COVID-19
Informashon general pa pashent,
INFORMASHON GENERAL TOKANTE CORONAVIRUS
Akinan bo ta hanja informashon tokante e viro nobo SARS-coV-2 i e malesa ku e ta kousa jama COVID-19.
KIKO TA COVID-19?
Fin di anja 2019 personanan na China (siudat di Wuhan ) a bira malu dor di un coronavirus nobo, jama SARS-coV-2 ( “Severe Acute Respiratory Syndrome corona virus 2”). E viro nobo aki ta diferensia for di otro coronavirusnan ya konosi. E por wordu transmiti di hende pa hende. Kon kontagioso e viro aki ta i kon lihe e ta plama, ahinda no ta bon konosi. E viro ta kousa e malesa COVID-19 ( “Corona Virus Disease 2019”). KWA TA E KEHONAN KU TA PAS SERKA COVID-19?
Personanan ku COVID-19 majoria biaha ta hanja kehonan diripiente, ku por dura dianan te ku simannan. Kehonan ta:
- keintura (> 38,0° Selsio); - tosamentu;
- falta di rosea;
- otro kehonan respiratorio, manera: nanishi será, dolo di garganta i nistermentu. Majoria persona ku COVID-19 tin kehonan leve, paresido na grip. E malesa por ta mas severo den gruponan vulnerabel manera hende grandi (riba di 60 anja), personanan ku malesanan kroniko manera Diabetis, preshon haltu o problema ku nir. Den e kasonan aki un persona por hanja problema severo pa hala rosea i mester wordu interna den hospital i por bin fayese.
TIN REMEDI KONTRA DI COVID-19?
Na e momentunan aki no tin remedi ni bakuna registra contra COVID-19, pero diferente país ta trahando duru riba esakinan.
KI ORA UN HENDE TA KONTAGIOSO?
Te ainda no ta muchu kla ki ora un hende ta kontagioso. E viro ta wordu transmiti via di gotanan chikitu ku ta bini liber ora bo tosa of nister. Otro persona por wordu infekta ku e viro ora e gotanan chikitu drenta den kontakto ku nan boka, nanishi of wowonan. Na e momento ku un persona bira hopi malu i ta tosa of nister hopi e tin chens grandi pa plama e viro. Ainda no tin evidensia ku e viro por plama via airu. E chens pa plama e viro ora un persona no tin keho ainda i no ta tosa of nister, ta hopi chikitu.
Ora un persona ku tabatin COVID-19 tur su kehonan kita i despwes di 24 ora mas en keda sin keho, no tin e viro mas i no ta kontagioso mas.
E viro ta plama di hende pa hende i no por sobrebibi masha bon pafo di kurpa di hende. E chens pa kontagia dor di mishi ku superfisienan of produktonan ta masha chikitu. E konseho ta tog pa meskos ku serka grip tuma medidanan manera laba bo mannan regularmente i pa desinfekta superfisienan i obhetonan ku posibelmente a wordu kontamina.
KIKO MI TIN KU HASI SI MI HANJA SINTOMA DENTRO DI 14 DIA DESPUÉS DI UN KONTAKTO?
Si bo sinti malu dentro di 14 dia ku bo tabatin kontakto ku un persona ku posiblemente tabata infekta, tin chens ku bo a wordu infekta ku e viro. No bai e ofisina di bo dokter di kas, pero jame of GMN na telefon pa konsulta i tende kiko mester hasi.
- Bisa ku bo tabatin kontakto ku un persona ku (posibel) infekshon ku e Coronavirus nobo I ki dia esei tabata.
- Bisa ki kehonan bo tin i ki dia nan a kuminsa.
- Prome ku bo jama kontrola bo temperatura ku un termometer i anota esaki.
Bo dokter di kas of personal di GMN ta disidi si mester hasi mas investigashon. Keda kas mientras tantu ku bo no a hanja un konseho di bo dokter di kas of GMN. Evita kontakto ku otro personanan den kas mas tantu posibel.
KIKO MI MES POR HASI?
- Laba bo man regularmente ku awa i habón.
- Keda kas si bo tin keho.
- No duna hende man.
- Tene 2 meter di distansia for otro hende.
- Traha mas tantu posibel na kas.
- Evita grupo ku mas di 10 persona.
- Evita kontakto ku gruponan vulnerabel (hende grandi, personanan ku nan salud no ta masha bon).
MEDIDANAN DI HYGIENA
Bon hygiena di man ta konsisti di:
Laba bo man ku awa i habón durante 20 pa 40 sekonde. Desinfekta bo manan (preferibel ku alkohol > 70%). Sigur después di:
- Kontakto ku likidonan for kurpa di hende (manera slijm of skupi). - bishita na un luga publiko i prome ku kome of bebe
Bon hygiena di tosa i nister ta: - Tosa i nister den un papel.
- Tosa den bo ploi di elleboog, si bo no tin papel. - Husa e papel un bes so i tire afo den koi sushi.
- Después di tosa of nister laba bo man ku awa i habón of frega bo man ku alkohol of handsanitizer.
INFORMASHON PA PASHENT KU (POSIBEL) COVID -19
A base di informashon ku bo a duna nos ta sospecha ku bo por tin COVID-19.Pa konfirma ku bo tin COVID -19 nos ta eksamina bo persona.
Mientras tantu e investigashon ta andando bo mester tene bo mes na sierto reglanan pa evita ku bo ta plama e viro (sigi lesa).
- Den kaso ku bo no tin COVID-19 i bo kehonan ta wordu kousa dor di otro motibunan, bo no tin
mester di tene bo mes na e medidanan ku ta sigi aki bou.
- Den kaso ku bo tin COVID-19 bo mester tene bo mes na e medidanan aki, te ku un dia después ku
tur bo kehonan a kita.
Pa informashon bo por jama GMN (ultimo pagina). MEDIDANAN PA KASONAN DI COVID-19 KONFIRMA
- Keda kas.
- Keda den un kamber separa den kas (por ehemplo kamber di drumi). E porta mester keda será.
Bo mester keda den e kamber ei i drumi ei den. Por habri bentana pa hanja airu fresku.
- Bo mester bisti un masker di filter ora bo ta sali for di e kamber. Laba bo manan prome ku bo sali for di e kamber. Sali bo kamber solamente pa banja of bai toilet.
- Ora un hende mester drenta bo kamber, bo mester bisti un masker di filter. Si abo mes no por bisti un masker e persona ku ta drenta mester judabu bisti un masker. E bishitante mester bisti un masker, handschoen i mantene un distansia di 2 meter.
- Bo ta kita e masker dor di tene e elastik tras di bo orea i hala e masker kita sin mishi ku e filter (e parti dilanti).
- Limita bishita mas tantu posibel.
- Limita bishita mas tantu posibel na personanan ku ta biba huntu ku bo den kas, eksepto bo dokter di kas i personal di GMN. Esakinan ta bisti masker i handschoen den bo kas. HYGIENA GENERAL
- Laba bo man regularmente ku awa i habón. Sigur después di tosa/nister i kontakto ku likido di kurpa manera sleim i skupi. Si bo manan no ta visiblemente sushi, bo por limpianan ku alcohol of handsanitizer.
- Usa bo mes habón, alkohol i termometer.
- Usa bo mes kuchara, forki, serbete, panja di kama ets.
- Trata di no tosa of nister ora tin otro hende den bo besindario. Tosa den un papel desechabel i tire mes ora afo. Despues laba bo mannan.
- Tira papel, handschoen, masker ku bo a husa den un saku di sushi. E saku aki será, por wordu deshasi huntu ku otro sushi di bo kas.
I si mi bira malu?
INFORMASHON PA MIEMBRONAN DI FAMIA DEN KAS KU UN
PERSONA SOSPECHA DI TIN COVID-19
Bo ta un persona ku ta biba ku un persona ku por ta infekta ku SARS-coV-2. E persona aki por ta kontagioso i mester tene su mes na sierto reglanan (lesa e informashon prome ku esaki).
Akinan tin un par di regla\medida pa evita kontaminashon di bo persona o bo serkania. Pesey ta hopi importante pa bo tene bo mes na e regla\medidanan aki.
Si bo hanja kehonan: keintura (riba di 38° Selsio), tosamentu of falta di rosea, jama bo dokter di kas. Si bo ke informashon jama GMN.
MEDIDANAN PA MIEMBRONAN DI KAS DI PERSONA INFEKTA KU COVID-19
- Drenta menos posibel den e kamber di e pashent i sorru pa e porta keda será mas tantu posibel. - Si bo mester drenta e kamber, laba bo manan i bisti handschoen i masker. E pashent mester bisti
un masker di filter. Si esei no ta posibel abo mester jude bisti su masker. Mantene mas tantu posible un distansia di 2 meter.
- Ora bo sali di e kamber kita e handschoen i tira esaki afo. Laba bo manan ku awa i habón. Kita bo masker i tire afo i despwes laba bo manan ku awa i habón. Después desinfekta bo manan ku alcohol of handsanitizer.
- No permiti bishita di niun hende ku no ta biba den e kas. Solamente e dokter di kas i personal di GMN tin mag di drenta paden.
- Evita kontakto ku e pashent mas tantu posibel i mantene distansia di 2 meter.
HYGIENA GENERAL
- Laba bo manan regularmente ku awa i habón. Prome ku bisti i despues di kita handschoen.
Tambe despues di kita un masker. Si bo manan no ta visibel sushi, bo por limpianan ku alcohol so.
- Si bo no tin keho bo tin mag di sigi traha.
- Panjanan di pashent, laken, serbete ets. por wordu laba normalmente. Husa handschoen pa mishi
ku e kosnan aki. Mester laba e panjanan ets. na temperatura di 60° ku habón pa panja blanku of habón total. Después di laba e panjanan, nan por wordu husa dor di otro persona.
Limpiesa di e kamber
Ora e pashent sali for di e kamber pasombra e la bira bon of e mester bai hospital, e kamber mester wordu limpia. Bisti handschoen i husa desinfektante manera clorox of waterstofperoxide (dioxogen).
INFORMASHON
Unda mi por hanja informashon aktwal?
Korsou
Website di gobiernu na papiamentu: www.gobiernu.cw
Facebook GMN:
www.facebook.com/MinistryofHealthCuracao
Hulanda
Rijksinformatie veiligheid en milieu (Nederlands): www.rivm.nl/coronavirus/covid-19
Rijksoverheid (Nederlands):
www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-covid-19
Internashonal
World Health Organization (Engels):
www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019 Centers for disease control and prevention (Engels):
www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov
Ken mi mester jama ki ora?
Kehonan
Bo tin keho di bo salud? Jama bo dokter di kas
Preguntanan
Bo tin pregunta tokante COVID-19? Jama GMN Bou ora di trabao:
(005999) 432 2850 (005999) 432 2851 (005999) 432 2855