AVANT‑TEXTE,TEXTE,PARA‑TEXTE;
recherchesurle≪devenirlivre≫deLaReligieusedeDiderot
MamiFUJIWARA
[...],siceclavecinsensibleetanime etaitencoredonedelafacultedese nourriretdesereproduire,itvivraiCet engendreraitdelui‑meme,ouavecsa femelle,depetitsclavecinsvivantset resonnants.Entretr'eneratred'Alembert etDiderot"'
S{r6tab蔓 重sseme里 震du重extedeD量dero重asou1ev6ta鍍 毛dedifficultes,c'estquelap蚕upa】 蛇
desesoeuvressonsresteesineditesdesonvivant.Quantala≪publication≫desesa‑;uvres
danslaCarr岬 ε5ρ01廊 ηcε1漉1'R11'ε,ellea6亡6faitedefago員ma簸uscri重e,etsousf◎rme
canfidentielle,cequiaaccentuelatendancedesestextesasetransformerensediffusant.
Lescopies憩a船scri亡esdeseso蘇vragesseso溢!翻1t騨6es,eちe簸co燕s岬e貧ce,les
differencesentrecescopiesSantdevenuesnombreuses.
LaReligieuseaconnulememesort.Cetteoeuvresecaracterised'ailleursparune
ges励onexceptio穀 鍛clleme窟lo簸9穏ee亡compliqueo:lapa顯edur幡anappeleeMemaires delareligie縫sef磁e漁meevers1760,re麺see醗780,puffsmodifieeet帥1i6ee翻euf
livra三so薮s(fansiaCorrε 角ρ〈)1ヱdancelitterairee難 王780‑82.Q舷a嚢 重 註la1)reface(z>,SOStex亡e
principalvientdele亡tres,甲isortlefru{£d'囎epiaisa煎erleelaboreee簸1760parGrl磁 驚,
Diderotetleersarms,auxdepensdumarquisdeCroismare.Leslettres,censement
authentiquesdumarquis,etlesautres,dontDiderotetaitleprincipalredacteur,seront
r6頗es,com撒enteesetpub薮eesparG蜘 磁e鍛1770dapssaCorr‑esporZCIarrcel漉raise(ce
重ex重eseradξisig獄6dξ …sor欝 義ispar1'abreviation:<<CL'70>>).Vers1780,Diderotrepr髭eetexte
de・<CL'70>>¢tyapP頒ad¢s癬isio薮ssyst6艶a藪quespo臓 ぞalrelapr6faced¢ 加 沢ε1拶 εμ5ε;
illepub甑com雛es鶏pplξ 瓢e蝋da難slaCarr‑espandancel漉 雇re,a碑slade至 漉re
livraisonduroman.
C'estderetiegenealogiesrco騨lexequer6s嘘elad1vers{todestextesmanuscritset
l岬 曲6s.Encequiconcernelatransformationdvtextedeム αRe噸 ε乙65ε箪 益ssapa織ion
clanslaCor一 ノ °espondance醜 哲 癬 ε,c'estle重extedelaP1ψcε,plutotqueceluiduro鵬 雛,
quias画de灘 誠IPlesavatars。Ete'estsort◎utace歓 重edel畿P歪 ψoεqueWoosavO鴛s
chois至denoesi猶L{二eresserici,
NotrebutnestevidenimentpasdedeterminerletextsdefinitifdelaPrefizce.News noesproposons,d'abor‑d,d'etablirunehistoiredelaviedecetexte,clanssesrelationsavee
celuiduroman,de})uissa難 包{ssarlcejusqu'ゑ 蕪osjours.Enfa量 亡,pe簸 ごa難電c¢sdeuxcen重sa貧s,la
P7碗Cεaε 箆 帥liessousdesf。r搬essidiff6r¢ 難tesquel'◎ndi罫a嚢Unε 書feviva蟹 認α だ ♂ 鷹
ノ滋c㍑ 諺6desered)ノ 樽04乏sire,deserenouveler.Ce税eevOlu£{ondu重 ¢x重e,para銭leurs,難'apas a禰 煎so催er鵬m色n】e爾ot肇rげh雛1;e鶴lab{enquelaplupaT‑tdesmanuscritsdelaPreface
aienteter磁 。evesdePU三S瓢 閃 疑a撒 漁ined'an鍛6es.N。LISe簸ve難0簸 曲 鍛。雛sdemandersr
Vra{m舩cεph6穀 α 飛 蚕 簗εs}eXPIiq魏eu噛 陶 ユei激 瞬rleca懸c掘repo曲"搬edelaμblicatlo鷺.
D量de望 ℃ 重avai窓 一i1&"51101215uneid6ecaner〜 説edelaf◎rmequed¢va量tp翌 ◎ ¢n(i韮 噂 ¢ 絵Pr⑳Cε?N'y
Cravaillait‑ilpasda!1s1'intentiondεllbさ ご 透edela量ssarce歎 重 ¢da鍛s囎 慈絵 げ1u董d,i重,
voicevivant?C'estdoncsuTcettequestionqueporteraladeuxiernepar‑tiedecetteetude.
Cefalsa蝋HaasesperO臆 唱em磁re磯causeleso卿lo鷺s幽6ralame紺e卿es㈱n亡 讃a
cα 「 轟PGsi電io貸 宅extue至ledeゐ αRe麗8麺 μ5ε,puismontrerlaposslblll蓑5infinie(letransformtic)総
queDid¢ro£d◎nna義cetexte,commeentemO{gnelacentained'《6dl藪OIIS{duio鑓tparudeρuls laf{難d鷲dix‑huitiemesiecle、
ん 臨 紛 眞 聡 鹿 難 細 翻 嚢cat叢 ㈱de慧 溜 喚 鍵
Pノ蜘cε4麗 μ 鰯ecedento乏 〃 ノ ◎ α8ε,tir・eedeぬCort・ ε5pα 廊 ノ2ご ε1漉 ノ 癬 εdeM.G励 魏,
a鷹 ε!760:重el6重al賛etitrec・mpletq慧epor£a泪aPreface1・rsdesapre瑚1色re帥lica重i・ 豊
sousforme搬a茎 慰scrltedapslaCorrespon.ctancelittera舵.Mais,dufaitducarac箆re重 痴s
CQ難f蜘 頭eldeCep6ri◎dlq鷲e,1'existencedecette。euvreetaitquasimentlnca雛Ue伽P狼bliC
del'6Poq眼e.Desoz‑teque1'etatdapslequelsetr◎uvaitletextedelaPreface,a細 解 ¢S◎ 難
重itree締 ε憩eso三 簗dem圭er厳eurseront◎ubliesBanslesanneesquisuivent,
Rie難(1'etonnantd◎ncace(罫1e1'edit{o薮Bu孟ss◎ 簸(3>,1apre膿iとreversiondeムaRe1∫8♂ ε認5ε
sansformeimprimee(!796),nedanrlepasleBerniertatdutextedelaPreface.Aulieucie
celui‑ci,ellereproduit,glaresleroman,letexteenderde≪CL'70≫saesletitre:BXTRAIT
ノ ノ
DELACORRESPONDANC£UTT駅AIREDEM.***.ANNEE1770.S'agissa搬de糠
provenancedutextedebasedecetteedition,certainsontcruqu'iletaitoffert,commecelui
deノ 鰐 鰯 〜εF磁 癖 ε,parlepri嚢ceHe簸rideP脚ss¢,繊desab◎ 罐sde韮aCorr・esponcicarzce
♂漉erctzr'e.1vlais,rice歳r6綴dedeBo◎y(4》,薮 ◎uss翫vonsa雛jo羅rd'h娘1騨'11seraltve鍛 擁d¢1a co舞ec娠 α}澱a難 総$critede肇aCoグ γε5ρo潭4α 烈cεqu三ava麺aPP畿r重e鍛 慧aGrimm磁(luifut
cOnf{sque韮)農rlegauvernemezltr6volu藪o鍛 黛a童reen歪793.
Or,cetteed{Liond貢eorig至 鍛aledeゐClRε 露8∫ε琵5ε,a{Bslquece星1edeノ αα7ε駕5細Fζ 顧α♂ 誌 オ ε
(1フ96),fur磁ch認d鐡 銀 億CC"e翻esρarlepublicdecette6隅ueP◎st‑rev。 嫡Q巖nal駕 。
Sel◎ 鍛1'6銑 葦ded'AlanJ.Freer$〉,cepe嚢dan宅,ce重 重e茎)◎P鷺歪ar量tξ獄1rai重te薮 雛 識 §薮es6藪ed¢ca雛ses
《 …trangereDUXqua玉 麺ξiSS鋤ic艶me薮 £ 薮Eterz{resd慧tex亀e:玉 ¢ 餓◎mdeDiderot,(里 雛三難ejouissa至 重
pasd'鷺 践epOpular麹6egale溢cd夏 ¢deRoussea縫o雛deVo董ta薫r《),acqui£ 韮acelebrate,ゑpar鍍rd¢
1'‑azznee17%識lafav戯 叢rde$CO簸 鍬se紺eleste勲da1}cesr6vol滋io銭 面 かes就cellesdes
三 憾ac£IQ三malr¢sdelaP6riod¢d漉 αorlale.D量 ダf6re蟹s6cri総 」"sq雛'slotsineditsdeD{dero宅
aya1ユt磯 帥liesdepuis1'annee1'795㈹servantdepretaxtaきdesd6batspd蜘ues,etc'est
al薦1甲eco搬 雛 ¢nc¢ きseformer1'imaged'u貧Dld¢rotc◎nsiderecommer囎des
Phil。sophes騨aurai戯Pゆa紙d¢b{鍛maisdlrec重eme麟,laRevaltrtian.Le16septenabre
1760,1ec6驚brep◎ 色夏 徽e(叢 ¢sEleut/ier'orrrcznesP雛1)liedapslaDecadeph.ilas(厚)piqueachと}vede
fairedeDiderotlecorypheedelasectedesAiresextrernistes.Acescirconstancessejoint eettehistoireclumanuseritde.lacq≪esleFatcalisteenvoysa1'lnstitutnationalparleprince
HenridePrusse,h{s重o壼req顧a6箆r6v616eparrε 繊dedeJ.deB◎oy。 薫)lf琵r¢ 煎sj◎UI71e1UXen
par1色rent,e£avantlapublicationparBuissondeノ 卿 乏desZεF磁1競 ε,s'爾tfo】 ㎜6eune
昏
atmosphereauseincuelaquelle・ ・leroomdeDiderotsuffi[sa珂pourexciterlacuriositedu
P雛b薮c>〉 の。
11va(匿esoiquependantcet£eperiods玉es6d{te穏rss'empresse誰 重der6ir捻pr圭 搬erム α
Rε1∫81eμ3e.Autantq雛e鷺Qussachions,hu紅6ditio鷲s(ε 》o登tpareenuneann6e,(圭ep"壼scellede
Buissan.Mais,apartirde1798,lapublicationdeムaReligieusesefaitplusrare,dusr脚le
fait,se醐e一 風quelemarcheetaitdejasature(').0難c・ 即toseule鵬entdeuxediti・ 登sen
1798,uneen1799,uneen1800,uneen1804"°'...
Deces12editionsquiparurententre1'796et1804,nousavonspuenconsulter8,dont toutescomponentletextede≪CL'70≫.Or,nest‑ilpasetannantquecetexten'aitpasete
elinlinedeLaReligieuse?Deslapublicationde1'editionBuisson,desvoixs'eleverentpour
reciamerlasuppressiondecetexte<<apocfyphe>>,a穏q雛elo鍵eprochai重ded6tr嘘erlllBslo熱
derealitequeDiderOtparve難ait註Greerdapslero拠a無.C'etaitaussil'c1VISdeJeanDevaines,
quiecriva呈t,(ia!}s叢esハ10μvε 〃e3politigzces,麗 彦terairesetefrangf≧ ノ 縮 ε5,(董at6esdu160ctobre 1796:
ItTautespererquedapsuneautreeditiononsupprimerauneexplicationquidetruit leplaisirduleeteur,1'utilitedulivre,&1'illusionprecieuseque1'auteuravoitcrepe aveca慧 重an亡desoinquedesucces(助.
Lescritiquesl搬6rairesdecetteperi◎deガe嚢city{e煎pas撚o勧s<<CL'70>〉,e重c'6重ai重po寝r
montrerauxlecteursaquelpointleromanetaitfondesurdesdonneesreelles.Poureux,
cet亡eceuvre鍛'6重altqu'unappendiceco磁e蕪antdesdocumentshistor細espQ斑 伽 重
indispensablesalalectureduro搬a獄,蟹autremarq娘 α,d'ailleurs,qu'encoreacetteepoque
醜Diree重olre,Didero重etses蹴isξ 甑e就consld6r6scommadesauteursassez<<act雛els・ ・
pourque1'histoiredeleermystificationputtoujoursstimulerlacuriositedupublic.
Cepe盆d礁cet亡eco嬢e磁poraneites'effaceamesurequ'o鵬'61◎19貧edel'6poquede
Diderot,etlesediteurseux‑mamascommencentaadmettrecommasuperfluelapublication de≪CL'70≫.Dans1'≪Avertissementde1'editeurndesanedition(1798),Naigeonaffirme
quecetextedoltetreretranchedeceluideLcxReligieicse,etque,s'itnelesupprimepas
dansso簸6d麺io薮,c'estseu韮ementparce(蓬u'i1薮'es重pasleprer痕ier6d量 ら 宅eurdecette(£"vreet que≪lapremiereimpression,toujourssidifficileaeffacer,estfaite"2}≫.
」蘇sqガ ゑcette6di重londeNalge◎n,乙aReligieuseseprese漁 猷 ・ujourssousla搬 蝕e
formequ'avaitprise1'editionBuisson;≪CL'70≫etaitplaceapresleroman,souslememe
titre≪Bxtrait[...)≫avecletextepravenantdumemetextedebase"".Mais,apartirde
1'&1m6e1799,cettefor鑓es縫bltu鍛cha嚢geme械se簸si厨e.
じ6diti・ 岬ipara麹ehezDer・yG4》,・ 瞭e甲'elleplaceles繍esdensun・rdreinverse,y
ajoute,ゑla伽dulivre,u鍛autr磯x重eapoαyp1ユe,in伽16<<Continuation>>.じ ξditeurdece
livre,Sefla伽tquecelui‑Cia,・ 瓢1eS韻resedit{・ 盆S,raV磁aged'offrirunec◎nCl"Sl◎n
q砥a嚢 斑OinS,難ela{ssepaintlelecteuraumilieuclesamute>>,Cltee難S疑i重eleSmO℃SS摂IVa飢S de1'auteurde玉a<〈C◎nti鍛 蒙atio織 〉 〉:
≪Desole[...]d'etreobligedequitteraumomentleplusinteressant,etdevoirtoute
rl恥slo鴛 磯uejem'6重alsfaited伽 三重eparce£tecorresp・ndancequ'u鍛emai鞭 mai‑adroitea1)lac6eenbl・calafindel'his重o{re,」'aioseprendrelaplu鵬pers羅ad6
quecequej'ecriraisnepouvaitpasvalairmomscluecettemat‑adresse,etprolongerait,
aUm・ins,jusqu'a曲 醸1'illUS{・ 薮dUleαe娘r.」'aiSUi帽amarcheindiquee,etn'aimis dumienquelanarration.D'ailleurs,qu'aurais‑jepudireapresDiderot?Cettehistoire,
qu'iln'aqu'esquisseeensejouant,feraitmondesespoir,sij'etaiscandamneafaire passerBansmesecritsletalentquiyr°egne"S'.
Danscepassage,1'auteurdela≪Continuation≫emetdeuxjugementsquinoesinteressent:
enpremierlieu,itconsiderelapai‑tieduromancommeinachevee,toutcammel'editeurqui
citecesmots。 εndeuxlさmelleu,itjuge<<CL'70>>commeapocryphe,n'yrecon簸a{ssa捌a
mainnideGrimm,nideDiderot.Bnfait,commeletitrede<<CL'70>)nementionnaitpasle
nomdeGrimm(<<Extraitdelacorresponda三1CelitterairedeM聯*An託e1770>>),Biendes
Bensdecetteperiode,saufNaigeon,enauraientignorei'auteur,cequrleurpermettaitde deriigrersanslamoindregenelaqualitelitterairedecetexte(16).
Or,cesdeuxjugements二(韮ue1'ceuvreestゑachevere重(1毛 ゴ至叢existedejau疽 重exte
apocry茎)圭Ze(d'慧 薮emainma嚢adrOi亡e,e重q縫laurait6重6co叢np◎s6envuedeco鷺c沁rerceuvre),
a群al醸 ¢難co疑rag6ce重auteuraprodui三 ℃ 囎aut玉 鴫etexteapocrypha.Mals,註1adi縦re玉}cede
・ ・CL'70>>q穏hel'esりas,letextedela・ ・Co頭 鶏媛a重ion・・sera{gnor印arlaplupartdes
6d量tearss穀 圭vants,e重,bie薮(夏uece夏 至e‑c茎a三 毛 ξ …torepro(重 狼量teen1804ete鍛1920(L7),a雛cu簸
diderot三sもe難,er≧panea"」 ◎urd,hu量(正S)。
APfさsce亡 亡ere重mpress三 〇n(董e1804,加Relig・ieuseneserapasま 澱Prl搬6e,au£a鍛 士q鷲eWoos
sach量 ◎ns,ava簸 重1821.Lesordresmo難as振q"esayant6施abolis,」 しQRel乏giereseavait‑e至 至e
perdu1'actualitequienfaisaitunlivredecirconstance?Oubien,cetintervalleest‑ildu
encorealasaturationdumarche?Detoutefad◎ 郎 ◎utrec◎mmenceaveclaRestaz職 沁n:◎R
reC・ 獄S圃tdeS6醐{SSe搬entS搬 ◎簸aSゆeS(葦 夢,etLaReligieuseconservetoutesonactualite.
」.LJ.Briere,甲i蝕para宝 重re加IZeligieusedanSSO登 紬tlO益des伽 レrescompletese簸
182}(2。),貸}e重enreliefs慧r£ ◎utce重aspec重de1'ce雛vre:1'util嚢epuhliqueetgξ … 玉]E…rale(2藍}.Or,po蘇r atteindrece<<veritablebut>>derceuvre,se互o鍛iui,11fallai重sゆPrimer・ ・1apel痴relascivedes
moeursdesc・"ve難 重s>>quiauraitchaqueuncertainpubiic̀z2),ainsique<<CL'70>>qui,sel・ 貸
甑 ・ ・醐se難 捻1'interetde1'◎ 殺vrage>〉(鱒).T・utef・ls,itrepr・duitlesdeuxtextesenender,se 拓 鍛da鵬P◎urletex亡edebase,sur1'edi亡1・ndeNarge・n(24}。
Pourcequiestlaraisonqui1'aameneaconserverletextede≪CL'70≫,itditseulement
qUeCe1Ui‑C1<<re難fe礁edesfai重ScurieuxqU'llimportedeC齢a案tre>>(25》.IlfaUdradire,
cependan亡,(茎 蘇ecε 撹eatt歪 亡登ded¢Br沁re(fansso鷺aver£ 量ssementcOntreditedlequiest
suggereedanslapresentationde≪CL'70≫:avantletitrequietaitdevenutraditionneldepuis
1'editi◎ 登Bu量sso簸:<<Extrait[...]>〉,温{簸(pique:<<Sui重ede」 しccReligieuse>> .Cet重emo(澱f三cation,
biersque搬 沁ime,パes重pasd6濁 ξed'importance,Bansla搬e澱reoueemo重de<<suite>>
supposequenoesconsiderions≪CL'70≫commeunedeuxiemepartieconcivantleroman
≪inacheve≫,etnonpluscommeunsimpleappendicefournissantquelquesdonnees
historiquesutilesalalectureduroman.Encesens,WoospourrionsdirequeBriereregardait く くCL'70>>delamememan{ereque1'auteuranony鵬edela<<Continuati◎n>>de1'editionde
1799quiparaphrase≪CL'70≫pourmettrefina1'histoiredelareligieuse.
AcetteeditiondeBrieresuccedentdeux(trois)editionsen1822̀',quelaissepasserla
ce鎗s財edelaResta腱a重io無 ・Cepe践da癬,rir叩ressiorとdeムaReligieuseserasuspenduepour
unmome礁t:加Re〜 ∫8磁 εef磁co簸da灘6epar甑 」紐ge鵬entdutribunalc◎rrec重lo膿ldela Seine,le20aout1824etle24novembre1826,etmisea1'indexparmesuredepoliceen
1$25.Lepublicneverradonepasdenouvelleeditionde1'oeuvreavanti'avenementde
Louis‑Philippe.Celui‑ciparvintaupouvoir,en1830,gracealaRevolutiondeJuillet
declencheeparlesordonnancesdeCharlesXsurlapresse.11promulgualanouvellecharte
c◎nstitutionnelle夏e14aout玉830,qu{affirmaitlepr三ncipedelalibertede韮apresse:<<Les c鷺 ◎yenso煎1e(置ro麺depublieret(重efa呈rei搬pri醗er墨eursQpiIlio薮sensecanf()rmantaux
lois。Lace難s穏re鍛ep◎ 斑raja】 鍛a三s色treretablie.>>(27}ParaHさleme賊acetteamL6玉i◎rationde董a
conditiondelapresse,LaReligieusecommenceareparaitre:uneeditionen1830,uneen
玉831,(le竪x(?)e簸1832,deuxen玉833etu職een1834(駕).
Surceshuit6d玉 重ionsqu重ontpar魏depuis1822,難o娘savo捻s,puencons畷 £ercinq,do撚 de娘x(31,34,)so簸tlarξii拠pressi◎ 鍛de董'6dit{o装Brlミ)re(鋤,e重"ne(王822)lareimpressionde
celledeNaigeon"°',etdontlesdeuxautres(cellesde1830etde1833)neportentplusle
textede<<CL'70>〉.C'esta頭sl(lue沁tex£ede《CL'7◎>>,donto獄so鷲hal£aitlasuppressio簸
depuislapremierepublication,disparutenfinde1'editiondeL,rzReCigieuse.Cesdeux 9
6diti◎ 簸s,e薮plaga搬clairementlemot:F夏Nsousladerrierelig鍛ed葺roman,manifestentleur
choixdeneprendreenconsiderationqualapartieduromancommaconstitutivede1'ceuvre.
S'ilseffectuentceretranchementsanshesitation,c'estsansdouseque1'histoiredela
mystificationraconteeclanscetexte≪anonyme≫nepouvaitplusinteresserdeslecteursdeja
BieneloignesdutempsdesPhrlosophes.
D'ailleurs,avec1'industrialisatianprogressivedeIasocietedudix‑neuviemesiecle,on
assistealafoisaundeveloppementremarquablede1'imprimerieetaunelargissement
considerabledupublicavantacresalachoseimprimee.Setrouvantplacebrutalementau
seind'unefo】 醜eco!lcurrence6co蕪o搬 孟que,chaq緯eimprimeurva<<s'efforcerd6sQ】 搬ais
d'ameliorerlaqualitedelaproduction,derendreseslivresplusattrayantsetd'enabaisserle
prixderevientafrod'augmenterleschiffresdetirageetd'atteindreunpluslargepublic≫"".
Parconsequent,lesimprimeursdeviennentbeaucoupplusaudacieuxqueleurs
predecesseurs.Letextede≪CL'70≫manque‑t‑ild'interet?ilslesuppriment.Lesepisodes
saphiquesd黎conventdeSa慰e‑Eutrope澱ise簸t‑11Sa鷲ao犠deDlderot(◎ 鷲 註cel慕ide
r{即r睡ur)?itslesretra繭ent.
11nefactpasaublier,parailleurs,lavogueimmensedesromansdanscesiecledamine
parlabourgeoisie.Atraversunmarchedemassesepopularisentlesrecueilsderomanset deconiesquicontiennentdesmorceauxchoisisd'unouplusieursauteurs.C'etaitaussile caspourles㏄wresdeOlder。t・
En1847paraisse難 亡董es(Euソresc/tOis乏 ε5deZ)iclerot(32}chezFirm{nD呈dotfreres・1)ans
cetteseried'。euvres,d・ntletexteestetabliparM.F。G6晦lapremiとre.pantiedupr翻er
tomeeStCO鍛SaCr6aUX・ 〈rOma鍛SetCO撮eS・ ・;伽SCe重teedition,nonSe羅e艶e虚plUSieUrS
pages(圭eム αReligieicsemanquent,maisleiexted¢ ノacquesleFatalistees重decomposee貧 重r・ish{s給Tresquis・nt繊estraiteesc。 驚medepe重lts・ 〈c。獄tes>>a就 ・玉 儀・搬es・Or,G6曲a
raccO麟rci歪etexte(董e2し αRε 露8∫εμ5eξ}簸accordavec1'opin{o重}de董 \laigeon,c'esむ 〜 ト(至lrequ'1豆a
s"PPri配,・utr‑eletexteenderde<<CL'70>〉,t・uslespassagesrelatifsaux<<am・ursl・}f含mes
delas登P6rie慧re>〉(33)ai難sique童ou重leBernierparagrapheduroman(董 雛ls'intitu董e<<P・S・>>・
CetexteetahliparGeninserareproduit,autantquenoessachions,Bansdeuxautres
editionsdudix‑neuviemesiecle:Tuneestunrecueilderomansdiverseeritspardifferents
a雛eurs:伽 晦 〃eeslitteruires(1849)㈹,etl'a滋reest脇rect麟lde田 ・rce撚r・manesques
deL)至(圭erot二Romansetcomes(1864)(35》 。
AceseditionssuccedeCelled'Assezat,quedistinguelanouveautedutextedebase.
Mais嚢co薮vlentd'abordd'6vo甲erlesautres6dltio鍛s鯛ses◎ 撹apP慧y6ess鷲r!e亡ex重e
a難cie穀.L60Taxilfaitpara案 重res◎neditionapl雛sle縫rsreprlses(1880,81,83,84,s.d.)(36},et
resta群eenpantielespassagessupprimesparLenin,declarantda難slapagede士i重req慧ela
sienneestune<<editionnouvelleettautafaitcomplete,absolumentconfor‑mea1'edrtion
originatede1775≫̀37.Mais,itn'ensupprimepasnloins≪CL'70≫etnetF'INalafindtl
roma職,cequis{9熱iflequ'註ce重 重e6Poquecetex重e6重alti轟exls重a脚Ourlapl毛 峯pa!‑tdesediteurs・
EΣ漁,dep雛isl'editiondeGeninjusqu'e盆19圭6,加Rε1∫8どe麗5εsera脚1'imeesans<<CL'70>>
註 £ro呈sexceptionspres:1'6dit三 〇nd'Assezate毛cellesde1886e毛190プ38).
Bn1875,JulesAssezatfitparaitreunnouveautextsdeLaReligieaiseBansle
Cl閃uiemetomedesCEc耀scorrrpletes(39}des・nedition.Cetteediti・nsecaracteriseparle
fa蜘 慧eletex重ede・ ・CL'70・ ・pr。vle煎d'unes◎urcedifferentedeCelleutil{s6ep・u由"tesles
ξd三bonspr6c6demme圭 賞parues.Letextedebasequ'Assξiza£uti至isepour<<CL'70>>es£ 歪e
ma翻scritderArse燕al:lacollectiond'articlessupprimesdelaCorr・ ε5ρα 磁 ノzcε」 漉1・ α∫1・ ε ㈲.
OreemarlUSC1‑ityepresente1'etatdapsIequellaAr‑efaceparuten172dapsla
Corr‑espondancelitter・air‑e.Cen'estdoneplusletextede≪CL'70≫composeparGrimm, n7aisceluiauquelL)iderotapportadesmodificationsimportantes.Cependant,Assezat,ne
pouvantpasrecannaifire1'auteurdesnombreusesrevisions,vajusqu'aattribuerTunedes ac(ditionsaSuard,auquelcemanuscritde'ArsenalavaitappartenuenBernier"°.Par
ailleurs,鍍aff{㎜eque歪aPノ'吻cε 難epeatpasfa童re茎)&r£{edeム αRε 々8∫εz菰5ε,<<puis(罫 蓬e
l'assemblagedesdivefsmorcea"xdecet6clz吻 μ4,pourpar!erco1徽meNai慕eo鷺,estdua
Grl・ 撫e厩 ・naDiller・ £・ 〉(A2}.Assezata‑t‑il・ ・ 簸isderea}arguercesm・tsl・ ・avecq噛ues No重es盆ouvellesdeM・Dlde獣 〉>queportal亡lema薮uscr1tdel'Arsenal?Malscela三 ギestpas
sansraison,carmalgrelesremaniementsde≪CL'70≫laredactiondutextenecessed'etre
attrlbu6eきGrimm;Dide醸,secacha就ainslsouslal儀arrat沁 茎}des◎ 鍛a職co難st繭sl撫n
recitquial'apparenced'&亡renarreparunseulノ ε,盤aisquipermeteneffetr勲e押ent{o難
d'脇a厩renarrateurquico航red鴛etme韮acelepremier.Cejeudu士exIe磯 縫eDidero宅ava嚢
c。n9毛16儘6videmmenttropsub重llpo雛r合tresaisi,auneep◎ 甲e。 む1'o鍛nedisposai重pasdes diversesinformationssurleiext閃ue薮ousavo薮sajourd'hui。C'翻tpi‑eeisemezltleb滋,
se酌 娘 一il,甲evisaitDlder。tparc磁e1矧3唖cα ガ紘 αAss6zatestlepr瞬er6dlteu縁 醗
avoir°etevict{me.
Ainsi,neconsiderantcetextsquecomme≪lasecondspartieouGrimmexpliqueles
motifsquiporterentDiderota1'ecr三re【6C虚elerOm副etlescirconstancesclans韮esgt…elleS
ilfutcompOs6>>(43},Ass6zat璽uldonne重Outefoisbier}plusd'lmpQ】fiance《luelesediteurs
precede耐s:da鍛ssanoteAss6za宅insere鷹loag縫ec{tatiolidel'・ ・Avert{sseme艦de
l'e(li定e鷺r>>deNa量ge6織etcrl£lqueI'opiniond6favorab王edece夏 慧i‑d(want註 茎ap鷲b藍ica藪o鍛(le
、 〈Cじ7Q、 、 ㈱.
Encequlco難cemele宅exte,Assezaげ6重abutd'unemanieretresOゴlgi蕪ale:entral玉vant
ler沁 糠veau重exte・ ・debeaucouppreferablealavers沁1蓬 即roduitejusgぎ 鋤r6sent,en。 閃"'{l camporte,outredeschangementsheureuxdapslaforme,despassagesnouveauxcluiont
leUr正mp・rtance>〉(轟5},llmelanbeleSde雛XteX£eS,le薮 ・ぴVeaUed'anC{e費,aS・ 蓑gre:les
passagesde<〈Cじ70・ 〉,suppricnesparDiderotBanslaPreface,s・ 賊c◎nservesparAssezat㈹.
S'agissantdeschangementsoperesBanslatournuredesphrases,AssezatlesadopteBans
ce懸 三nsendroits,etlesreje重 £eda獄sd'a滋res.Enrevanche,戸o"rc閃ules重d¢1&Plupa而es
passagesψ 慧t6s卿Dlderot,Ass6zatlesincorporedansso獄 簸ouvea財ex重e.Encequi
co裏}ce撒e,e貰 臨Je重i重redelaPノ ψcε,Ass6zat,negligea掘celuiqueportaitlemanuscritde
r'Arsenal,choisituntitredesapropreinvention:Preface‑arzrzexedeLaRelr'giezzse,avecle
so魏s‑titre:<<Extraitde茎aCorrespondancelittera霊redeGrim拠.Annee1770>〉,qui鍛ep¢u重 s'identifieraaucuntitreponeparlestextesde≪CL'70≫precedemmentpares.
Ce鍵eeditiond'Assezatn'a蘇rap◎ 瞬a蹴pasbeauco湿pd'翻ue盆ees肛les6di伽rs
suivants,sa慧fda難sdeuxcas:1'editi◎ndeMauriceTo礁meux,qulareprod嘘fldさie搬e賊
ce豆 董e(rAss6zate鍛1916(魂7},e重celle(童e∫ea簸Hervez,p賛bli6een1920(絡},Celle‑cir資er三 重ed'une
mentionparticuliさre,car,Hervezaetablis◎ 望}6ditlo盤de加Rε1∫8∫ εz護3εe燕seserv醸dede雛x editionsquisontelles‑memesdejaheteroclites:Po雛r翌eroma登e毛1aPreface,Hervez
empr装!震e蓋etexte6tab韮parAssξzat(49)et,琶1af三 簸d"livre,難reprodu量 £1a<<CQ難 宅三nuatian>>e難
seservantdePeditionde180450'.D'ailleurs,BienquesontextedelaPrefacesoftidentique
註celuidelaPア 蜘Cε 一a加 εκε,HerVeZinventeluiaussiunn◎uveau蹴recomposite:
≪APPENDICE/DELARELIGIEUSE/EXTRAITDELACORRESPONDANCE
ノ ノ
LITTERAIREDEG磁MM/ANM3E1770>〉.
Parinileseditionsquiantparedurantlapremieremoitiedenacresiecle,ityenaune
q魏i難ous韮 薮箆resseparsantraitementorigina夏d礒 重extede茎a1)i脅{加cε,1)aruee鍛1931chez France‑editioǹ$":cetteeditionchoisitdeslettresdeSuzanneetdeMadameMarlinetles
assoc室eゑlaf重 薮(董uromaneI19湿 重sedeco鐙clus{on。
Cestroiseditionsmisesapart,lelivreintituleLaReligieusedurantcetteperiodene
comportart,engeneral,niletextsdelaPreface,niceluide≪CL'70≫.L'interetdesediteurs
d'alorsseportait,leplussouvent,sur1'aspecterotiquedeL,rx/Zeligieuse;clanscetteoptique,
韮eteXtede叢a1)reface,q鷲 量6taitd'a難 至e積rSapOCryphe註 互earsye鷺X,益'avaitaucu1玉e峯)ertinenCe.
王蓋ex三steme搬 ¢une6ditio難qu量 簸econtientquelatro呈siemepar毛 童edur◎man:r6P量sodedela
s翼P6r芝e縫reh◎ 韮nasexuelle(52》,
A娘ssilad6couverted建fo獄dsVa鍛d¢"1parHerbe震Dieck搬a額 茎}(1949)a‑t‑elleapP◎ 震6
uneclairagedecisifsurletextedelaPreface.Dieckmannaretrouve,denslefondsVandeul,
膿ecopiede・ ・CL'70・ 〉(幻}re雛plled'addi重lo鍛seωec・r鰍lo鍛$quiso撹dela瓢ai簸deDid¢ 戯
1ui‑Amemoe臨 醸re鵬a嚢uscfit̀54)q鵬s漉emiseaunetduprecede搬etqゆ ・驚e篠c・recle
no騰llesrevisions,to雛j◎u罵delamai嚢deDiderQ紅Qu謙aupassagec◎ 煎radic重oire鋼
avaitmystifiememeAssezat,itfigurait,avecquelquesautrespassagesadditionnels,surun
pe縦feuilleta縫 宅ographe,co蕪se韮v6et醸ro雛v6miraculeuseme誼da無s慧 鶏epiledepapier。
D室ec}(maneapub玉i6,en1953,歪areprod羅 αio簸e難fac‑si難 ユi16deces搬ar1鷺scri重savecson
6撫detr乙s紳 ・震a鍛tesurlaP融cε ㈹,ceq曲 ・雛saper曲e曲dev◎lrc・mme撚Dide戯
avaitnzodifie≪CL'70≫paurenfairelaprefacedeLaReligieuse.Saufleretranchementdes
pre搬 箆respagesetl'ψ 賛td'穣 轟passage:〈 ◎ …estlo簸 蹴Ge簸sdeLe重tres>>ala臨du重e鵬la structuregeneratenesubitpasdemodificationsreperabtes.Cependant,Diderot,touten
gardant三eノ εdeGr三mm,1u重 ◎ppose娘 薮au重reノ εq娘i(iive「9ee重sePlaceenco難 定「a(iict圭◎nPa「
rappO1咤aupre獄ler,cequ至faltu旦toutau重re重ex重e.Ceとlo"bleノ εpro(suitul}dia王ogue,三 γ董als鷲n
dialogueinvisible,quimystifieleleeteur.Quantala≪QuestionauxGensdeLettres≫,c'est
untexteauxalluresd'autocritique,etquimetadistanceletexteetmontre,comme1'afait
justementremarquerDieckmann,sataarenteavecJacquesleFataliste.
C'estainsiquel'onreconnaitaujaurd'huilaPrefacecommeunouvragequinestplus r6d鷲c醐e註u簸simpleapPe繭ceexpiicatif.Elleexis重e,d'鷹ce践ai簸e斑a簸i色re,co膿me
textea膿 ◎n◎ 鵬sansperdrecependants◎ 狙carac箆reco勲stit娘tlfde加Rε1∫8∫ ὰ3ε.
Ce捻ouveautex重e(至e叢aPノ ゆ 《?facea6滋impr三m6P◎ur嚢apremierefoise難1961parRobert
Ma猿zlda難ss◎neditionde加 尺 ε1∫8蜘5ε ㈹ 。Com搬ero難tfai員esediteursprecedents,lla
mislaPrefaceasaplacetraditionneile,maisilluiarendusontitreoriguzaletarestituele
quasi‑demie戯atd慧textè57}。
En1975,蹴n・uvelleediti・ 鍛cr輌 聴ede加R吻 忽3ε σのMP̀58')paraitchez
Hermann,quipretendetreunbilanreflechidetouteslesrecherchesanterieuressuriestextes
deLaReligieuse.Cequicaracterisecetteedition,c'estqu'elletraitelaPrefaceetleroman
a"meme難 圭veau,me錠a嚢traccent,pluse獄core(護ue韮es6d重 霊eurspr6c6dents,s慧r匪afo鍛c藪o難
romanesquedeIaPreface.Maiscequimarqueencoreptus1'originatitedecetteedition,
c'estq穏'¢11eecartelapiace業radit{annettementassigneealaP/4⑳cε,pursqu'elleladispose
e登 総 艶d¢rQe慧Vreetq雛'elle甑s重e,pourlapreen{とref。1S,s副 翻6cesslt6dellrelaPグ 蜘cε
entansquepreface,c'es£ 掘lredela蜘erava韮 漁lec頓redurα 鍛an㈹.
Or,cech◎{xde董'ξid{重iO獄 罫 イ∠)ルグ1)r}ese難 雀blepasavOir{≦ 書6aPF)rouv6盤 量su室v{pard'au重res
ed細rs.A獣a蜘ue蕪 ・し 韮ssachi・ns,cl閃 難・uvellesediti・nsontparedcpuisVL7MP(6。),d・ 難オ
deux,蕪esesouciant墓 賑とredel'ξi‡abllsse貧1α 簗tdutexte,reimprirnentdes重ex総sd'auむ ・ef()韮s{6…}.
U践ea瞭e6d掘 ・簸㈹ad◎ 轡e磁 ユe卿iedzrderrliereta芝d蓑 重ex重eごeiaPノ 蜘 εε 細S圭 ㈱s・ 数
dernie7‑t{treぐ くPr6facedUpr{≦cξ …(董ent◎慧vrager̲1>>,ma重s歪ap霊acε 重o譲jo諜rsき 韮af歪nderceuvre.
Brtfin,掩sa厩res6di亡 α}rscom搬eLuce鍵eI'erol(63)e重JacquesCl}Ot匪llle重 ㈹,給u重enad獺et重an重
rl癬6rδ 綜 …'。 脚 戯avolrallre嬢Pノ ψc8ava!}重1eroma残nere難rα 鷺ette撹pas難1Qinsゑsa
plaCε 重r&C撫ionnelle.Netrouvantpaslaraisondec{sivepourfairefigurerlaPノ 蜘CεaVa1}£le rom隷,oule三 俺omanavantla1)ヂ ⑳cε,{1ssec◎1震6nte盛dei'espec亡erlaformesouslaq離elle
rceuvreapar"d嚢v量ventde璽'auteur.
Est‑ceゑdireq嚢er6(圭 三 亡 三()nI/つ〔)ノ 協1),(蓬u量n'apase雛(i'i搬itate慧 ゴss'ag三ssai賞de藍apo$ition
deIa/)〜 母 ⑳cedaps至eseditionss雛 三van重es,n'ai£apPO】 詫6auc雛 鍛¢mod圭fica鍍()簸dans璽esetudes
POs重6rleures?[1fa膿cO臨a電erque,jusq"'apresent,la画pa面esrecl}erchesO滋po配s縫r
TuneO犠raUtrepa1塗iedeム αReligieuse,presquetouj◎ 装rSSUr至eromaneXC至usivemeni,鍍qUe
lasignificationdelapresencedesdeuxouvragesBansLaReligiezzsen'apasete
sufflsaΣ 難melltdiscutee.Danscescircons磁cesJelivredePh宙pStewa沈 地 砂o!4dales
(圭978)(6s》dOl£ ξ …tresigna16po雛rsO難sati…CIdetenirco1簸P£ede星ap()51t韮o貧 慧o雛veHeとle至a /)refacedapsle重ravailsurムaRelzgieuse.Do幾na撚uneender℃approba{沁 簸autrai重e搬entde
la/)re ,faceparレ のMP,S艶w飢com搬e貸cesOnetudes斑LaRcligieusee鍛affi㎜ 翫撹qu'i1
ヂa就ll…・ela凸 ・ ⑳cεcommeu雌epr6face,ava藍lero獄an㈹ 。Padasui重e,ilmed'accen亀surla
f・ncti・ 玲dela<<掘 。nalizat沁n・ ・delaPr・ ⑳cε16η.Et{llnterp戯elasituationdecells‑cldans
l'㏄ §vrec。1灘 ユecell¢d'臓pf琶arnb漉g毛 達i欄Oncequeletextsender・ 〈n'es重Oblig61ユie難vers lavξir賞6,111,e蕪cons6q魏ence,α}vers聖eprlnci峯)edecoh6re鍛cetotale(duipr6va鷲 毛commet…n
Cr三重 ミ}韮 一ede圭averitξ ∋>>(6F}.
No雛$簸 。"sdemanclonscepe蕪dantsile敷 ○慧ve1◎rdredel'ceUVrees{vraiment
{鶏dispensab霊eau嚢e三ecturedecetype。Nepeu重 一〇鍛pasabo厩iraumemer6sulta亡e玉}薮sa糠1a
Prefaceapresleroman?LaraisonprincipalequiexistepourlirelaPrefaceavanttoutle
reste,c'est,ditStewarr,queleslignesinitiatesduromannepeuventtitrepleinement comprisesqu'apreslecturedelaPreface.Celaestpossible.Maisitfactegalement
remarquerquelaPrefaceestsatureed'lndicati・nsq慧iim蜘ue韮 ・tsalectureaprとslerQma難̀6",
Eneffet,s'ilyadesava嚢 重agesきplacerla1)refacee叢 総teder㏄ 雛vre,cechoixpr6sentea猛ssl
des至nconv6難{ents・Etc'es重pour(凄uoiJacquesCho疑ille重e重L慧cet重e}){≦ro三seson重se簸 重is◎b更ig6s
delaremettreasaplacetraditionnelle.
Encequiconcernelalectureintegratedesdeuxensemblestextuels,itTautreconnaitre
quecetteetudedeStewartnestpastotalementsatisfaisante.L'essentieienestconsacrea
"嚢eanalysemrnutieuseduroman,gu{(lela{ssela」 ρ1甫(Mace,S'agissantdela/)'・ 吻cε,斑}seul
aspectesttraite:sonfanctionnementde≪fictionalization≫Banssesrelationsaverleroman.
Caritfactadmettreladifficultequ'ilyaaetudiercesdeuxtextesaumemeniveau.
S'iles重vraiq擁e玉aP1'⑳cε 盆epeu重pasex{s重ersa薮sIero1γ 証a嶽,i墨es重ausslvraiqu'el至e
c・nsti撫eu困exte重r・pc・mplexeetp戯 一ε重re重r・pa譲 ・鍛・mepourn'titreluqueda汽sses
re]ationsaveccelui‑ci"0'.
0薮e鷺vien縁seposer膿eq禎es亡i。n:es重 一ilvrai阻e王 震 韮lecessairedelirelaPreface commeuneprefaceduroman?Depuissapremierepublicationjusqu'aumilieudenoire
siさcle,乙aReligieuse蕪'a一 重一eUepas6重6apPr{;cieesa薮sle重ex宅edela1)'・ ⑳cε?D'a量 垂leers,
memeaujo慧 罫d'hu{,1aplupartdesrecherchesnepo1嘘ei震q魏esur至er◎ma獄e重so燕t
par撤e搬entcoh6re徽tes.
灘.Fact一 蓋 嚢s騒即 亙 櫨 母ro臆co贈 茎 ◎ver嚢詔 蜘c2?
Commentenest‑onvenuaconsidererlaPrefacecommeunepantieintegrantedeLa
Religieuse?Noussavonsquec'estapartirdeladecouvertedufondsVandeulparHerbert
Dieckmannityaseulementunequarantained'annees,queleschercheursontcommencea
admettreladualitetextuelledeLaReligieuse.Dieckmannaretrouve,dapslesmanuscritsde
laPr⑳Ce,1傭aCedelamal獄deDiderQちauteurdescorrectionsdontetaitsatureletextede
r<<Bxtralb>。P綴s◎nenvle嬢 ゑd6co慧vrlrguece驚xte憩OdifieparDiderot縫etei簸s6r6
c幡mesupple艶entclansce画 難escopi¢sma茎 ユuscrltesdeiaCo群 禰esporzcZancel漉 鷹 陀da箆es
dem農 £s1フ82;◎1}ado鷺ccr縫yVOIi'ri嚢 重¢n賃o1}量 難d"b嚢ablechczD{de「 ◎重d'ass◎cie「ce重ex宅e
琶cel雛iduronZan,MalS,saVO!ユS一 難◎ussic磁evol◎medeDiderotetait{叢 遭麟ablee℃C◎mbietl
detempselleapudarer?
C{宅 。1爲d'ab。r引e諭17。ignagedeNaige。 王 儀q乱 玉1,e舞editantles鑓 ・uwesdeDiderot,a expl{q総autre搬e瓢1'i搬e三 覚io難deDiderot:
[̲1:0獄dol傷a電ur¢llem餓St騨 。serquelep麟auquelits'estenfinarr°te,luiapare
en《 韮e1「 霞量 らreAna夏)use匪eplussゑpr◎d魏ireUI7gran(至effet:◎ 罫,i蔓 段s"ppri三neces
l醸res,C◎ 搬 搬eap癒sl段coas繊 α{0銭d'撒gr麟6dlflce◎ 鷺 磁 頗 宅r6chaf認d⑩asαvl
灘}61¢v♂71}、
CetemoignagedeNaigeonaetasingul沁re熱e嬢 鍛6葛1麩 師arlescherctleursd'a慧 」○雛f♂hu{.
Par¢xe置 擁P茎e,Diac紅 難雀anllcon儀 鍍儀ε貧宅ea置 簸S董:《L..〕,Nai菖e()貸Wc̀tSwronginsayl鍛9tha重1£)三derot
¢li麟 難ated極epr¢fac$費 。mthenovel.ThedOC懸 ¢鵬whichwepublishheref。rthef謡
重1鵬prOve癒atDiller。 重i獄0蜘care掘1yrevisedthePダ 伽C8・ ん 魏 εκεinla織y¢arS,b滋
eve瞭 謎 曲 蹴di擁1撫 漁 亡螂 御 盆蜘 蝕e薮 。vel̀η).>〉璽lfa晦 ◎猷c¢P磁 蹴 磯麗ces
d¢ux◎P舎 濾ons:宅 麟sfOr蹴r雛pa醜1磯xtede・Cじ70・>P。 慧rl隔c◎ 亙 や。蹴 温'。e鵬 ¢,puffs
las騨 血 αplus櫨 韮 幣 曲esOratpas緬cessa量re搬e戴ln¢0即a醐esl'髄eav¢Cr誠r¢ 。 臨
d'a瞭es重ermes,hう ¢sやasi即 。ssibleclueDiderotait即 麺m61aPダ 吻cεP◎$騰fie雛r雌 ユen覚
訓 御 醐lc蜘ndecelle℃ld蹴s姶Cα γε5Pθ 雇 研 〜cεノ漉 燃 両 ε。D'a泌urs,cetemo{即a菖 ¢de
Na呈9¢on嚢e銭 ○紐$Pε もr&鴛pasdξ ぬ 鷲6decrξidlblllt6si鍛Otlsyajo鷲 重o舞Sunautrefait:c'es電q雛e董 ¢
艶X紀ddaPノ ψCε 銀COntcnu,commen◎ 縫sravO簸sd⑫fal重 驚 粗 撚 ㈱r,伽sl¢prεm沁f
desdeuxv・1膿esde<<passagessupp茎 紬6sdelaCα γε3ρo魔 館cedeGrlmm>>quisetr℃uve蹴
ac搬e恥me譲 灘aBibllo癒 ゆedeFAぎse1職LA量 簸s至q糠ele重6鵬oi欝ag¢deNaigeo鍛,cefaita
猷6鷺6gll9益 降leschercheursde鰍resi奄cle.Conc¢ 凱a撮cetitre:<<passagessuper{説s・ 〉,
D沁ck澱anncO鐵ateal難si:・ ・[̲】,ce鍾ed6sl9貸a重io捻es重erraneequa鍛tolat。tall琵des
d・cementsα 簸es'apPliq鷲6pasa裡man雛sc撤delaPreface,q娘if滋insereecQm雛e
Supplementdapsl段Coノ γe3ρ01z4α ηcεlittera舵,livraiso難d¢r段ars1782;[̲1(73)>>M農lsest‑ce
譲難fa呈 重biersetab歪ique夏a1)ノ 心 ⑳cε 薮'aja搬ais益 重6s糠pprimξ …ede韮aCorr・espOnclatr,celzffera乏1・ ε?
S'agissantdecettequestion,ietravailfeconddeKeiivingetGarriat:lraveratair・edelcx
《Co1γe5ρoη4α πcεZ諺 ≠6rα〃ρ ε妙deGrirrtrnetMeister(7湾)(abreviatian:Cム/πv)no"sfo"r鍛ira
quelquesinformationsrevelatriees.
D'aprescetteetude,。 鍛p磯co難staterque宅r◎{sc◎plesm襯scrl重esdelaPr°efcaceo蟹
eteexpedieesauxabonneseommesupplementalalivraisonclemars1782.Cependant,si
l'○鍛cO脚areaveccellesd鷲ro斑anleno搬bredesc◎piesexistantesde糠Pr・ 吻cε,on
remarquαa毛i韮}edlff6r磯ceb沁nfrappa擁e:lesc()pieSma三 灘scrl宅esd嚢ron玉a鍛o癬ete
exひ ξidi6ese蛋}ne雛fllvraisQnsdepuisoαo!)re1780jus(叢u'e鍛mars1782e窒cescoF》iess◎ 三 震
重 ○疑jo雛rSCOYiSCNE…es毒.S重XOuse茎)te簸droi毛S,定a難d{S《 塁uec¢11esdelaPノ 禰 ⑳Cε 貸e$esO鍛 電
ノ ヲ へ の
retrouveesqu'atroll:
、 匙藝 糊 菱s鰯 融 £罐 囎 ぎ 薦 謬膿騰 曲Co醒 脚 鰹鯉 亙 碗 漉勲 融 ㈹
G ⁝ G ⁝ 灘 礪 嚢 ⁝ 懲 ⁝ 簸 ⁝ 魯 鞭 逸 鞭 漏
rnars 1770
☆ ⁝ ☆ . ☆
☆
oct, 王780
☆ ⁝ ☆
☆
☆ ⁝ ☆
☆
☆ IlOV.
1780
☆
☆
☆
fan.
1781
☆
☆
☆ ☆
搬 撮3 至781
☆ ⁝ ☆
☆
☆
☆
☆
☆ ☆ ☆
☆
☆
☆
驚aij鷲 童 董.
茎78壌178至
遼 ☆
⁝
☆ ⁝ ☆
☆
☆ ⁝ ☆ ⁝ ☆ ㌔ ☆ ☆ ⁝ t l P Q O ¢ フ S 隻
☆
☆ ⁝ ☆
☆
☆
}☆
nov.
17/
☆
☆
☆
☆
☆ } ☆
mars 172
Stipp.
172
☆
☆
☆ ⁝ ☆ ☆ ⁝ ☆ ⁝ ☆
☆
☆
Peut‑onひe無sergU¢ceSO韮 儀tseule搬entleSCO脚sde絵P〜 ψCε 卿io凱6憾perduesd包nS
P玉usieursbilaliothe(達 鞍es?Ne罫)eut‑o鍛pasaussisoupgor濃er(轡elqu'a慧treralSOIIq翼la慧 £ait
αnP合ch61aPノ ψcεdeparve難lrゑce惣i貧sabo薮 鍛6sdelaCorre5ρo鷺4α πce♂ ∫ 循̀α 舵?Ace sujeち α 伽presenteuneobse!va重iontresinteressante:itestditquetotextedetoPrefacea
sansdoute≪eteexpedieauxabonnesaufuretamesurequetescopistesteimirlaientles
differencescopies≫{6'.ComoreCLInvnounlemontre,1'expeditiond'untextedecette
longueursefaisaitnormatementenptusieursfois.Onnoesfaitremarquer,parailleurs,que
ladatequeportentlescopiesmanuscritesnecoincidepastoujoursaveccclledelalivraison.
Grimm亙ul‑mε 驚edeclaree無1773quel'expedition《pourssefa{redeuxo縫trotsf6重spar
mniss譲lva賦1'abo鍛dancedescoatiさresqu{appartienaront註chaqu¢ 磁ois・ 〉σ7',Or,sion
supPoseq縫e歪alivra{so難dela/)ノ"4とzcεaetefai重eer}plus(i'ur}eexpξidi重 量on,i更es重diff重c董1ede concevoirlapertetotaledecemanuscritdapsplusdetroisbibliotheques.Parconsequent,
nOUSpo穫vonsdireくdueDidero重afaitparaitreLaReligieuseso嚢sdeuxformes:Tuneavec韮a
Prefaceet]'autresansCelle‑ci.D'aiileurs,memeenadmettant,parhypothese,que 1'expeditiandelaPrefaceaiteteeffeetueed'unsealcoup,nounpouvonstoujoursyvoirune
hesitationdelapartdeDiderot̀'$':unefoisaclleveestraisouquatrecopies"g',Diderotn'a‑t‑rl
pascessedevouloirfaireaccompagnersonromanparlaPreface?Oubiers,voulait‑ilquesa ReligieuseparutsansPrefacepourtelouteldestinataireetaveclaPrefacepourlesautres?
*
* *
Cequiestsur,c'estquenousnesaur・Onsjamaisdefad◎ 嚢ce貫a娠eque恥for磁edevai毛
prendreLaRel乏8∫ εz13ε.NouspourriansmemedirequeDiderotn'apasvoulud◎nnerasa FZedigzeuseuneformedefinitive.‑Dansduelordrefact‑rllireLaReligieuse?Cetteoeuvre
dolt‑elleetrelueavecausanslaPreface?‑Faceacesquestions,noesn'aeonsqu'anous
fair°e,ou,arepondre:≪Avotreguise≫.
Ainsi,Diderotnauslaisse‑t‑ilensuspens,comined'habitude,justeavantlafindu
voyage.C'estcequ'ilfaitdapsLaReCigieuse,etaussiBansla≪contre‑pantie≫deCelle‑ci:
ノacquesreFataliste.RapPe1・nslesderrierespagesde/acques,Banslesquelles1'・<6di観r>>
s,arreteetinvitesonlecteurゑcOntinuerく く 註safantaisie>>leresteduresit:
JaCqUeSad魏Ce難tf・isqu'1}6重ai亡6Cr泪a‑hautqu'itn'enfiniraitpas1'hiSt・ire,etjev・IS queJacquesavaitraison.Jevois,lecteur,quecelavowsfache;ehBien,reprenezson resit・uitl'alaiss6,etc・ 曲uez‑1e註v・trefantaisie,[̲1̀8c>
Apsesla≪huitaine≫,cetediteurreparaitetfinitparjuxtaposestroisfi‑agmentspourquele
lecteurpuissecontinuerlerecitdeJacquesenchoisissantundecesparagrapfzes.C'estainsi
磯嚢eleromanseter1設1獄e,ma三sl韮nes'achevepas,AinsiD三der◎tpr6se簸te̲t̲童1son(£ 嚢vrede man淀)req翼'eUe薮es'acheve璽u'aveclapar£ 呈cipa重londu至ecte雛r.
SicetteparticipationBans.lacquesleFatalastecancernelechoixdespossibles
narratifs,dapslecasdeLczReligieuse1'auteurnousobligeaprendrepartalacreationnleme
dutexteausensintegraldumot,desortequ'ilrestetoujoursauxediteurslapossrbilitede
produireunnouveautextedeL,caReligieuse.Adefautdepouvoirresumerparunsealmot, noespourrions1'analysercommeuntravailduparatexteBanslamesureou1'auteurlaissea
sesediteursetaseslecteurslapossibilitedeconstruireplusieursoeuvres,selonqu'ilsy incluentounonlaPreface.
Gardons‑noesdonedejugertelleoutelleeditiondeLaReCigieacsemeilleurequeles
autres.Cesediteursquienontfaitdesvariancesinnambrablesn'antfaitquesuivre,aleer
insu,囎che繭indゆ6parr罎eur.C・ 簸sc{e磁 搬e煎o蘇non,c'estDidero員"i‑memequi
leerimposecettetachederecanstruireletexte.QuelaPrefacesoftplaceeavantauapresle
roman,qu'ellesoftraccourcieoupralongee,onpeattoujoursluitrouveruneraisond'etre:
サ
chaque重ex重eexistedapssesre賊{o猿savecso薮!脅6cep重eur;e重c'estDlderotquiavaitdo簸 貧6a
sacreationcettesouplesse,etBettevariabilitemaximale.
Toutcelanenousfait‑ilpaspenseracetteimagedupolypedontsesertleNeveude Rameaupourdissertersurletextede1'opera?
C'estaucrianimaldelapassion,anoundieterlalignequinousconvient.llfautquela
phrasesoftcourte;quelesensensaltcoupe,suspendu;quelemusicienpuissedisposer
dutautetdechacunedesesparties;enomettreunmot,oulerepeter;yenajouterun
quiluimanque;latourrzeretretourner,cammeunpolype,sansladetruire;[...]̀&"
Comme1'ajustementfaitre搬ar卿erMY◎ichiStamidanssonlivreム ε 〃eveudeRarneau/
capricesetlogiquesdujeut82',Diderotappliquecetteimagedupolypenonseulementasa theorie由style由etoriqueetr窪"sical,撮alsace恥de£o"teentitees撫6ti甲e.Disons,de
natrecote,queletextedeLaReligieuselucausscestconstructselonlamemetheorie.11a
etemutile,greffe,toacrneetr・etourne,commeitplaisaitau≪musicien≫qui1'interpretait,
膿a{Sih'aja搬aiscessed'ε 亡reゐ αRε 噸 εκ5e.NeVOぬ 嬢paS磁e重 重re伽a1'evolutiondece texte,Diderotnous1'offreavectoutesacapaciteaprendredesformesinfinies.
NOTES Noteliminaire:
Nousawnsconstate,enconsultant,outrelescataloguesdelaBibliothequeNationaledeParis
(abreviation:BN),desbibliographiesetdesannoncesBanslesjournaux,que95editionsdeLa Religieuse(enversionfraRgaise)ont韮)aruentre1796e之1988,e毛nousavons茎)uenconsulter84
(voirIalistedeceseditionsBansnotreappendice).IIfactvoter,cependant,queceHombrenest
pasdefinitifetqu'ilesttoujourspossiblederetrouverdeseditionsensevelies.Lesbibliographies suivantesnousontetelesplusutiles:
一 工Gay ,B〜bliographieゴe∫otwr°agesre!atifsδ1'amour,auxfemmesetQU〃Tar〜age匹..ノparノ.
乙e燐oη ηyεr,Lille,StephaneBecour,1894‑1900,4vo1,
‑A ,Martin,V。G.Myl轟e,R.Fra凱schi,β ∫ δ1めgraph〜edugenrerα 照 ηε5卯 ε か αη⑩ ε」1751‑1800,
London,Mansell,Paris,Franceexpansion,1977.
‑R .L.Daws帆 ・4ddit〜012∫o疏 ε 励 〃ographiesofFrenchprosefic〜 纏!1618‑1806,0xford,The
Voltairefoundation,1985.
(1)
(2)
) ) 3 4 ( (
Entretienentred'AlembertetO〜4εroちdansDiderot,(Euvres画105(功 ん蜘 ε3,ed.Paul Verniere,GarnierFreres,1964,p.274.
Danscetteetude,nousappeleronsainsicetextedontletitrec㈱pletest:Pr(Maceぬ precedentouvrage,tiresdelaCorrespondancelitterairedeM.Grimm,annee176Q.
乙αReligieuse,1)a「IS,Bui.rson,1796,in‑8,411p,
」.Th.deBooyetA.」.Freer,〈JacquesleFαfα 〃ε陀 〉 ♪et客 乙aReligieuse≫levantlacritigue
revolutionnaire(1796‑1800),inStudiesonVoltaireandtheEighteenthCentury,33,Geneve,
InstitutetmuseeVoltaire,1965,p.11‑36.
(5)!h〜 ゴ.,p.37‑70.SurlareceptiondesoeuvresetdesideesdeDiderot,voiraussiM.EricWaiter,
く く1884:uneconsecrationratf…e:王)iderot ,工)antonet圭esP◎s麹fvistes>〉,{nZ)〜4ε1・of‑」 乙eXVIIIe5〜(≧cle
enEur(瑳 εetQLI/apon,Colloquefranco‑japonais.UniversitedeKyoto(19‑23novembre1984)
, AdesrecueillisparHisayasuNakagawa,Nagoya,Centrekawaipourlacultureetlataetlagogie
, 1988,p.187‑214.
(6)Op.cit.,p.40‑42,22‑23.
(7)aCetouvrage[JacquesleFatatiste]esttresconnudesarmsdeDiderot;cen'estpasceluide sesouvragesposthumesqu'ilsauroientleplusdesiredevoirpublier.LenomdeDiderotsuffit
pourexciterlacuriositedupublic.≫Nouvellespolitiques,natronalesetetrangeres,AnV,n°8, octidi8vendemiaire(jeudi29septembre1796),p32.C麺.,Freer,off.cit.,P.45,
(8)乙aReligieuse,Par壼s,Gし …effierjeune,Knapenf登s,ancinquieme(1796v.st.),2vo].重n‑18, 247,244p.CetteeditionexisteendeuxcopiesdifferentesalaBN.
一 ,しrneco搬refago綾anglaisedeI'editionBuisson,signaleeparGilesBarber.く くAnoteonthe
EnglishpiraciesofLaReligieuseandJacquesleFatallste,1797≫,inDrderatStudies .XVI,
1973,pp.15‑21.
一 ,Paris,Ancelle,3pV(1797),2vo至.in‑18,viii率172,170P、
一 ,Paris,Ta灘ard,1797,in‑18,254p,
一,Paris ,chezT.F.Bertin,1797,3vol.in‑18.
一 ,Paris,chezlesmarchandsdenouveautes,1797,in‑$.288p.
一 ,Paris,chezMarchand,ancinquieme(1797).
一 ,Paris,chezLeprieur.3vo1.in‑18de160pageschacun.
(9)Pourexpliquerlaperteprogressived'interetdelapartdelacritique,A.J.Freercite,outrela raisonincidentellequerepresentelasaturationdumarche,la≪disgrace≫memedeDiderotqu'il
associeavecleguiproquoconcernantleprocesdeGracchusBabeuf:en1797,aucoursdu
procesdeVendome(fevrier‑mai),SabeufsereclamantdirectementduCodedelanaturede Morelly,1'attribuaaDiderot(cetteattributionn'etaitpassansraison,carleseditionssuivantes
desoeuvresdeDiderotcontenaientcetouvragedeMore至 歪y:CÈ〃resphilos('F)ん 〜quesdeA4「p寧 寒寧 ,
Amsterdam,M.‑M.Rey,1772,6voLin‑8;Collectionco〃sptette!汐 ∫c/desoeuvresdeル ゴ.1)iderot,
Londres,1773,5vol.in‑8).Babeuffutexecute,et,compromiseparlaterreurbabouviste,selon
Freer,lareputationdeDiderotseraitdevenuesuspecte.(DeBooyetFreer,op.cit.,p.46‑47.)
(10)1798:LaReligieusedapsletomedouziemedesCEuvresdeDenisDiderot,publieessurles manuscritsde1'auteur,parJacques‑AndreNaigeon,Paris,Deterville,anVl,15vol.in‑8.En
abreviation:ed.Naigeon.
20 AVANT‑TEXTE,TEXTE,PARA‑TEXTE
(11)
(iz,) (13)
(14)
(15)
(16)
一 ,Paris,chezMaracian,AnVI‑1798,in‑12,324p.
1799:一,nouvelleet3itionorneedefigures,etouI'ontrouvetineconclusion.Paris,chezDeroy,
anVII,2vol.in‑8,72+157,186p.
.1/:一,da益sletomedouzieme(圭esCEuvre、 亨deDenisZ)ides・of,Paris,D《i宅erviiie,anV夏II,15vo重,
in‑]2(reeditionde1'editionNaigeonde1798}.
1804:一,nouvelleedition,orneedecinqbellesfigures,[...]Paris,chezRousseau,MmeDevaux,
Ber亡infreres,AnXIII,2voL{n‑8,72+157,186P.
ノ>o麗 ソalespout〜dues,nationafeset{身r6zηg2re5,1e韮6veIx璽 ξlmia{re‑7◎ct◎bre重796,p.64,c鑑,
deBo◎yetFreer,op.cit.,p.154。CetarticlesigneJ.B1膿eres毛de5e3nDeval茎 陰es.
Ed.Naigeon,p.296.
Encequiconcernsletextsduroman,Naigeonsesettd'unautretextsdebasequiest,selon lUl,1emanuscritdeDiderot<<quiaservidecopiepourlac◎11eα1α196鳶6副edeSeSCeUVreS,SOIt
d'aiileurscharged'ungrandHombredecorrectionsetdedeuxadditionstres‑importantesquine
setrouvent葬 》ointdans玉a妻)韮 哨emi亀re6di毛ion[ed.Bu重sson窪(e(玉,Naigeon,P.288)>>.至1r}ousreste
encorequelquesrecherchesafairepourleverifier,mailitestprobablequecemanuscritest
{dentiqueaceiuidufon(isVa登deω:BN,N.a.fr.1372b.IIぞaし ユtremarquer,d'ailleurs,qu'apartir
de1798jusqu'aladecouvertedufondsVandeul,Ieromanatoujoursetereproduitsurcette
editiondeNaigeon(saufdapscellode1804)etnonpassurcelledeBuisson,memolorsqu'elle
sedξ …C豆are<<1areprodU【ct重on{「 皇dこ}1edel'6ditio貸orig重Hale>〉 、
Voirlanote10.C㈱editionaujourd'12uiPresqueintrouvablees£e酬aρossess沁nde
ProfesseurRobertL.Dawson,quiafailremarquerpourtopremierefoilI'originalitedecette
6dl毛 量ondapsson茎 乏vre!4ddit〜ontotheわ だ)1〜ograpタ11e5(ゾFrenchproseノ̀fictioǹ01λc∫'.).Nous
n'avonspasencoreconsultecetteedition,maisnoesdevonsauProfesseurDawson1'obligeanca
deWoosavolr語dlquξiqu'ilyaidentiteentrece£ £eEaltlOpetcells(iei804d◎ntllOIISdisposonsa
IaBN.
Ed.1799eted.104,p.2‑3.Encequiconcernelenomdecetauteur,nous1'ignorons,mais
deBooyetFreer(op.cit.,p.327,note2)sedemandentsiI'auteurdela≪Continuation≫estle
memecluecelu圭quiadonneleSecon〃(脚8eゴ ε ノαcσ μe51εFα 泌3∫eε ∫30η 灘 諭 紹e鍛r蹴XII
(1803)(Versailles&c.,in‑12)dontlaprefaceestsigneeP.L.C.
Antoine‑VincentArnault,quiignoraitluiaussilapresencedelamaindeDiderotBansce
之exte,6crlva銚ainsien1798:<<C'es宅avecund{…pitreel,qu'alafindelaReligi(ruse,ontrouveles
piecesrelativesalapretendueplaisanteriequidonnanaissanceaceroman.Lelecteur, desenchante,regrettePresquesonpremierattendrissement,et,fatiguedeladissemblancedes
styles,ityuittebientotIacorrespondance,IourdementpretentieusedeI'editeur,pourrecourir
apressesdoucesillusions.Quelaetelebutdecetediteur?d'allera1'immortalite,en
s'accordantalacelebrited'し 聡grandhomme;d'arriver,ense1π ε∫ ∫α躍danslecoche?Nesal毛 一{l
donepasqu'onfaiCdeseendreducocheceuxquin'ontpaspaye,et,qu'enfaitd'immortalite,le
plusrichememenepayepispourdeux.≫(iieilleesdesMuses,ouftecueilperiodiquedes
ouvragesenソeノ ・setenprose,lusdapslesseancesduLyceedesE細zgers,卿1'6ρ α漉 ε
citoyensArnaud,Laya,LegouveetVigee,membreduComitedeLitterature.vol.1,n°3,[5
marsl1798,[15】ve鷺 給sea轟VI,P.107,c重t.,(leBooyetFreer,ap・c鼠,P・29鳳
(17)NouscommenteronscetteeditiondeJeanHervezplusloin.
(18)Saufdans1'ouvragecitededeBooyetdeFreer(voirnotrenote15).Parailleurs,Georges
MayareproduiClesquatreillustrationsdel'edit{onde1804BansSOpmonographe:Dideノ 窃et
ぐ ぐ加Rε1∫8∫ εμ3e♪パetude11〜stor・igueetlitteraire,New}{eaven,YaleUP.;Paris,PUF.,1954),
pourtant,itnefaitaucunementiondutextedecetteedition.
(19)Danslan・tomargina]ea1'・ ・Avertissement>>de1'editi・nBriere(v・itlan・tes犠lv徽e),・nlit:
<<M,Keratry,d6p滋6duTinistere,rapporte,danssale旛eauministredesfinancesdu6fevrier
1822,qu'aujourd'huiitexisteenFranceplusdequatrecentsetablissementsmonastiques.≫(Ed.
Briere,p.IV.)
(20)(EuソresdeDe1了 〜3Diderot,Paris,chezJ.L工3曲re,26voLdo凱1eseptieme(R◎ 熱anse毛
comes,tomeIII)contientLaReligieuse.Nousdesigneronscetomepar1'abreviation:ed.Briere.
(21)Dans1'≪Avertissement≫desonedition(p.V),Briere,apresavoirciteunarticledelaDecade
ph〜losohiquedelフ96,(iita沁si:<<Quie饒puprevoir,ace綻eepoque,qu'unjour玉aFrancesera疑 encoreunefoilcouverted'etablissementsmonastiques;etque>malgrelesLoisexistantes,des
v㏄ 雛xタtoujou〜 ・3yseraie催prononces!Pourquoifaut‑ilquedetels6>enementsfassentde乙a
Religieuseunouvragedecirconstance,etqu'ilredevienneencoreaujourd'huiduneutilite
publiqueet96舞6ralel̲】)〉
(22)C'est‑a‑direlesmeresetleersfillerayantbesoindeconnaitrelarealitedelavie conventuelle.
(23)Ed.Briere,p.V.
(24)Dunemanieregenerale,onpentdirequeBrieresuivitminutieusementlavoieindiqueepar Naigeon;toutcommecelui‑ci,Brieregardatouteslespartiesde1'ceuvre,toutenjugeantdes
suppressionsnecessaires。De茎)1us,Brierereproduit韮etexteentierder<<Avertissementde
1'editeur≫publieparNaigeonentreleromanet≪CL'70≫.
(25)Ed.Briere,p.V.
(26)LaReligieuse>nouvelleedition,pluscorrectequelesprecedentes;avecfigures.Paris,chez
Pigoreau,in‑12,306p.
(27>
(28)
(29)
(30)
(31) (32)
(33) (34)
(35)
(36)
(37)
一 .Paris.Taillard,in‑18.
,,,GeorgesMaysignalelapa醸iondes<<troiseditめnsaucoursdelaseineannee1822>>(oρ.c'≠ り
p.30),maisWoosn'avonspaspuconstater1'existencedelatroisiemeedition.
Cit.Historrede!'editionFranarsepublieesousladirectiondeHenri‑JeanMartinetRoger
Chartier,Paris,Promodis,1983,t.III,p.47.
1830:LaReligieuse,Paris,Ladrange,in‑18,300p.
1831:一,Paris,A.Hiard,in‑18,263p.
1832:Gaycitedeuxeditions,Tunein‑18et1'autrein‑8sansmentionnerlesnomsdesediteurs
(0ρ.c〜zr.,t4,P.996).
1833:一,Rinoux,in‑18.(Cit.Gay,ibid.) 一,Paris,Chassaignon,2vol.in‑18,112,107p.
1834:一,Paris,chezlesmarchandsdenouveautes,in‑18,246p.
Saufletex宅ederく くAver£isseme蟹>〉(ieNaigeonque】Brierearepro(玉u{宅(cansso貸6dition,ces
deuxeditionsreproduisentfidelementcelledeBriere.LaBNpossedeuneautreedition(Paris,
TerryEditeur,鉛 一18,248p.)quipresentelememetexte.Ce貫eeditionestsansdatemalselleest,
selontouteapparence,desannees1830‑40.
0獣 茎 今equece毛teeditionパadoptepaslamodificationdu旗rede<<CL'7◎>>parBriere,elle reproduitfidelementletexteetabliparNaigeon.Pourletextedebasede1'ed.Naigeon,voir(a
note玉3.
ム〜 〜 ε≠oか εdec(多ditionプ}α ηgα ∫3ε,しIII,p,王59.
α 勉 レノ ・8εc乃o∫3〜esdeZ)ideノ ・o',precedeesdesavie,parM.F.Genin.Paris,FirminDiciotfreres,
1847,2vo1.in‑12,XCII+342,408p.
Ed.Naigeon,p.212.
LesVeCCCeesCitterairesillustrees,choixderomarzs,nouveCCes,poesies,piecesdethedtre,etc,
eずcfarlesmeil!earsecrivai/2saraciensetrnodernes,ParlsJ.Bry,1849.
Rorncrnsetcontes,Paris,BibliothequeNationale,DubuissonetC̀,LucienMarpon,1864.3
vol.in‑18,192,192,192p.LaReligieusesetrouveBansletomeド,P.【5}‑175℃ette琶dl嫉onsera
reimprimeeparlaLibrairiedelaBibliothequeNationaleen1873eten1895.Dans1'editionde
1895,touslespasslgessupprimes(sauf≪CL'70≫)serontreproduits.
LaRe〃gieuse,pr6faceparLeoTaxil,6翻o舗ouvelleettoutafaitcompl醜[̲LParis,
LibrairieAnti‑Clericale,1880(81,83,$4),242p.一,Numeroexceptionnelde1'Anti‑Clerical,
reeditioncomplete,sansaucunecoupure,prefaceparLeoTaxil.Paris,Librairiede
l'Anti‑Cl6rlca1,s.d.,i瞬,30p.Surl'acc纏eilぞaitaDiderotacetteepoque,voirB.Wa1亀er,op.Clf.
Cettedateestapparemmenterronee,car1'editionor魅igina蓋ede圭'ceuvrea茎)aruen三796e毛 簸◎轟
(38)
(39)
too)
(41) (42) (43) (44) (45) (46)
(47)
(48)
(49)
(50) (51)
pasen1775.Autantcluenoussachions,aucuneceuvredeDiderotn'aeteimprimeeen1775.
ゐ(zRetig〜 ὲ∠ ∫8,SしliVideルladmne(tolaCarlif≧re,LesdeuxQfll1SdeBourbonne,aVeCUne
prefaceetdesnotesparLouisAsselineetAndreLefevreetuneintroductionparYvesGuyot,
Paris,G.Charpentier,1886,Ce£ 毛eeditionreproduit,da簸slano毛epre‑liminaireetpos毛 一liminaire,
1'extraitde≪CL'70≫surlenouveautexteetabliparAssezat.
CEuvrescompletes,revuessurleseditionsoriginates,notices,notes,tablesanalytiquesparJ.
AssezatetM.Tourneux,Paris,Gamier,1875‑1877,20vol.in‑8.Enabreviation:AT.
Arsena14978‑4979。Corre脚ndancedeGr〜rnmetD〜derot.f)Q∬age∬ 塑 ρ ノ ゴ1η63,1760‑〃86.
CesontdeuxvolumesdelacopiemanuscritedespassagessupprimesdelaCorrespondance
〃tt(多mire.Letextedela1)refとzcεsesitue毛Quta疑d6butd縫tomepremier(4978),maisla茎)artiedu
romannestpascontenuedinscesvolumes.Danslapremierepagedutomepremier,onlit:
SupplementauR°.IIIJPrefacede/LaReligieuse./TireedelaCorrespondancelittcrairedeM.
deGrimm,/,4nnee〃60./α ソecquelquesNotesnouve〃esdeM.Diderot.(Cetitre,硫aussile
texteenderdeIaPreface,so撮ecritsdelamaind'unm色r轟ecopiste.)QuantaIaprovenancede
cernanuscr童 毛,Ass{§za宅rapPor宅equ'ilraretrouvea璽aBibliothequede1'Arsenal,da轟slespapiers
deSuard,graceき 囎M.LoredanLarchey(AT.,t.1,p.LXVI,note3p◎urlapageLXV>
AT.,t.V,p.179,note2.
Ibid.,p.207,note1.
Ibid.,p.205.
Ibid.,p.205‑210.
Ibid.,p,176>noteL.
Parexe鵜ple,les(leuxpre鵜lerspassagesdeく くCL'7◎>>etunepartiedelapremierelo登9縫e
lettredelareligieusequiavaienteteegalenlentsub)primesparDider◎tforsdelacompositionde
laPreface.
LaReligieuse,texteintegral,publieavecuneprefaceetdesnotesparM.MauriceTourneux
[...].Paris,J.Chevrel,1916,in‑8,IX+315p.
LaRe[igieuse,reproductionintegralede1'editionde1796aveclaContinuationpublieeBans
1'editionde18◎4,intro(圭UCt10QparJeanHervez、Paris,Bib至iothequedesC縫r星eux,192◎,in‑8,
245p.
Pourtant,lapag¢detitre(1{…clarequec'¢stune<<Reproduc£ 童oninteg【 ・ale(ieF《 …ditionde1796>>・
11fautpenser,softqueHervezn'apaseuI'occasiondecomparer1'editionBuissonavecCelle
d'Assξzat,soit毛outsimp蓋eぎnentqu'嚢vo"韮aitquesoneditions'imposat,parce鍵efaし1ssemention.
Apparemment,Hervez轟econ簸a圭ssa銃 茎)asI'6d麹lon(呈e1799. ノ
LaReligieuse,prefacedeJeanLescar,illustrationsdeE.Bartan,Paris,France‑Edition,1931,
(52)
(53) (54) (55)
(56)
(57)
(58)
(59)
(60)
(61)
(62)
(63)
in‑8,191p.
LaReligieuse,Paris,1930,in‑16,64p.≪collectionMontmartroise≫>n°13.Danslecatalogue
generaldelaBN>itsetrouveuneautreeditionsemblable(一,Paris,1929,in‑16,64p.
≪Co]lectiondelaGaronne≫),maisquimanquedeplace.
BN.N.a.fr.24939fol.441‑457.
BN.N.a.fr.13739fol.133‑1b6.
HerbertDieckman韮 い 〈ThePreface‑AnnexeofLaRe〃9〜Buse>>,麺DiderotStudies,2,
Syracusae,1953,p.21‑147.
LaReligieaise,nouvelleeditionetablieetpresenteeparRobertMauzi,Paris,A.Colin,
≪BibliothequedeCluny≫>1961,in‑16,XLIV+240p.
LetextequereproduitMauzipresenceunetatinterrnediaireentre1'editionAssezatetCellede
多 イZ)ノ シ ∫1)(VO至rlanotesuivante)・
ゐ αRε1'g'eμ5ε(ia貸sleto韮 γieonziemedes(Ettyノ ℃ ∫comメ フfetes,6d重 雛oncritiqueetannoteeparH.
Dieckmann,J.Proust,.1.Varloot[...].Paris,Hermann,1975‑(33vol.prevus).LetextedeLa
Religieusedanscetteeditionξi毛ant6宅abliparVarloot,1)ieckmann,MayetParrish・nousle
designeronspar1'abreviationtのMP・
CestJeanVarlootquiapris1'initiativedeladecisionconcernantlaplacedelaPrefaceBans
ce柱e{edition,Voirson<<Avant‑propos>>,レ7)MP,P.XII,etaussi,sonarticle:<(LaR〔31∫9∫(3混3ee毛sa
Preface:encoreunparadoxedeDiderot≫inStudiesintheFrenchEighteenthCentury,
presentedto/ohnLough,Durham,1978,p.263.
Cenombrenecomprendpasleseditionsquiontetepublieesen1975(一,Neuilly‑sur‑Seine,
EditionsdeSaint‑Clair;一,Paris,Vewiers:Marabout).Nousnecomptonspasnonplus1'edition
Folio,publl6en王988,quiestunerepro(圭uctionder{…ditionMauzide1961.
LaReligieuse,prefacedeJean‑LouisBory,BditionsFamot,Geneve,1980.21cm,[16]‑329p.
Commecertaineseditionsanterieures>cetteeditionnePortepaslaPrefaceni≪CL'70≫ 一,
Paris,Tallandier,1984.23cm,339p.CetteeditioncommemorativedubicentenairedeDiderot
reproduitfidelementletexteetabliparAssezaten1$75.
加1〜eligieuse,sulvidec幡esetentretiens:avecunepr6se膿a宅londeMichelVemtlse£(les
illustrationsdeMarie‑JosepheBirais.EditionsMartinsart,Romorantin,1987.28cm,377p.
乙 αReCigieusedans(Euソrε5rornarzesques,ed{lionHenriBenac,rev織epourl'etablissementdu
texte,1'introductionetlesnotesparLucettePerot,Editio登sGamlerFreres,<〈C玉assl(dues
Garnier>>,1981.Er}凱argedeladernierepagede乙 αReligieuse,onlit:<<Letextequisuitfait
par縫eduromanet(玉oitξ …treluきlasu呈 毛e(Noもede韮'editeur)・ 〉>Ce舵e{多ditio轟ado韮)亀ece震a至nes
versionsnouvellesquinesontpasreproduitesBanscelled'Assezat;cependant,pourcequiest
(G4)
(65)
(66) (67)
(68) (69)
(70)
(71) (フ2) (73)
(74)
(75)
clelaponetuationetde1'orthographe,ellereproduit,engeneral,letextede1'editionAssezat.
LaRe〃gieuse,prefacedeHenrydeMontherlant,6ditio蛭tablle㊧tcomme瓶 琶epar3acqueset
Alme‑MarieChouille£,<<LelivredePoche>>,LibrairieGeneraleFra轟gaise,1983.C磯eedition
reproduitlespassages]i繍airesder・ 〈Extrait>>entreparenthesesavantlaPreface,
PhilipSte、vart,Half‑Told7「ales:dil〔'm/72QS(ゾ 〃!¢ζz1!〃!8inthr{3eFrenc/z/zo〜 ノels.ChapelHill,
NorthCarolinaStudiesintheRomanceLanguagesandliteratures,1987.
Ibid.,p.83.
Parcemotく くfictionalization>>,Stewartdesignel'effetquidetrui目'i1lusio轟delaverite,
comrneleditNa重geon,maisdapsunlenspos童tif.
Ibid.,p.110.
難fauttenirco搬p£e,avant毛out,d鷲 £ 猛redece縫eoeuvre:<<Prefaced疑prec(>dentouvrage[̲]〉>
quiexposedunemaniereprecise1'ordredapslequellestextessontplaces.D'ailleurs,cetordre s'呈轟scrittroisfois(1ans至ecorl)smemedu宅extede圭aP1「(Mace:<<L'auteurdesM6moiresC,U孟
precedentserappe]aque[̲】(VL)醒P,,P.28)〉>;<<【̲】cesontlesMemoiresmemesquel'onソrent
ctelire[...](ibid.,p.32)≫ ≪[...]c'estpeut‑etrelaseine[preface]dontitfallaitrenvoyerla
lecturealafinde1'ouvrage(∫ δ∫4。,P.66)〉>.
Stewartlui‑m邑mesemblenousfairee賦re>olrcemalaiseendisant:<<Thei搬erPlaybetween
[hetwotextsisfartooco…nplexforus宅odelvelntohe韮 『e,especiallybecauseoぞnumerous
inconsistenciesbetweenthem.≫(/bid.,p.83‑84).
Ed.Naigeon,p.2$7‑288.
<<了'hePド(:face‑AnnexeofLaRe〃gieuse>>,oノ).0〜 ≠.,P,22.
レZ)ル ノP.,p.22,note3.Dejaen王953,正)leckman貸disaita沁si:<<1‑lowever,膳ls毛 温e[(〈de疑x
volumesdepassagessupprimesdelaCorrespondancedeGrimm≫]ismisleadingifappliedto
theMS.ofthePreface‑Annexe,forthemanuscriptdoesnotconsistof≪passagessupprimes≫,
轟oギwasiも く<suppressed・>asawhole,Theentirequestionofthecorm)ositionandoriginofthese
twovolumeshastobereexamined.≫(op.cit.,p.38,n.7)Pourtant,depuiscetemps‑la,personne
n'auraitessayed'eclaircirceprobleme.
し}難aK61vinge毛JeanIleCarr圭at.1η レenta〜rede'6z≪Correspondance〃tr(≦ ノ 向 ζz〜1ρ ε♪ ♪6∫εGr〜 η!!nct
Meister,StudiesonVoltaire,225‑227,0xford,TheVoltairefoundation,1984,1340p.
Nousaeonsdressecettetabled'apreslesdonneespresenteesBansCLInv.Quantauxsigles,
ilssontempruntesaumeme,etilsrepresentent:G1:ForschungsbihliothekGotha,Schloss
Friedenstein,Gotha.(Abonnes:Louise‑DorotheedeSaxe‑GothaeCBrnestII)G2:Lamime
bibliothequequeG1.(Abo隙6:Aug糠stedeSaxedeGotha,frereduducErnst)Bbl:Bibliotheque
historiquedelavinedeParis.(Provenance:feuM.AugustusGraven,dernierdescendantdela
(76) (77) (78)
(79)
(80)
(si)
(82)
韮 職argraved'Anspach)M[o:TsentralniiGosoudars£veniiArk雑vAktov,Moscou.(Abo雛6:
CatharineII)Sag:KungligaBiblioteket,Stockholm.(Abonnes:Louise‑Ulrique,refinedeSuede,
etGustaveIII)Zu:Zentralbibliothek,Zurich.(Provenance:lespapiersdeMeister)fie:
Goe極e‑ScMlαArc賛iv,Weimar.(Abonne:1'ex鋤plairedeCharles‑A雛gustedeSaxe‑Weimar)
Ha:1{oninklijkeBibliotheek,DenNaag.(C'estunecopiemanuscritedelamainduprinceD.A.
Golytsyn.)
CムInソ.,t.玉 玉,1).36,note玉.
Cit.CLIrzv.,t.1,p.295,note1.
Enfait,ityatznautreelementquiroontrecettet7esitationdeDiderot.Aladifferencedeee
que1'onacru,laPrefncen'auraitpaseteexpedieeenmars1782,maisplustard.SurlaIivraison
duSupplement,Cゐ1ノ1レfa麹1'observations柱 童van亡e:<<Sig貸alonsque至aPrefc〜cede乙 くzReligieusea
dutitreexpedieeplustardBans1'annee,carBansBh,quineponepaslarubriquede
"S
upplementaun°III",unenotefigureenbasdelapremierepage:"Aplaceralasuitedun°
1琵(玉ece毛 毛ear騰 琶e'㍉cequi重aissee盒 毛endreq慧'ilyaeud'a糠 宅reslivrais◎ns(至epuls.>>Cムlnソ.,し 互 亙,
p.36,note1.
Nousdisonsquatre,caritestpossiblequelemanuscritquisetrouvealaBibliothequede
1'Arsenalaiteteluiaussicomposeenvuede1'expeditiona1'undesabonnes.
ノacques18FaiaCisfeetson澗 α2かe,editioncritiqueparSimoneLecointree£ 」銘nLe(}alliot,
Geneve,Droz,1977,p.373.
Le〜VeソeudeRurneau.edi亡lo鷺cr蜘ueavecnotesetlexiqueparJeanFabre,Ge舵ve,Droz,
1950,p.86.
YoichiSu凱{,加 ノ>eveudeRω ηεαμ∫capricesetlogrquesduノ εμ.Tokyo,FranceTosho,1975,
x.276‑277.
A蔓畷3鱈N亙)亙c憂⊃
EDITIONSD鷺 五ノ童14ELIGIEこISEノ 玉796‑1988
Date 亘 即 霊 曹 ㎞e群, 瓦ie猛0鳶se盤 ℃uve茎acOρie,OU至a T篁禽a難 £搬 騰 霊
libraue 盈SO糠 影ceparlaquelle8ev益r薫fie δe韮霞
OU/et益d難e"璽 曝 蚕,exis重e盤ced¢rφdi重 蓋0厭 P噸 膨
1 1796 Buisson BN:Res.p.Y22275 1,a,1
2 1796 Gueffier,1<napen BN:YZ27655‑27656 1,b,i
3 1796 Reeditionde2 BN:YZ27657‑27658 1,b,1
4 1797 Lesmarchandsde BN:Res.p.Y22831 1,a,1
くV/07