun apetsuk ajakui, nuwi nagkamas ajakak yujakui. Awajun nuwak jutik ajakmawai aishi aja nagkama beetmintaig juwawai
tsanimpa ajaken dutika tugkitkanum ajawai kampatum, emtin makichik, mai yantamen pabau nawen dakumak,jutika ukukchamak japa niiya ajawai dutikam yujumak nejeachai tusa.
Dutika beeka jamag, numi tsejegkan ujumak ajatug, kagakmatai makichik nantu wegak apeawai dutika kashinia nuna ashi ajakani tinamag yajuak ajawai chikin juka makichik nuwaush asum wajasu asa yumin wamak shikika ajak ainaun ukatui, untsu sagku ajatuamak diipas yumi juki ukatui wagki duke muun asa kijimak wau itachu dutikam ajak kitamainak waitiau.
Imatika kuwitamak ajau asa yujumak tujutain,patayin, kain ipaa ajanum wegag ajamdaiyas yuu aa wajaku ainawai ajaknash yapajia sunaiya wajaku ainawai.Jutik
kuwitamak ajamu asa ajanmak wegaju yujumak, kukuch, papai, pagat idauk, yuwi, dabau paampa, keegke jutika yuwak uchijinash, aishnash patayinash ajampeawai juna muun tiuwai tajima pujut. Jujú shiig tsawan ajakma juwamu dekata takuik dekamainai tsawan dasenbau, duka tunawai kutsatin, nantu(mayo - junio) tunawai juu tsawantaik ajatia biik huasca, duse uyai. Untsu tsawan awai senchi etsantu duka tutai duka nantu (junio-noviembre), juwig shaa ajanui, paampa, kegke, kajui, yujumak.
Nuwi tikich awai nantu yumitin tutai (diciembre - abril), juwig ajakmashtaiya, ayatak kuntin namak maa yuwamu, yujag, eep, bukin, tsuntsu, achu, kugkuk, uyai, esem aidau juuka yunawai; antsag awai wainak tsawantai ajataish, mama, pituk, pagat, numi biik.
3. Najanata batsatkamunum takat umikbau yujag ajakmaku takatai ipak usumat ijunjam najata dutikam augmattsata.
Mijan akankanu (awajun)
Takat takatai aidau
Wajuk dekanua maki makichik takatai tsawan jegamush Ajaknum dekamu Kuntin diisa dekamu Namak diisa dekatai Nantu, yaya diisa dekamu
4. Inimsata wajuku ainawa ajaka tsapataijish nugkash ainawa nunu nugkanmash dutika najanata tsentsagbaun nunu iwainakta augtaigmin.
2. Iniimsam ijunjam umikta, waji kuntinua ajakbauwaita yujag wegantunash. Dutikam etsegkata papi augtaimin.
Aidau Kuntinu daaji. Jigkai ajamu nugkanumTuu Wajintin Kuntin
Pishak/ Chigki Tikich
1. Yaunchkek nuwauch aidauk patayijaig anenis puju ajaku ainawai nuniau asa anenjas yutainash ajamdaiyas juu ajaku ainawai ajanum weenakush ipania ajaka sunaisag waketu ajaku ainawai, nuniak ajakjish shiig kuwashat aju ajakui, nuniak tajimat batsamsau ainawai shiig yuwa pujamunum yamaish jusa uminuak,wajinpa amesh, wagka.
Ausata
Yaunchek iina muunjig ajak yutainak deka wajakchaukai. Nuniau asa shiig senchi waituinak wawan pakas yumijin bukunas, nuwigtu shigkushkun dijaichijin auna yusa batsama wajakui.
Nuni batsatun nugkui wait amentug ajak ajakmaka yutai aidaun besejan ipatuk susauwai. Nunui unuimagmauwai ajak ajanmaya ajakma yutak.
Nunisaik dekainaji yamaya nunui ikamia ajak jega jegamkatasa kanu awagtasa takatai aina nunu ajakmatchakam: achu, kunchai, kugkuk, apai, chimi, wampa, shawin, daum. Imammik ikamak yaijatu asamtai iina pata yiyai taji, nuwigtush pujutji, ajuinawai taji, ashi ikam batsata duka.
Antsag iinia wegantu aidau muja batsamin aidushkam dekauwai nantu, yaya, etsa diis takata takakush ajakma yuwakush. Nunik dekau ainawai andenes, waru najana ajakma yutan. Andenes tawa duka kuwitamui, nugka, muja aidau yumpunawai tabaunum tsawanchakam pegkeg ati tusa, etsa senchi sukujatuawai tusa, nuwigtush pegkeg bichamchat wajash au (microclima) yumi yutakush nugkanum pegkeg ajak yuwa tsapamainum utsachu,kaya batsatja yakikin najanamu asa yumi yutakush tujiau dutikam ajak shiig tsapai nejeau. Tikitchakam awai waru tamau, junak taka ajaku ainawai nugka muja akush dujajak amutai weantunum nuniashkush nugka kuchakchag mataunum saatjug, nuwi yumin tagkuma emakmaunum etsa etsanmaun sukutnujin juki, ajum kashi kukutu emawai tsetsek nugkanum antsag dase tsetseknash imijui, ajaknash yumi suwawai kagkapen nuniak nugkashakam buku wegatsui.
Inia wegantushakam andenes tamaunak takasui muja naim wakmaujinian nugke ikaugkatatus, shaa ajakmatnujin. Juna najankug shiig kaya batsatuk yumpunmainchau ema, shuwin nugka batsatuk ajaknak ajauwai shiig tsapai nejeati tusa.
Sapa incanak takasu ainawai akikbau aidau(tributo) Mita tusag. Nuninak ijuntug takasui andenes dita batsatkamujinianak.
Inimau aikta:
1. Wajina Nugkuish sukagtusuita. 2. Wajimpaita ikamash aminish.
3. Wagka ikama muunjish ajantukaish diimainita.
4. Wajuk chichasa kumpanimainita ikama muunjijaish. Wagka.
5. Mamikiata makichik ikama muunji, dutikam augmattsata wajin mainita ikamia sujusti takuish.
1. Wajuku nugkanma andenes, waru tawa nunash takasu ainawa
2. Imiinsa dekata andenes tawa nuwish waji ajakna ajauwa,
3. Iniimsa dekata waru tawa nuwish waji ajakna ajawa.
4. Mujaya aents ajaka ajakmak andenes, waru takasajua anmamtinush atsuak ikamia nayantsanmaya aents aidau ajakmaku takasmaujish. Inimsam augmattsa agagta.
Nayantsanmaya. Ikamia.
Iniimau aikta:
Ausata
Wajimpaya iwaku batsamtai akanjamush.
Iwaku batsamtajig akanjamui nuwi batsatui kuntin, ajak, namak, chigki
aentstishkam. Batsamtai aina duka betek ijutkau ainaji.Maki makichik iwaku aina duke ditash juunig batsamnai nunú pujutaiji asamtai.
Kucha, entsa, kaamatak, muja, jawach, apiig, mujaush, uwejush, kampau aina dushakam batsamtai akanjamui taji nuwig augmatnawai. Tujashkam pujut akanjamui tusa tabaunmak kampatum akanjamu diimainai:
Kuntin aidau akanjamu: batsamsatnuji akankamunum batsamnai maki makichik kuntin wegantu, ajak, pishak, chigki, wisut, shigkushuk, numi muun, daek, esem aidau.
Niimen betekmamtin akanjamu: Junin ajak, kuntin wegantu yujawai nunú weantu tutayama aanin aidau. Wainnawai niimen, wajukuita, iyashi, esanti. Batsamtai wegantushkam: Ima nuwigkik batsamnatsui, awai kuchanum, entsanum, kampaunum, muja, waanum, nugka yaki batsamnush ainawai. Perú nugkanmash wajuk akanjamuita iwaku aidau batsamtaish.
Perú ikamji wegajui 60% iman asamtai niinjuinawai takasa sujaku kuwichik
jiimain asamtai, juti takamunum pujutash atsumamush epegtumamain asamtai nuwigtushkam ikamak kuwitamka takamainai, nigki pujutan mayatbaun,
umagtinum sukagtin asamtai.Ii kamji shiig atsumtan pujutan sukagtawai ashi kuntin tikima piipichinum nagkama muun aidau pujutai asa.
Ikam akanjamu
Perú nugkanmag ikam awai ajakbau, antsag ikam awai tuke aushakam. Juu ikam aina nuwai ima pegkejak ashi ayauk. Jujú ikam Perú nugken awa duka yamaikish awai nayantsanmaya nugkanum, mujaya nugkanum, ikam nugkanum.
Apach aidau ikamnak eme anentsa niimjawai takasa kuwichik jiimain tusa.Nuu anentai ajamu asa numi setug, kawa, tsaik, pituk, kapiu wegantu ajag dakaja iinia aidau suwawai apachin, dutika ikamjin amuk mininawai nuwigtush kuntin chigki ikama kuwitamin aidau pisawai pujutaiji emestam.Jujú utugchatan diisa iina Perú pamukji, nugkakuntin, mamak, chigki, ajak ayau diis chicham umiktinun najanae nugkan parques nacionales, reservas comunales, santuarios tusa.
Awajun wampis batsat maunmash awai reserva comunal tabau “Comainayrio Santiago” tunta nain chayunain, Cerro Colan, yumik chichamjukmauwai ashi kuntin ajak ,entsa, tuna tsuwamatai ikama muunji batsata nunú diisa, ajaumaish iina uchiji aidau dekatnume tusa.
Iwaku batsamtai akanjamu
1. Wajimpaita Perú ikamjin emegkak mina dusha.
2.-Mamikiata Perú mapajin: Nugke parques nacionales, reservas comunales, santuario. Dutika etsegkata wajuk awish takainawa.
3. Ijunja takasta maqueta najankum, nuwi jukita ashi ikamjumin,
batsatkamugmin aya nunu.Dutikam mamikiata ikannumia amuekattak nuniashkush megkae kattak awa nunu.
4.- Amesh tuu dutikmainaitpa ikamnumia aya nunu megkaekai takumesh. Jimag dutikmain tita, ame tuu mamitkiaume nuwiya.
Ajak kuntin megkatanum Pujau aidau amauji.
Dutikmain aidau.
5. Waji tukagtumainaitme ikam aidau kuwitmau pachismesh.
Iniimau aikta:
Ausata
Iina ikamjig pegkeg aa wajakui, kuntin numi .Ajak tsuwamatai muja, namak muun aidau ayau. Shiig michamchat pegkeg aa wajakui.
Iina ikamji pujuti beseamuk shiig
puyatjumainnum awai ashi aentsnum,
juka shiig dekau amainai ashi ikam aya nunu etsejui aents aidauti emeseam. Yamai dekami emeseamu pachisa:
• Dase emeseau, gasolinajai ishintai aidau, waji najantai aidau bukuituji spray, laca, central térmica tabau najagkamu awai, perunumia antsag tikich
nugkan mash jii ekemaka tsapit pujustatamaunum, nuwigtu, tikich atsumamu takastatamaunum, ajaikan apeamu.
• Yumi emeseau, waji najantai aidau tsuwat utsamu, entsanum, entsa kampugmanum, nayantsanum, petróleo, kuri takamu aidau.
• Acústica emeseau: Senchi shinak empemain aidau.
• Nugka emeseau, ampi ajak ukattai, kuchija taimu, nugka tai tsuwat utsamu, pilas, plástico, lata, aceite, esaku nugka ukaja aja peamu utugkagtawa: • Pegkegchau dase mayatmak anentainum jata juki jamainai
• Etsa etsan baun akijin awai agkuwa anin yujagkim nunu bukuiti wegak emeseawai.
Iina nugke, ikamjinak emeseawai jujú aidau: Aents numi ajag sujamu, kuri, petróleo takamu, ikamia pujuti beseakug ashi nugkanum yapajinui nunitai ashi kuntin, ajak iwaku aina nunu waituinawai diita pujutaiji aiadau besetai. Nuwigtush juju utugchatnum makichik kuntinkesh, ajakkesh megkaetaig tsujinmainai
nuniak emesmainai wajuk kuntin aidaush yunaikua batsatua, dusha wajuk yaijatua pegkeg batsamnasti tusa tabaunum nunitain ashi nuwi batsatutinak waitkagmawai.
Juka ashi apu aidaujai chicham umika iina nugke chichamjumaina, tsuwat aidau wainka utsagchami, entsanum, namaknum, nuwigtush iina chicham umiktin ajutjamui maki makichik batsatkamunum, nuwishkam agaja peekbau amainai, imatika pujaku tikich aents aidaush ujamainai nugka emestujaipa tusa, dutikamak iish ajantusa diyam amainai, aniaku iina nugkeg ayamjumainai ashi ijuntuja. Nuniaku Estado papi agaja patatmainai wajuk iina nugke chichamjaji nunú, wagki nugka atsakuig aentsti jinumainai wajukaik pujustaji.
1. Wagka ikamash nugka suwachiyai tuwinawa.
2. Waji takat aidauwa ikam ayaunash emeseawa. Wajuk ajamjumainita.
3. Emeseamu pachisa augmattsamag nuwiyash, tuu utugchata mamikiame amina pajutaigmin, Región nugkanmash, nunú augmattsa agagta.
4. Waji dutikmainita emeseamu imikatatakuish.
Emeskagtin aidau Waji emeskagtin pegkegchau sukagtamu tuu dutikmainita imi katatakuish Dase emeseau Acustica emeseau Yumi emseau Nugka emeseau
5. Batsatkamu apuji iniasta mumi sujaku ikam kuwitamkami tusa chicham jintiaja papi umikbaush ajawak. Nunui chicham umiktin timaush uminuak.
Iniimau aikta:
Ausata
Yaunchkek Yumi etsajaig aents ajakui. Nunin asa yumi senchi yutak waitkau etsan sugkipa duken jegamak pujau asamtai. Senchi waitiau etsa nunak tiuwai dekas yumi maatjai tusa jinta dakakui dutikam yumi wantintuku aents najanea, dutikam etsan iniasui yumish wainkash makum tama atsa tusa tsanuja ukukiu.
Dutikam yumi senchi kajeku nunik yutugchau dukap tsawan tujash aents aidauk shiig anenak esatai tusa, tujash entsa aidau kuyuka minau namak kuntin chigki aidau jinau, aents aidaush pushujuk buku waig jinau nunitai etsa tsagkugkan segauwai dutikam yutujui. Nunika pujamunum yamai tikich utugchat minawai.
Dase piyakmau kawetai, CO2 utugchat suwawai ashi nugkanum nuniak
nimpamtikawai dase ashi agkannum. Nuniak ashi beseawai pujut akanjamu aina nunu nugka akanjamu, kuntin, ajak, yumi namak aidau batsamas , yujaktinjai), aidau, ashi aentsti etsa etsanmaun akijin awai agkuwa anin yujagkim nuna emeseawai, ikam tsuwat aidau apean bukuiti akijui nayaimpin, antsag waji najanin aidaushakam senchi bukuiti wegak chigkawai , dutikam yamaik senchi seeki awai, nuniak nugka senchi nimpantui. Nuniak yuminash emeseawai, nugkanash, dasenash, nuniakui nugka beseawai taji.
Juju utugchata nunak sukuagtawai CO2, ikam amuka minamunum aja muun ajamku numi ajaja amuamunum, nugka takamush yapajia minamunum(petróleo) aja takasa aeseamunum, ikam aeseamunum.
Perú nugkanmak 80% iman jegai ikam aeseamunum.Jujú aeseamu bukuitutji imigkatatakuik, ataktu awagki CO2 dasenumia iwagmainai ajak ajaka minaku numi tsakainak achiawai makchau dasenum aun dutika niini waya emeteawai Carbono tawa nuna.
Jutika takamu ima pegkejai nugka besekunash iwaju asamtai iina ikamjin, nugkanash maak emawai nunitai ajakash shiig nejeawai, ajak ajakmauwa nuwiyan yuwa pujau asa.Jutik iwainamui yaunchuk taka wajakmaush, yamai takamaush ashi namaknum.Dutika tamak 6 TM mas hectaria makichik mijantin jumainai Carbono tawa nuna. Juwi taji Perú juu takat aidaun chichamjumainai nuniak convenio umimainai Kyoto, tikich UNFCC ikaman kuwitamkatatakuik ajamainai ajak aidau.
1. Iiminsam dekata wajimpaya tsawan yapajinbaush, nuniakush wajina pegkegchaush emawa: etsegkata.
2. Dase invernadero tawa dusha pegkegnumash yaijatuash. Tujash yamaish wagka ishamainaita.
3. Amesh wajinpa tupanmainkai dasesh.Wajuk.
5. Wajinma yaijatua ajak ajakmamush. Bicha epeau nayantsanum Abau tepeamu Pegkegchau abaunum Nugka nimpamu Nugka ajak tsapamainchau wegau
4. Tsanitaigmijai augmattsata wajukeawa ikamash nunu dutikam etsegkata.
Nugkanmaya aidau
Yaunchuk Yamai Wajuku amainaita
Ausata
Yujag wegantu ayawai ikamiash, duka ikam wee juuka yutai ainawai tsawanji jegamtai . Tikich yujag awai ajanum aja yutai, jujú pegkejai iina iyashin pegkeg jamamtuchu pujustatamaunum,
nuwigtush kuntinush, pishakash yujagken yusa batsamnai.
Iman asamtai yamai dekami yujag ikamu shiig pegkeja nejeati tusa takatai. Ajak ikamu jutik takatia, jimag ajaka tsapataiji kuwitamsa tsupika kanauchiji
jutaiya dutika ikatia, nuwi tsapak makichik ajak wajastatui. Jujú ajak ikamuk takatai.
• Jati yupichu achikai tusa.
• Wamak nejekti, nuwigtush pegkeg wajaknun, shiig kuwashat nejekti tusa.
Ajak ikaktagsa wakegakuik, ajak makichik amainai tsapataiji jujutai, dutika tikich ajaknum achimtika ikaktin asa.
Iina nugken ima kuwashat ajak ikamuk juju ainawai: • Tsapataiji juki ikamu.
• Tsapataiji tsakaskatu ema ikamu.
Tikich dekami etsagkit nunitmau
Etsagkit yama dekau. ikam kuwitamat pachisa tuwak baunum. Tuke ingeniero chichataiji agma nunak tiagmae, ikam amuekag kuwashat utugchatan itamainai, yumi yuta mush megkaemainai, etsa senchi nimpantak waitkagmamainai timae tau. Makichik tsawantai etsagkit ajajin pujus anentaimu yaunchkek yumitinig nujag dujajakuap nugka utug kuyuamtai shaan, dusen ajakma kuwashat juu ayaja tau. Tujash eweja amua mijan wegau duka. Nuwigtush aneau uchi asa senchi seeke dekape ajakchamun. Nuwi
anentaimjau dekas ingeniero tabaunak ausawa duwiyap emtika dekawa tau.
Iina yujagji pegkeg
Muun ajak ikatan dekau jeen wenawai iniasagtatus, waji ajakina ikakash takainawa nuwigtush ajaknash ajanawa dita batsat kamujinish.
1. Waji ajakna ajak mainawa ame nugkeminish nuwigtu nugka akanjamu región tawa nuwish.
2. Egakta chicham yamajam dekatainum jujú chicham aidau:
Deforestar: ____________________________________________________________ Reforestar: ____________________________________________________________ Agroforesteria: ________________________________________________________ Capa de ozono: ______________________________________________________ Efecto invernadero: ___________________________________________________ Calentamiento global: ________________________________________________ Contaminación: ______________________________________________________ 3. Imiinsata: Tuwita ajak ikaka takamu pegkegjish.
4. Wajuk ikatna dekainawa amina nugke minish. Nuwiya etejata makichik dutika augmattsata wajuk dutiktaiyita.
5. Wajuk kuwitamka ajakash jumainita ajak ikaktasaish. Inimsa takasta:
Ajakmatainmak awai jigkai tinamja juki ajakbau tsapaju, nuwiya juki ajanum ajatin, nuniashkuish nugka ajakmatin etejamunum. Jujú najanata takuik atsumnawai:
1. Jigkai juukta, dutikam papi agataigmin daaji agagta nuigtush wajupa juukume nunú.
Yamai apusata jigkai tsapapatainum. Agatjata waji tsawantaiya ajaume, nuniakum dekattame wajupa tsawan wegak tsapaittawa. Tikich jigkaijaim pachimaitsui nuniakum chimpia jigkai tsapapamain ainauk juu ainawai: olla, botella de plástico esajam tsupikbau, balde, juka chigkamu amainai pujutaijin yumi nagkemakti tusa.
Ajak tsapai 3, 4 duke uchiji jintukmatai yama inagkemainai bolsa nugka chimpiamunum shiig kuwitamka kagkape tsujinkain tusa. Waji tsawantai ajame nunú agatjata dekamnun.
Ajak dekapan 20 – 30 cm wegakui, nuigtush 5 – 6 nantu wegakui, yama juki ajamainai nugka etejamunum.
Ame yamai uchijai chichasam nagkamata ajak batsamu. Ayamtaigmin agájin ajakmatin.
2.
Ajaka daaji.
Waji tsawantaiya juki ajaji.
Wajupa esanti wegakuiya ajanmash inagkenua. Wajupa esanti ajawa 1 nantu ajamush.
Wajupa esanti awa 2 nantu ajamush. Wajupa duke ajamua jukish ajanua. 3.
4.
5. Amina papigmin jujú agaja jukita:
• Papí tsupikam ajaka daaji agatjata.
Ajak jaakuish wagka jakai nuu dekau amainai. • Ficha najatuata dutikam tsakamuji diistina nunú jutik umikta:
Tanish.- Ajak kuwitamkatasa, kuntin, aents waitkasai tusa.
Amainai entsa pegkeg, nuigtush tikijush.- Juwiya yumi juki jigkai,ajak aidau ukatjatin.
Egkea jigkai tsapapitin.- Juwi nugka chimpia jigkai basaam tsapaitin.
Pegak nugka umikbau.- Juwig batsatui chimpitainum nugka
chimpiamu, jigkai egkeamu tsapainu juki ajatin.
Jutika umiktatji:
KEGKE
YUTA DEKAMU
3
TakasTin
5
Ausata
Dekawagmi kegke taut:
Ina dukuji kegken taittakug dekatkauk dekawai nantun wajintin tujuagtatua nuna, nuniai egawai kutsa yagkujamu, nunitain diyam kegke duke tsajutkamtai duwi tai juwawai.
Yaa aidaujai taunua:
Kegken taittakug dekatkauk mamikiawai
tsawantan, nuniak yuwajin, kain, patayin, nawanji aatus ipawai, nunikag shimak chagkinan juki, machitan, wain atus umikag ajanum jeganta anenjinnuk dakumkamaikia ipantug tagaenawai duti kawag waketuinawai.
Atsumamu takatai:
Yamai umiawai wain tsupika etsaka, dekapa tsupik kegke tagamun, japiki uweam initak nugka akaejamtaig numi juki tawai uwejen utsantuk ijumag chagkinum egkea juki waketui nina jeen.
Wajuk uminua:
Kegke tai jega ejega nuwi uminu inajua yuwamu aidau: jiya yuwaji. awishkam yuwaji nuwigtu nijamchimaishkam umaji untsu yamaik atsumaku sujutash sujaji.
Kegke tagamu
Initaik nuwa kegken ajanum ajaka ukuki wakitki jeen wegakug entsanum jega maakug kagkajin nijatsui najeachai tusa.
Aiksag.
Tikichnash tawai chigki wegantu nawesh yuchatia mama nejepashtaya atak muun
wajasa nuwena yujumak igkumpashku inatsam aig tusa.
Ashi ajak ajakma yutai aina nunak makimakichik tsawanji ajuinawai. Makichik kuyut asa yutai, wampustin yutai tagkanatin yuwaku ajatai shinutin yutaiyake ainawai. Nuwigtush dekamainai jujú ajak jukitasa wegakuish waji dutikchataiyaita dushakam. Kegke pachisa dekamainai wajupa kegkeg awaa, wajukunmak ajataiyaita dushakam. Jujú ii dekashmaunum ajakash wainka takainaji.
1. Dukug iniasam nii takui tsentsagmauwa nuwi agagta.
Nuna kegken taig umikajag juu tamauwaikik ajatsui batsawai bikintunum kegke jagkuikamtai diisa pegkejan akanag juki nugka pukujug, anenta dekauk anenjuki ajamu shiig tujuawai tikich mijantinish yutaiyai.
Dukug aidau ipaa takasmi
Wajuk dekanua kegke yutai jegaush. Nugka wajukunma kegkesh ajataita. Waji dutikmainchauwaita kegke shiig nejeati
takuish.
Wajupa kegkega awa.
Ausata
Ina pujutinig juka waik atsumtaiyai ashi ajak aina nunu taji ajatasa, nuniaku najan nawai shigki tuntuamdau juki maki makichik ajamun ajutti tusa duti kamun nuna nuwauch takau ainawai tsanimpan akinkamak.
Muun makichik tsawantan mamikia wegawai ikam nunik ujaka juwawai tuntuam dupajun juki ita jega pujusa dekatkauk jiya naneg shiig chujam awajus, duwi chinapi umijuk baseg uchumag awa awakawa najana
shuwiya, duken juki yakag pinui awajus suwawai nuwen ajajin wegak
jukitnun. Tuja nununa wain tikich achiakug segamtsuk
duka tempemchin dapu jawai nunitai dekawajag tsuwaja etseajawai.
Nunu dutika umikmaunak takawai nuwa ajanum, maman, pampan, timun nuna ajak atsumawai pukui ajatatus.
Iniimau aikta:
1. Nantush wajukeaiya shiigkish ujakaish waish najantaiyaita.
2. Wai takamush wagka yapajiaji apachi takataijijaish.
Wajina itawa pegkegjinash pegkegchaunash nunu yapajinash.
Wai najanmau
Ausata
Takastag tamaunmag kuwashat atsumnawai aetstinuk nuniak anentaimsau ainawai makin, takatain, atsumtain.
-Takatai:
Imanchauch takanui, ekenui, ikanui aentsu yachaji atsumak aents. Iwainamu: martillo, chicote, numi.
-Makin:
Juju takataig pachimkamui takataig, yapajinui kuwashat wayawai jijuji iyashin, achimtikatin, buchitkatnuji atsumjatin senchin itatnun iyashdaun aentstinun, kuntindaun, senchi ikakmaun,nugkayan.
Iwainamu: makin, agatai, computadora, auto.
-Atsumtai:
Duka takanui takatai aidaunum dekapamunum, imatikaik dekantsui tuja wajuk takaji nunu dekaji takaku iwainamui etsa dakumkamu, sukutin dekatai, dekapatai apach jii.
Maquin aents ejemau, najanamu takanui nuniaku tsawan anetnawai, uyugnawai dutika takamush yapajinui.
Dekatkau makin ajakui imanchauch yamaik, makin imanchau ajau senchiji: senchigtin, emetuamu, uminkau, buchitkatnujai. Nunu ainawai: tawaitin, pempetin, ayakatin.
-Tawaitin:
Jujuka ashi atsumnawai, apapeamunum, mamikiamunum ija dekatin.
Senchi ajawai uminak buchitkatnum nunuwai katsujam pata de cabra, tenazas.
-Apapetai:
Juka apapetaig atsumnawai atushat takuitasa kijin jukishkam senchik ashi awai awagkitasa, nuwigtu imanchaush ematasa yapajiatasa iwainamu yaki numi jeganum iwamu yumi shikiamu.
-Pataimu ategamu:
Pataimu ategamu takunui makichik rampa nuniashkuish tepetpetu. Jimag apatnaiyak tekemui yantamen nagkatkamunum nuniak muchitui wayak tikich iyashnum.
Iwainamu: puya, jacha, aug, kuchi, ukuintai.
-Makin:
1. Diista dakumjamu aidau.
Yamai akanjata makin imanchau - kuwashat takataii ajamu. Makin Kuwashat
takatai ajamu
Makin imanchau
2. Wajinma betekchauwaita makin, takatai atsumtai.
3. Ame takataigminish tuwa Makinash takaume imanchau, kuwashat ajau. Betekmata juju tsentsakmaunum.
Takatai Makin Dakumkata
Ausata
Yaunchkek iinia muun aidauk eme anentsa dii ajakbauwai ashi timanja aja yuu asagmatai. Yamaik jimag ajakmat takamu awai: ajakma sujuktin (paampa, bakau, kajui) sujamu ima kuwashat takainawai aishmag aidau, untsu duwik muun aja ajakmauk yamaiya duwish juke yunawai, nuwigtush sujuinawai nuwa aidaushkam.
Duwik muun aja ajakmauk yutai wegantu juu ainawai, yujag, ajak tsuwamatai, ajak waimatai, mama, duse, kegke, pituuk, yuwi, idauk, nabau, basu, tsaag, namuk, biik, eep, shaa, pagat, pina, shuwiya, shiwankush, wakam, inak, uyai, suwa, kukuch, najag, naja, pijipig, baikua, ujuch, chiki, manchup.
Shiig aja tsuwamag kuitamak yuwauk 2 - 6 mijan yuu pujuwai, nuniak ikamnash kuwitamui – ajanash ashi tinamag ajakmamu asaukanmash ayawai nuwi
dekanui takasbauwapita tusa, yamaik ayamtanum pujuinawai ataktu imanisag nugka pegkeg wetin asa duka
kakegun yuwa yuwakua, tujash tuke asaukanmaya ajak tsuwamataish, yutaish juki yunawai jaaku ijagma pujamunmash.
Ajak ajanum ajakuik ijumja ajatai
ainawai, timu, basu, pijisuk, ajeg, pijipig, kaip, sekemu, yuka yaimin ainawai kuntin pipich ajaka waitkau aina nuna ijinui nuniashkush uwakeawai, ipak umikbaush pegkejai ajak tsuwamunum, ajak ukatka ajamunum, juwiyan ajakchakam yumi umawai. Aja tugkitkajinish paampa, nabau ajatia, yujumkanmak ijumjaik ajashtaiya, uwetakama utugchat igkugkaig tusa, jutiksaik kegkesh akanka numi ajintua ajatia ajak aidaun
amuawai tusa, kegke idauk aidaun nugka kaamatkaji ajamunum ajatia shiig nejeati tusa.
Pachimja ajamunak iina muunji unuimajui ikamia ajak aidaun diisa, antsag ajaka ajakush numi wajautin ajauwai, kegke ajakush apejan apea aja wajakui
Tinamja ajakmamu
1. Awajún aidaunmash wagka pegkejaita tinamja ajakmatash.
2. Inimsam augmattsata wajuku ajakuita yaunchuk ajash.
3. Yaunchuk aja yamai ajajai apatkam diista nuniakum etsegkata wajinma yapajinua.Etsegkata ame anentaimin wagka jusha yapajinua.
4. Wagka ajanash makichik mijanaikesh idaiyainawa ajak ajamunash Etsegkata.
Ausata
Wajukunma ajak ajakma yuta iyatai nunui takasmi ii batsatkamu ikamjinig igkumainitji nugkak mujajinia, pakajinia.
Nugka pakajiniag taji nunuka nujagke ututaiyai ashi mijantin, tsawan jegawai aabau, wamak kuyuatsui.
Nunui ukuawai yutai pegkegjin nugkanum pegkeg emawai. Juwi ajainawai yujagken, sandia, mama, duse, numi, mente, wawan, satik, tikich aidaun.
Nugka mujajinia utushtaiyai tsawan jegataish abau entsanum. Ajawai kuwashat numi aidau tujash pegkegchau aidau. Nunu nugkanmag ajainawai yujagken, yas, pau, yugkua, mango, pina.
Yumik minawai yakiya yutug tatain najaneawai abau mamaka, nunui umiawa imanun iwaku ikamia. Nunujaichuk abau, kuyutjaichuk pujutak atsugmainai.
Anentaimasam, chichasam, ijunjam:
Wajukmainaita yumi yututsuk atainish, utashmau ikam pakajinian Agagta jimag waitiamu.
Iwaku kukajia yuminmaya
batsamtai
Adeagta wajimpaita batsamtai Iwainakta kuwashat batsamtai.
Dekaukum iina ikamji
perunumiash ajutjamui 4 millones de hectareas asauk.
Ausata
Amautin, kuyuttin iina namakjig, batsamtaijig yapajinuk awai nuniau asamtai makichik batsamtai yuminmaya yapajinkug kukajia wegawai, kukajia yuminum wegawai.
Dekas batsamtai aidauk juwi wainmainai ikam. Juju ainawai.
Achu tepaju:
Juwig pachimnaekauwai achunmag tsakawai yuminum, kuchachagmatu, yumi tsawantai au. Tuja pakajinig awai 6 millones hectarea awai achu tepau.
Pacales:
Juka ikam kuwashat bambú ikamia tuutai paca tutaiyai. Nugka utugmau:
Juka nugkak shiig muuntai saak akijuamu yumi puju shigkushuk nunuka victoria regias awai.
Ikam dekaskechu:
Duka nugkak wainnawai aents aidau waintuawag ukukbau. Nunu agkantanu tunawai.
Ikam amukmau:Ikamnumian amukagbau numin, ikaman, caoba, setug, tsaik, mente tikichin, nugka tsapamainchau wegawai.
Ikam asauk:Juju ikamak japajinui mijan wegak, pataka ataktu takamaitsui yaweawai nunik yumainjin ijumui.
Inimsa
Inimsata wajuku ainawa batsamtaish ajutjamua ame nugkeminish niime, tamauji pegkegji nuwigtush wajinma atsumnawa.
Wajuku nimitin ainawa
batsamtaish ikamash
Ausata
Tsawantai dekaji ikamak ajawai numi aidau, tujash kajimatji yuminmaya aina nunu najaneawai 20% ina ikamjin. Juka wantinui niimen, yuminum juwi wainkami.
Yumi bakusea Namak Yumiji puju kunta
Yumik minawai nugkanmaya kayam, achunmaya, kuchakchagmatu nunuka yumik ujunayai yumainjinig, duka waitiawai yumi entsanmaya duwi namak yuwinawa dupan nunu ukattsa ukukmaun.
Yumi minau mujaya yumiji kunta, jujui ayawai nuna ajekeg itawai entsanum. Nunui ina ikamjig pachitkawai
ucayali, majanu. Tuja ikama entsajig, kusukui nuwi batsatui ajak namaka nanamin petsa, nunu suwawai pajutan namakan, paiche, dorado, tairicaya, manaties.
Yuminmaya batsamtai
Entsa aina nunauk ajawai kuwashat batsatkamu: Kucha, jinushak nayants, entsa.
Tsawan amujutain nunui batsamin aidauk kanainawai nugkanum, utam, yumainji egak, nuwigtu akinui nunu tsawanta nuniashkam.
Entsa aina nunauk ajawai kuwashat batsatkamu: Kucha, jinushak nayants, entsa.
Tsawan amujutain nunui batsamin aidauk kanainawai nugkanum, utam, yumainji egak, nuwigtu akinui nunu tsawanta nuniashkam.
• Dekaukum.
Aja adaiji nugka pujuti niime iyashi agayi (nugkamu) tujash kuwastai. Nunu yapajinkuig nunak nii aatus tibau asa aniawai, tuja yumik jinui tepetpetu aina nunui juju ainawai, sacaritas, meandras, ajuntainum saetaijin ututainum, tipishka.
Ausata
Ina nugkeg sukagtawai pegkeg aidaun pujustinme tusa ina ikamjin, tujash tikich nugkanmaya aidauk ditash dutiksag yainawai nuniak shiig muunta dekas chigkai takasmi tuwinawai.
Ashi nugkanum juju takamain ayawai: • Takamain amuemainchau.
• Takamain yapajimain.
• Takamain yapajinmainchau.
Nunu diyamunum sujuktatamaunum sukagtawai ikam nigki tsatsamui takastinun nunuwai iini pegkejak.
Ashi yakat kuwishkijinatag tamaunum kuwashat takamainai.
a) Takamainai nugkanmaya: tutupit juwaig nunu nugkanmaya namak, kuri, ajak, baca, numi sujamu.
b) Najanak sujamu: nunuka ii takasa jiiki yamajam sujaig nunuwai petróleo, gas, electricidad, industria.
c) Takat kampatuma nunu: juwig dutiknawai sujaji tikichnum sujunui. tikich aents kaunu, jamu diin, unuimamu.
Nime yapajinkauwai iina
nugkenig
Dekaukum:
Yamai takamu nugkan maya kuwashtai nunuiya amuewai, kuwashat jiyanitnawai jujuka jutikmaitsui tusa takatai
tsaijatnush awai iina nugken.
Anentaimsa diiyaji wajuk takamainkita tusa dekas tsaijatkai tusaish nunu taji kuwitamka takasmi itaaji nunu.
Dekaukum:
Yamai takamu nugkan maya kuwashtai nunuiya amuewai, kuwashat jiyanitnawai jujuka jutikmaitsui tusa takatai
tsaijatnush awai iina nugken.
Anentaimsa diiyaji wajuk takamainkita tusa dekas tsaijatkai tusaish nunu taji kuwitamka takasmi itaaji nunu.
Chichasmi:
1. Waji takataiya awa amina batsatkamunmash regionnumash. 2. Wajinma yapajinua pegkeg takataish.
3. Jintinjamin ujapakmatai najanata wajuk dutikmainaita emesamu takaku, kuwshkijnatasa iniya. Aidaikata wajuk kuwitamkaish amuskesh takamainnaita Anentaimsata dutikakum diista ikamak ina dukujiijai nina uchijin sujamui, tujash juki takastinchakam awai.
1. Tuu ainawa kuwishkijinatasa takam nugkan emesin aidaush ame batsatkamunumash, nugka akankamunmash.
2. Augmattsata nugka besegmau utugchatji.
3. Tuu takataiya utugchatnash najanua ina nugkenish.
4. Augmattsata pegkeg chau utugchatji.
5. Mamikiata makichik inia takatai emeseak utugchatan najanu ina nugken nutikam wajuk kuwitamainaita nunu tita.
Iniimau aikta:
Yamai unuimagji tinamka batsamtai aidau kukajia, yuminmaya, ina ikamjin. Yamai mamikiami tuu aidau ajutjamua iina nugkeniash.
Waji atsumaji Papi jakiwa, jakin. Wajuk dutikattaji
1. Egakmi muun yacha batsamtain dekau ina nugken dutika najanami iwainaktin. Tsentsakbaunum.
Batsamtai Wajina dutikawa
Mujajinia Pakaji Achu nugka Utugmau Asauk Kucha Entsa Tipishka Ajuntai Utatai 2. Ijunjatajum 5 uchi.
3. Dakumkata papinum ame pujamujum, nugkem, batsatkamu, nuwi mamikiata pujutai wajina dutikainawa nunu wainkamu tsentsagbaunmaya.
Yamai augmattsami ina kumpaji emtin.Amesh wajinpa tsawantan yapajin yapajiawai batsamtainak iina ikamjinig. Wagka.
JUTI
NUGKE
4
TakasTin
7
Ausata
Initaik maniamu asauwai Peru Ecuadorjai nunuka dekaji mijan 41tin kampatuma imagnia utugchat asauwai nunu nugkanmag. Nunak utugchatnak nugkamun, ikaman sujimainak, tuja tugkinig asauwai surtawa juwig Rio Putumayo, tuja juti matsatkamunum Amazonas nagkamnauwai 5 de julio de 1941 inagnak protocolo de
Rio de Janeiro el 29 de enero de 1942tin nuna papin najanawajui chichaman apainak tsentsakajui Brasilia nunuka asauwai 26 de octubre 1998tin Agajui Pamuk Perunumia Alberto Fujimori nina tsanitaijijai Jamil Mahuad. Cancilleres Fernando de trazegnies Granda perunumia, José Ayala Lasso Ecuador. Nunui nagkamnas nugka apatnaisa pujamuk mamiktuniamu nugka nagkatkamu anetkamu aents ikam batsatkaunui timau nunuka juju ainawai Awajun, Wampis nuniamunum kanakui ina patayi shuar duka pachitkawai Ecuadornum nugka tesa akankamua awi peru - ecuadorjai awa nunui.
Tuja Peru nugke nagkatjamushkam ajawai 5 pais tawa nunui juju ainawai
Ecuador, Colombia, por el este con Brasil , por el sur oeste, Bolivia y por sur Chile tuja tikich chakam yuminum nagkatjamush awai Ecuador, Chile kukagchakam yuminmashkam shiig mamikiamu senchimtikamu tratado internacional dekamu ninuk atin ati tibau nunuka inagkakbauwai Consejo República juju ley N° 24650 del 19 de marzo de 1987tin.
Awajunti nugke tikichnaujai
mamiktuniamu
Initaik ina muunji batsamsauwai yachijai ijunag, nuniamunum tepeauwai amau yumi yutayutakua
1. Nugkash wajinma betekchauwaita.
2. Nugka muun ajutti tamaunmak waji utugchatna itawa atsa yaimpawak Wagka.
3. Wajimpaita nugka mamiktuniamush. Wajuk akannawa.
4. Wajitin virreynato nugkesh tuwig ajuyi. Perú nugkesh Apu ekenmaunmash wajupak megkaekauwaita.
5. Inanagku nugka manitkamush tuwaita Perunush.
Dakumkamu diisam aimkata.
Ausata
Yama najanetnumag batsama wajakui awanash, Achuag, Shaapna, Kantuash, yampis, kamusa pakajin nuniai yumi yutayutakua amujui nunik
matai kanujin chimpimawajui. Nunik nanatun kuyak tsumunum inanmakiuwai, nuwi batsamias dekas wakitkimi tusag namaka ainti waketug minidau. Nuniamunum shaapnag namuk Huallaga daagtin awa nuna utuka weuwai nunika nunisag juwakui yamai shapra taji nunu yujaktinun. Nunik matai ijisam nigki juwak majanun ainti minaminakua imajui yamai saramerisa tuina awi juwakui nunik nuwi pujus majanu ainti miniminakua yampisjai wakauwai nunik baunum, yampis tsegkekui untsugnum
kanusan utuka nuwi juwakui yamai wampis taji ankatnun nuniai awananch nugka muun kusuimin ainti nuwi juwakui yamai awajun taji ankatnun atus ina muunji tuwajame.
Awajuntik kuwashtaitji nuniau asa nugka muun achika kanaja matsatji maki makichik namaknum: Majanu, Kanus, Senep, Niip, Buchigkis aina
jui, tikich batsatui majanu tsumujin : Borja, Saramerisa, Namak Purjuk tawa nuna utuk, tikich namak Apaga tawa nuwishkam batsatainawai, duka pachitkawai Loreto, tuja tikich batsatui, namak Mayu tutai San Martín pachitkawai, tikich kanaku batsatui Cajamarca namak Supayaku tawanuwi, yamai aan nagkaemas wenawai tikich yantamnum namak Ucayali tawa imaush batsamae junika
batsatji nunú shiig dekamainai wajuk batsatjiki awajuntish.
Awajuntik ijunja batsamat unuimagchau asa utugchatan igkugkajui nuniak kanatan nagkamau ainawai nuninak tikich nugkan egakag weajui kuntin ayaun diis, nugka pegkenjan ajakmamainun wainak nui diita uchiji nawanji uchiji aishinamunum kanajui. Nunik batsamas takasa pujuinawai diita atsumamu juki takasa pujustatus, nunú batsamas ajakma sujuinak, uchiji unuinainak atus batsatui.
Yamaishkam awajún aidauk nugka egamunak idayainatsui nuniau asa shiyake nugka Ucayali tutainum nunik makichik pataa, niya jega pujus tikich pata aidau ipawai kawegkagtatus.Nunuamunum ina nugkenish nugka mamiktuniamu awai yamai awajunti yujaka wegamunum makimakichik pampankaji. Cajamarca, San Martin, Amazonas, Loreto, Ucayali.
Dekami nugka perunum
aentsti batsatkamu
1. Waji anentaiyiya awajunish shimawa tikich nugkanmash.
2. Kumpagmijai ijunjam batsatkamugmi nugke dakumkata makichik yacha yaimpakmatai, mamikiata, kusha , ajuntai entsa, aja, ikam, umukai, ajutap daji awajuni dutikam mamikiata nagkankum. Etsegkata.
3. Awajun aidaush tuwi batsatkawa nunu tita distrito, provincia, región perunum awa nuwish.Betekmata juju tsentsagbaunum.
Distrito Provincia Región
4. Inimsam dekata tuwiyag ajami aents aidaush peru nugken batsataina nunusha. Dutikam etsegkata papi augtaigmin.
Ausata
Perú nugken ayawai kuwashat aents diitash chichau aidau.
AWAJUNTI PUJUTJI
Awajunti pujutji aina duka betekchauwai tikich nugkanum ii batsatag
junik batsamin aina nujaig. Iinuush
ajutjamui wajuk miniuwaitji nunú, nuwigtu jutiik yuwaitji yugkuna, pegká, achijua, painka ijuntuja iina patayijai. Antsag ajutjamui iina umutaijish nijamanch, tsabau painkamu, tsabau tuwimamu aidau. Awajunti nantsemtaijish awai, iina iwagmamtaijish, ii takasa batsamtaish ainawai, nuwigtush ii dekataijish awai.
TIKICH AENTS IIYA ANIN AIDAU PUJUTJI
Ii ainag aanin ikam tepaja juwi tikich yantamnum batsatuinawai, duka jujú
ainawai: Wampis, Achuar Boora, Yagua, Secoya, Shawi, Tikuna, Shapra, Nomatsinguenga, Shipibo, Shipibo Conibo, Ashaninka, Kichwa, tujash diita chichamesh ainawai, yutaijich, umutaijshkam, nantsemtaijish, iwagmamtaijish, unuinmataijish, diita apujima pujutaijish jutinujaig betekchauwai.
Antsag batsatui aents mujaya aidaushkam, duka jujú ainawai: Quechua, Aymara, Cañaris jujú aina juna chichamesh awai, dita unuimataijish, yutaijish, umutaijish, nantsemtaijish, unuimataijish dita dekamtaijisha ainawai. Nuniu asa niimnum betekmamtin akuishkam betekchauwaitji pujutnumak.
Ikamnumak aentsuk awai 47 iiyaitaig Junin aidau ditash chichaku quechuas, aymaras y jacurus, anmantin ayawai quechuayai 8 awai, Apachnum, jushakam kuwashtai, afroperuanos, chinunmaya aents japones, arabes, europeso nunujai ijumnaeja batsatji perunum.
Tikich aents iiya anin aidau
perunum
1. Dekatkaush waji chichama unuimaji nuwish waji chichama unuimaji. 2. Wagka atsumnawa chicham tikichdau unuimaja chichatash.
3. Wajinma atsumnawa tikich chicham unuimatash.
Ijunjajum juju inimau aimkata.
1. Waji chichamai jintimainaita papijamaish.
2. Waji chichamai unuimamainaita, augmau agamush.Wagka.
3. Waji pegkegjish awa jimag chicham dekamunmash, makichik chicham dekamunmash.Juju tatagnum agagta inimau aikta:
4. Diista nugka dakumkamunum dita chichamen chichau aidau Perunum
nuwigtu mamikiata dita nugken chichau aidau tikich chichamnashkam tikich diisagmi nugka quechua, aimara mujaya nugkanum antsag tikich aents aidau ikamia.
5. Ijunja umikagmi papinum chicham etsegtainum, tikich atsumtainmash nuniaki nampampakmi juti patayin, batsatkamunum nuniaku dekami tikicham aina nunu perunum.
Inimsa
1. Inimsagmi tikich chicham ayawai ashi nugkanum dita chichatain chichau
Iniimau aikta:
Ausata
Awajuntik yaunchkek ijunja batsama wajakchamui, iina muunjig kanajá batsama wajakajui tuwig
kuwashat kuntin namak jigkai ikamia, iju ayawa nuna anetuk. Niina patayijaig.
Nunú ijunag batsata nuwig ájakui pamuk chicham antugtai, waisam chichaman jintin, kakajam nagki chichamjin, wajiu waimaku setakchau wajakin jujú aidau chichakmatai batsama wajakajui.
Nuni batsatai, 1953 najaneauwai papi aujut nunikmatai, ijunag batsamtanak nagkamawajui nui pujus , mijan 1975 tin nugka tesagdaiyamu ati tusa Perú apuji Juan Velasco Alvarado timatai tesagdaika makimakichik batsatkamu najana daaji adaika nuna uyumak distin apu adaituka nagkamamui ijunja pujutak.
Ijunja batsamat
nagkamnamu
1. Yaunchuk awajún aents patayijaig junikag kajinas batsamsauwai tujash yamai batsatkamu najankamunmash wajuk ijunjaya batsatainawa.
2. Yaunchuk patajai juunika batsatmaunmash Pamuku takatjish tuki ayi. Yamaish Apu takatjish tuuwaita wajinma juna takatjish betekaita.
3. Ame batsatkamugminish tuu ainawa ijunja takatai institución najankamush Etsegkata waji takatna aikainawa.
Ausata
Yaunchkek juti pujutish ajakui, nuniamunm apach aidau iina nugken kaunawajui takatain jukiagtatus. Ashaninka, Amuesha, Awajun diita chichasajui mijan 60 - 70tin, wait anenjamjau ainawai yaimin aidau ditash chichamjumakti tusa 1974tin, nugka papiji jigbaun, 1979tin Coordinadora de Comunidades Nativas de la Selva Peruana (COCONASEP) 1980tin Asociación Interetnica de Desarrollo de la Selva Peruana (AIDESEP).
AIDESEP tibau jujuwai:
1. Wantinkau ami aents ikam batsatui tabau. 2. Ikaman kuwitamin, pujutjin, nugkenashkam. 3. Ditash agkan waitkaschamu pujustinme tibau. 4. Ditash agkan takasa pujustinme tibau.
Mijan 70tin Perú apuji tiuwai ditash dekas ajitnume nugka papigtin tibau aig petroleo takumu asauwai
dutikamunum kuwashat utugchat nagkaemakiuwai, mijan 1974tin Awajun, wampis papijinawaju ainawai Decreto ley 20653, ley de las Comunidades Nativas y Desarrollo Agropecuario de las Regiones de la selva y de ceja de selva, 1978tin yapajiawajui ley decreto ley 22175tin, ley de las comunidades Nativas y Desarrollo Agrario de la selva y ceja de selva. Art. 11 nuwi senchi asauwai.
AIDESEP takataiji Yamai Lima awai Lima. Dekatkau juwig takasui Miqueas Mishari Mofaf Ashaninka aents. Juka najanamui ashi aentsti ikam batsamin ainag nuti chichamjumaka iish apach unuimakaja anka unuimaku iina nugke ayamjukmi tusa.
Mijan 1989 najanawajui Coordinadora de las Organizaciones Indígenas de la Cuenca del Amazonas(COICA) Jujú ijunjamua juka najanamui tikich nugkanmayajai chicham apaka iina nugke,
dase, yumi aina nunú ayamjukmi apach wiyakush aina nunú atanjamkinum tabaunum. Tuja juni muun ashi nugkanmaya ijunja najanamu awai Organización de Naciones Unidas (ONU) juka awai Estados Unidos.
Chichasagmi
Ijunjajum takastajum dutikam etsegkata papi augtaigmin. 1. Wagkag inia tuke batsamnush ijunjajuita.
2. Wagkag leynash susajuita batsatkamunash.
Dekami nugka ayamjuktasa
ijunjamu
Ausata
Juti nugke perunumak nayantsa pakajinig wiannawai uwejush, wake segajui, uwejush nugkanmag achiniajui ikamjai, ikamak numi aimnakui, nayantsak yumi piyajui.
Atus ajutjamu asamtai makimakichik niimtin nugka awai nunui wainnawai kuwashat iwaku batsatu, nuna Estado Peruano. Nugken chichamjuka (áreas naturales protegidas) nunui awai kuntin aidau, ajak aidau entsa namak atus. Yamai ina nugkenish SERNANP (Servicio Natural de Areas Naturales Protegidas) tawa nunushakam chichamjawai.
1. Parques Nacionales: Duka makichik nugka anetkamui ashinu nunuig
wainnawai papigtin chichamjukmau duka kuntin, numi aidaush ashi wantinjau ati tabaunum nunuiyan uchi yachamenak autustin atinme tusa. Juju wainnawai. Parque Nacional ichigkat muja – Cordillera del Cóndor, Parque Nacional Río Abiseo,Parque Nacional del Manu.
2. Reserva Nacional: Taji nunuka nugka anetkamui kuntin, numi aidau takakjish amukchami anetsa takasmi tusa tagkumamu kuntin, namakia, kukajia nunuiya sujuinawai nunuiyag juju wainnawai.
Reserva Nacional Pacaya Samiria, Reserva Nacional Allpahuayo Mishana., Reserva Nacional Matses.
3. Reservas Comunales: Duka nugkak mamiktusbauwai kuwitamkami kuntin, numi wegantu aidau tusa, ikamia ajak aents batsatka nunu diitash nunuiyauchin yuwinak sujupainakush papi najantsamun nuna aintus, dita ditak chichasag takastinme tibauwai.
Nunui juju wainnawai: Reserva Comunal Tuntanain, Reserva Comunal Chayu nain, Reserva Comunal Ashaninka.
4. Zonas Reservadas: Nugka Chichamjukmauwai akanka antigchami tusa tujash nunui waya achimuk papiji wajuk chichawa nununa umikti suwimkan juwakush jukiti tusa Apu nununa timauwai dutikamunum wantinuk juju ainawai. Zona Reservada Río Nieva, Zona Reservada Santiago Comaina, Zona Reservada Humdales de Puerto Viejo.
5. Santuarios Nacionales: Nugka mamikiamui kuitamkami, nuniaku antigchami juju nugkanmayag juka kuntin batsamtai, ajak aidaunu nuwigtu yacha aidau nuna wekeagas distinme ikaman tibau: Santuario Nacional Los Manglares de Tumbes, Santuario Nacional Cordillera de Colan.
6. Santuarios Históricos: Nugka anetkamui antigchami agkan ati jujui awai deka eme anentsa diitai, ashi nugkanmayash ati tusa tibauwai, nunuig ayawa dakumjamu, yaunchuk batsamsamu aidau ainawai. Nunuka juju ainawai:
Santuario Histórico Machupicchu, Santuario Histórico de la Pampa de Ayacucho.
Juti nugke pachisa dekamu
1. Tita dekasketkuig (D) waitaitkuig (W) juju chicham aidau.
2. Wajinma betekchauwaita, Reserva Nacional, Reserva Comunal, Zona Reservadajaish.
3. Ichigkat muja tuntanain – Santiago Comaina. Juju chijunum betekmata
• Parques Nacionalkai: ______________________________________________________ • Zona Reserwadakait: ______________________________________________________ • Reserva comunalkai: ______________________________________________________
Nugka antigcha juntin, numi aidau nunu iwainawai ikamia
pegkegchijin tawa dusha Parque Nacional tawa munuigka awa.
Nugka chichamjinuk Áreas Protegidas tawa nunuka Ministerio de Agricultura tinai.
Reserva Nacional Alpahuwayo Mishana awai Ucayali.
4. Tuu nugka chichamjina ayamjawa ashi ikamia iwaku batsamtaijinash.
5. Batsatkamu aidaunu nugka kuntin, ajak batsamsatnume tusa tibau ainawa nunu anaijata. Wagkag tiajami:
Iniimau aikta: