QUelsenspeut-ondonnerAlarecherche etymologiqueenphilosophiepolitique?
*Sur1,usagemaofSteduterme《contradiction沖
KazuyaONAKA
JeremercicvivementJacquesBidet,pr6sidentduCongr6sMarx lnternationallMFranckFischbach,coordinateurdelasection philosophie,etBertrandOgilvie,responsabledecetatelieLdenfavoir donn61bccasiondepr6sentercettecommunication.
I
Jevoudraistoutd,abordcxposcrroricntationg6n6raledecette communicationencommentantunephraseinauguralequ,AlfiPed NorthWhiteheadagmv6cdanssonProcessandReality(1129):
KLaplussdredescriptiond,ensembledelatraditionphilosophique europ6enneestqu,eUeconsisteenunes6ried,annotationsAPlaton》》】・
Cetteid6ed,annotations-ouplusexac[ementcellede《notes aubasdcpage》,仇of",オ幻)-pourrairnousscrvirdcpoinrde d6partsironm,autorisaitAend6gagerhypoth6tiquementlesdeux aspectssuivants・Lepremieraspectcorrespondrait,mesemble-
QuelsenspeubondonnerAlarechercheetymologiqueenphUosophiepoUtique?|71
t-il,Al'interpr6tationdeWhiteheadlui-m6me・Ilestentoutcas d,usagedeconsid6rerquelafbrmulemetenvaleurlagrandeur desceuvresdePlatondesquelles6manent,selonlui,l,ensembledes 616ments(《《generalideas),)constituantla㈹traditionphilosophique europ6enne”,etqui,parcons6quent,lafbndent2・Auquelcas,le termed,an、orationrendraitArelativiser(sinonannuler)1,origmalit6 desautresphilosophes・Sinoussoulignionscettetendanccde relativisationind6pendammentdesinten[ionsdeWhitehead,sa phrasepourmit6voquerunesituationohtoutphilosophetravaille Acommenterunseulp6refbndateur,quisoitr6ellementdignedu titred,auteur(Platonenl,occur正nce).QUesignifleraitexactement unetelledivision?Ce[tedivisionvoudraitdirequelerapportdes autrCsphilosophesAPlatonressembleAcequelamarge-leKbas depage》-estautexte・Ijannotationseraitalorsunsynonymede marginalisation,or,c,estpr6cis6mentdecelle-ciquenousd6duirions,
toujourshypoth6tiqucment,lDautreflcedccettefbrmule・Cesecond aspcctapourcon[enuuneremiseencausedecettemarginalisation・
Onsupposequ,elleproduiseunnombremassifd,excluspour quil,“originalit6》dunompropreseraitrefils6e・Sitoutcsles activit6sphilosophiquesquiontexist6(dumoinsdansleur6tendue
《《europ6enne,》)neconstituaientquedescommentairesdesceuvres dePlaron,onpourraitimaginerqueles《《notesaubasdepages”
deviennentinfinimen[pluslonguesquele[extelui-m6mcM6mesila viveimpressionquecettefbrmulepuissedonneraupremiercoupne laissepastantdeplacepouryr6H6chirUsemble6videntqu,unetelle
divisionentrel,auteuretlescommentateurscr6eunehi6rarchiefbnd6e
721KazuyaONAKA
surund6s6quilibrequantitatifextr6me・Ler6seaudestissustextuels d,《enbas”auraitalorsune6paisseurecrasantetandisquelestatutqui leurseraitaccord6demeurCraittoujourssubalterne・
Acettequestiondehi6rarchie,oudeclasses,viendraitencore saloutercelledeg6ographieoudeg6opolitique、Dansunefbrmule D◆
commecellcdeWhitehead,quepourrELit-onenefYbtsigniflerpar
“theEuropeanphilosophicaltradition》?Cetteexpressionveut- elledireunefbrmetureg6ographique("Lapens6edignedunom delaphilosophie、?existequ,enEurope”)oubienaucontraireune suppressionradicaledelag6ographieOLaphilosophieissued'Europc estuniverselle,satraditioncouvredoncdedroitlemondeentier》)
oubienencoreunesubordinationempiriqueAlag6ographie("La traditionphilosophiqueeurop6enneexisteaussibienquelestraditions philosophiquesafiicaine,moyen-orientale,sud-am6ricaine,indienne,
chinoise,etc.》)?
Sansdouteai-ietroptir6AmoilafbrmulcdcWhitchead、Pr6cisons quedansmacommunication,ilnes,agitpasdecommenterson
“972""qP"JentantquetcLIlrestecependantquelesquestions hypoth6tiquemempos6esci-dessusserventAillustrerl,orientation g6n6raledemonexpos6、Parexemple,onpeutprolongerrhypoth6se dud6s6quilibrequantitatifdesannotationsautexteenseposantla questiondesavoirsiced6s6quilibrevajusquasaperlefbndement フ、
m6medecettehi6rarchieend6clenchantunerniseenapplication dela《loidupassagedelaquantit6AlaquEllit6カ.IlestvralquuneDD
telleinterrogationsurlafhmeuse噸loi”dialectiqueestdoublement imaginaire:nonseulementils,agitd,unesp6culationrir6ed,une
QuelsenspeutmdonnerdlarechercheetymologiqueenphilosophiepoUtique?’73
simplephrase,Maisaussi,fluteded6[erminationssp6ciflques,la questionpos6edemeureencoretropabstraitepourretournerlaphrase deWhiteheadcontresonauteurlui-m6me・Enfin,ilIfenestpasmoins vraiqueced6veloppementAlafbishypoth6tiqueetliminaireaide
aremarquerquunmomentdedi碇rcntiation(oudedistanciation)meparaitindispensablesionvcurluir6pliquerv6ritablemcnt・A monsens,ilestvaind,annoncerunesubversionpossibled,kenbas”
lorsqueleconceptdecelle-cimanqueded6terminationssp6ciflques
quid6voileraientunestructuremat6riellededomination、Laissons
neanmoinscesquestionsensuspensafindenousrapprocherdavantage
denotreobjenApr6sent,retenonsseulementdeuxpropositionsdud6veloppement
ci-dessus,Lapremi6repropositionestdeprendrcenconsid6ration lasingularit6desconjonctures(politiques,dconomiqucs,culturelles etphilosophiques)Ladeuxi6mepropositionestquecetreprise enconsid6ra[iondoits,appliqueraux6tudesdechaquesph6re
《《civilisationnelle”(oudcscontextes《《nationaux〃)3.hajouterai
enoutreunetroisi6meproposition,celleded6finirunmode
decirculationdesid6esdontleprocesser6v61eraitcomplexe,
dissym6triqueetmultilat6raLCettetroisi6mepropositionpeut
paraitrecontradictoireauxdeuxpremi6res・Ilfaudraitdonc
m,expliqueLJecroiseneHb[quel'6tudeetl,exigenced'untelリゼァリ(的7
-《《commerce》》Cu《《communication”,traduirait-onenfran9ais
-sontdcvenusplusquejamaisd'actualit6puisqucaujourd,hui,
noussommesentraindcvivreune6poqueAlafbisglobalisanrcet nombristeljaccroissementr6eldelaCirculation(nonsculementdes
74 KazuyaONAKA
id6csma1saussideshommesetdescapitaux)entraineparadoxalement
desph6nom6ncsquasi-mondiauxderejctdcsalt6rit6setausside
化rmeturcsursoLQuefairc?,surtoutquandonpensequeles fionti6rcsint6rieures(/""ど”Gwzz'")sontconstituantesdecequej,aiapproximativemcntappel61csspherescivilisationnellesoulcs
traditionsphilosophiques,etnonrinverse4C,estenpartieenvue depcnsercespmbl6mescomplexcsqucjcm,int6どesseAlaquestion dcl,K6tymologie〃.Certes,lechoixdeceproc6d6peutsemblerparadoxalparrapportaumodetransversaldecirculationdesid6es
quejcviensd'6voqucnAufbnd,lacontradictionqucjnaisupposee entrelesdeuxpremi6rCsetlatroisi6medemespropositionsconsiste dansccparadoxe・Notonsquciesouscrismoi-m6mehlnanalysequel'6tymologieasouventpoureHbtdedissimulerlesvacillementsdes
identit6scollectivescn正tablissantcelles-cidansleurpuret6originelle OnAmonopinion,levrai(β如腕oJengrec5)deccproc6d6neser6duittoutefbispasArid6ed,origine.Commenousavonstent6deled6celer
encommentantlaphrasedeWhitehead,l'actedelaremont6everslepass6nousfhitapercevoirl,existence。,unestructure(oud,unr6seau)
quisous-tendmat6riellementl,id6alit6consubstantiellehlaplace
derorigine6・CesontdcsusagesconcretsdesmotsquidonnentA l'6tymologiecettestructuremat6rielle・D6slors,ceproc6d6hpremi6Icvuepoussi6reuxvoiredangereuxnousofIreunmoyendiscursif
consid6rable.E6tymologienousmontreeneffbtdesmodalit6s concr6tesdelacirculationdesid6essousunanglemat6rialistedans lamesureoUils,agitdcsusagesdesmots,leursv6hiculesmat6riels・A1ors,jesuistcnt6del,employenAcetteoccasionunique,enfhveur
Quelsenspeut-ondonmeralarecherche6tymologiqueenphilosophiepolitique? 万
。,unecommunicationpolitique・NefUt-cequesurune6chelletr6s modeste,ils,agitpourmoidefavoriserl,instaurationd,unesph6re
publiquetransnationaleenm'efYbr9an[der6cuserdesqobstacles 6pist6mologiques〃、
Jesouhaiteraiscloreccttepartieintroduc[iveapr6sl'avoircompl6t6e encored,unmotAvraidire,c,estpresqucparhasardquecechoix desobjcts-letermcmcontradiction,にtsesusages《《maoIstesル ーmestvenuAl'esprit、CommeonlevcrratoutAl,hcure,jcdois cetteth6matiqueenpartieAlalectured,unenoteenbasdepagequi m,a6t6aussiincitativequ,allusive、R6trospcctivementparlant,je croistoutefbisquecechoixscjustiHeind6pendammcntdemon pointdevuepersonneldanslamesureoUils,agitd,unphilosoph6me quonalong[empsconsid6r6commeenjeucEucialdontd6pend lesconccptionsmemcsdctoutsociaLd,historicit6ct,sijepuis
ArccourirAcetermc,。,universalit6・Jesaisque,pr6cis6mentpour
cctteraison,certainsrisquentdcm,objcctcrmath6matiquer6volue、Maisjcsais6galementqueceCongr6sestconstitu6d,individusdont l'h6t6rog6n6it6desconditionsdevicfiworiseraituncremisccncause
dcpcrspcctives・Etantcncourag6parccconstat,jbsed・ncesp6rcr
quelapr6sentecommunicationexerce,Asamani6remaladroite,un
eHbtdedistanciation・CarlcommeAlthusserl,aflitressortirApropos deBertolazzietdeBrecht,ilarrivequedes“fbrces6trang6res)》se mettentAparlerennousdesorrequenousnouslesapproprionssur
uneautresc6nequecelleduth6Atre7.
76 KazuyaONAKA
Ⅱ
Jed6sireraismaintenantapporteraud6batuncertainnombre d'616mentsquirel6ventdelath6matiquedcr6tymologieduterme 噸contradiction》sanspr6tendreil,exhaustivit6Lesrencontres
avecces616mentsonteulieuchezmoiendiversesCirconstances、
Undes616mentsd6clencheursquimbntconduirhpr6sentercette communicationaujourd,hui,c,cstuncnotecnbasdcpagcquise
trouvedansCi"9ん〃“ん"αZを>1'`Z肱加βルカわが9"‘。,EtienneBalibar・
Jel,ailueaucoursdestravauxpr6pamtoircsdcmath6sc,soutenue end6cembre2003hNanterrectquiportaitsurlemat6rialismedu
《dernier》》Akhusserb
《(oucommeledueldelalanceetduboucliemdontleflceAfiace
Ifestdissym6triquequenapparence,superficiellement,puisque l,unestrimageinvers6edel,autre,l,armeoffensive correspondantexactementhl,armed6fbnsive・Depuisquelque tempsnosintellectuelsparisiensontd6couvertlechinois・
Bravo1Ilssesontavis6squelemotsignifiant,enchinois,
contradiction,,,etaitl,unit6desdeuxcaract6resdela“lance
GG
,,etdu``bouclier,,,etilss'6merveillentdecequeladialectique soitainsicong6ni[aleAlalangueethlaculturechinoiSc・On peut,sansoutrecuidancc,lcurconseillcrd,abandonncrlesjeux 6rymologiquesetdelireunpeuMao,pourvoircomment saconceptiondelacontradiction,quid6veloppeMarxet L6nine,seseparcd,entr6edcjeudecetteimageid6alistedela 〃
Quelsenspeut-ondonnerAlarecherche6tymologiqueenphilosophiepolitique? 77
contradiction,etluisubs[itueunconceptmat6rialiste》8.
Sanslirel'ensembledutexte,onauracomprishtraverscepassage queBalibarattribueaux6critsdeMaouneconceptionmat6rialistede lacontradiction,enconsid6rantlecaract6redissym6triquecommeun desessignesdistinctifhDansles6critsdell62-63((《Contradiction etSurd6termmation》》et“Surladialectiquemat6rialiste)》),
Althussermettaitd6jAenreliefla《《Ioidud6vcloppementin6gal descontradictions》》enser縦rantexplicitementAundestravaux fbndamentauxdugrandTimonierchinoisintitul6DeAzlmが9"'、En d6pitdeladivergencepolitique(dueenparticulierhlaquestionde l,appartenanceauPartiCommunisteFran9aise[auxdiHEにndsautour desonr61e《objcctif》》),lescomposantesdel,《6Cole〃althuss6rienne ontcontinu6AにconnaitrechezMaounecontributionprimordialeen
lamati6re1o・
Au-delhducercledesancienscollaborateursd,Althussera Q proprementparler,lalitt6raturedu《maoYsmefran9ais)》tendA paraphraserl,interpr6tationduphilosophedelarued,Ulmsur lbeuvrcdugrandTimoniertoutcnprenantlerisqucd,yajoutcr davantagedefhitschinoisParexemple,Fran9oisMarmondansson ouvragein[itul6LBノMz‘jme,remarqueque《《Eoriginalit6dela[h6se maolstecstaUjourd,huircconnueetl'ondoitALouisAlthusscrd,avoir soulign6cetapportfbndamentaldeMaoTb6-toungAlaphilosophie marxiste恥Dansunstyleconcis,ilr6sumeenquelquespagesla
《《lecturealthuss6rienne”acesujetenlarelianthlanotionfteudienne dc‘surin[erpr6tarion〃(〃`魅"”'28)ethlacritiquechinoise(donc
78 KazuyaONAKA
cellefhiteparMao)delath6sedeYangXian-zhen:《dcuxfhsionnent enun聯.Marmorpoursuit:《PourMao[…]illfypasdeconciliation possibledescontradictionsenunquelconque“d6passement ll h6g61ienouzⅦw9gj'0殖(justcmilieuconfhc6cn”''・Unobservateur e[rangercommemoi-malgr6unedoublefhmiliarit6aveclapens6e d,A1thusseretlaconna1ssancebasiquedelalitt6raturedassiquechinoise -esroblig6des,arr6tericLCarlacondensationdes《cultures〃
rec616edanscettephrasemeconduitAmeposerunequestionde d6calagesentrefbrmationssociales,celledesavoircommentcesdeux termes[r6sh6t6rog6nesU城`6"麺/zb0,W・噸serenvoientdosA dosenungestederefhs…l2
Amonsens,UyaeHbctivementdescontradictionsquitraversentnon seulementlestextesdescommentateursext6rieurs(ycomprisdonc ceuxdwmaOYsmefian9ais,,)maisaussilapens6edeMaoelle-m6me,
etquis,exprimentparexempledanscettefbrmedecondensation'3.
Enr6alit6,lestextesdespremierssontsouventtr6sr6v61ateursence qu,ilsamplifientlapr6sencedescontradictionsdansunieude prOjcctionsE6ciproques(naturellement《《dissym6trique》et《in6gal》).
Accsujct,lath6matiquelaplusr6v61atricescraitccllcdcla
sinisationdumarxismechezMao、Danscetteth6mELtique,tout unsyst6mebipolairedetermes-Modernit6/TiPadi[ion,Europe
/Asie,Internationalisme/Nationalisme,(《Huitcentmillions
dephilosophes”(BelLassen)/volontarismeirrationnel- s,installecommeunhorizonind6passabledepens6eAl,int6rieur duquellestermessubjcctivementoppos6ss,av6rentobjectivement compl6mentaireset6ventuellemcntinterchangeables・Parexemple,
QuelsenspeutPondonnerAlarecherche6tymologiqueenphUosophiepoUtique? 79
StuartSchram,1,auteurtr6scomp6tentde/Mzo万一”麺(1966)mais quinepartagea1tpaslez61er6volutionnairCdesgardcsrougesconclut:
1)qu,onestentraindepasserdusi6clederincompr6hensionde
l,Asieparl'EuropeAceluidel,incompr6hensionderEuropepar
rAsie,et2)queMaoaunedoublepr6ten[ionAl,universalit6,issue delath6oriemarxisteetdelacivilisationchinoiseI4、Lasp6ciflcit6 dClapositiondeSchramconsistealorsdanssacaract6risationdela pens6edeMaoparleprimatdunationalismesurlesth6oriesma1xlstes。,origincseurop6ennes(russcsinclues).Puisquechinoise,lath6oriede Maoapu6treleplusauthentiquementmarxiste,ditSchramApropos delaperceptionchinoiseconcernantlapens6edugrandTimonien
Evidemment,cettepositiondcSchramsemblcraitauxyeuxdumaolste
(surroutoccidental)une、[erpr6ta[iond6vi6eMroite,Alafbis [raditionalisteeranti-marxiste・Tfaditionalisteparcequ,elleaccorde Al,h6ritagcchinoisuncimportanceinjustifiablc、Anti-marxlstecar
eller6duitl,universelmarxisteauparticuliernationaLParexemple,E
Marmornemanquepasder6pliquerque《(CequecertalnsappeUent la“sinisation,,dumarxismenestenr6alit6quel,applicationaux conditionsconcr6tesdclaChinedumarxisme-l6ninisme》I5Jecrois comprendretoutAflitpourquoiMarmorr6agitainsi・MaisjedoissignalerqumyaAanalyserdanscequiestexprim6enl,occurrencepar
leterme《application》》etquelanotiondesurd6terminationyaura unr61eijoueLD,ailleurs,sonrcfilsde《(sinisation”mesembleavoir unprlx:entermespuremen[sinologiquesdignesdesA”SZzjzdf臼j)sa descriptionconcr6tedelaChinedeMaoestbeaucoupmoinssolide etHnequeladescriptionparexempleavanceeparSchram、La値9on80 KazuyaONAKA
dontMarmorserapporteausch6mataorsteduyj〃/yα麺estassez rudcAtclpointquejcmedoutequ,unEdwardSaidrappellerait 卿orientalisme,ctqu,unJacquesDerridalequalificraitdeKpr6jug6 chinois鋤I6Bre虹outengardantlesm6mestermes,lespositionsdes deuxs'6changent・Tf6ssch6matiquementparlant,lespoin[sdevue du《maoISmefian9ais”quiparaissentdeprimeabordtr6sradicaux s,av6reraientApr6sentconservateurs,carils6chappentdifllcilement Alacondamnationd,avoir6t6banalementeuropeens,etmalgr61eur l sinc6rit6subjectivc,ignorantsAl'6gardd,uncnsemblenationale detraditionsculturelles、Enrevanchc,larigueurdesinologuequi caract6riseletravaildeSchramnousfburnit,ind6pendammentdesa tendancepolitique,desconnaissancesconcr6tes,doncprogI℃ssistes・
Bienentendu,monproposn,estpasd'injurierniderabaisserles
sacrificesintellectuclsetphysiquesdemcspr6d6ccsscurs・Cequcjc
propose,c,estdesortirdecetteprobl6matiqueconstitu6ed,unsyst6me bipolairedetermesoppos6s・Peut-6trenousfaudrait-ilpasserune fbisparcequeBertrandOgilvieappelleraitun《nominalismeradicalfianciscain》l7sinousvoulonsli正untextederautresansleramener
syst6matiquement,etAnotreinsu,Alaprobl6matiqucdesOrigines、
Autrementdit,ilesttouJoursetencoreindispensableded6flnirle concretcomme《《synth6sedemultiplesd6terminations》telqueMarx
l,acon9ul8Desr6servesqu,EtienneBalibarflisaitdanslepassagecit6
aproposder6tymologiesejustifientpourcetteraison;tantqu?elle q demeurcAl,int6rieurdclaprobl6matiqucdesOrigines,’'6tyrnologie nepeutfbnctionnerquccommeunmiroirdanslequelchacunse projettesurrautIeQuelsenspeut-ondonneralarecherche6tymologiqueenphilosophiepolitique? 81
AyantdepasserAlatroisi6meetdemi6repartiedecetexpos6dans laquelleils,agiratoutsimplementdelireuntexteafindesugg6rer lapossibilit6d,uneetymologiepertinenteenphilosophiepolitique, 〃 jevoudraismcr6足rerAun《《cas,)auqucllacritiqucquonvient d,eflbctuers,appliquedemani6reparticuli6rementpertinente,me semble-t-iLIls,agitdeStWb加勿だ)プレZ此”BdePhilippeSoUers19、Dans lechapitre3decelivre,intitul6《《Surlacontradiction》,Uparaphrase l,analyscd,A1thusserausujetdcMao・Tbutefbiscelancl,cmp6chcpas dyajouteraprescoupunelonguenotedebasdcpagesurune q 蝋logique[…]decouplaisonentredogmatismeetr6visionnisme), cens6e6trecaract6ristiquedelaposition。,Althusserpost6rieureaux 6v6nementsde682o(ilestsymptomatiqueque,toutcommechez Badiou,cettenotesetermineparuneinsistancesurlan6cessit6dela
《`qucstionmat6rialistedusujet’’2').Enoutre,Sollcrsintroduitunc 6tymologiequicdincidcavccsaposi[ion蝋maolste”dcsann6es70et quejequaliHcraidc足tichistcdanslamcsurcoililnelacon)uguepas auxcontexteshistoriquesconcre[s、
《(C,estainsiqueletitrem6medu[extedeMaoTS6-toung,
DeAzco"カゼZ`fi“・",scprononccmdodhnlhncts'6crit矛盾 論,c,cst-Mire:javclot-bouclier-trait6(lccaract6rc"trait6”
6tantlui-m6mecompos6de“parole,,-Al,int6rieurduquel onreconnaitledessindelabouche-etde“claie,,(de
bambous),``assemblage'',``s6rie'').Les“cat6goriogrammes, うり eneflb[,renvoientnonAdes``concepts,,mais,souvent,aux condensationsgraphiquesdebr6vess6quencesdramatiquesou
82 KazuyaONAKA
mythiques,enl'occurrence(pourcontradiction,,)aurapide “
sc6nariosuivant:unhommetendd,unemainlcjavelotqui percetouslesboucliers,etdel,autremainlebouclierquaucun javelotncpeutpercer))22.
Puisilselancedansunesorted,〃ど錐”""gquin,estpas inint6rcssantecnsoi(surtoutpour6tudierlapens6esollersienne)mais toujoursd6nu6edecontexte.
“Tbutcecipourmarquersimplementlemilieuconcre[dans lequelnousavan9onsenm6metempsquel'61aborationdu texte,sondiscourslatent,Vertical,expos6avecsondiscours manifbste,dansune6critureAdoubleregisrresimultan6・
Pourcontradiction(javelot-bouclier),iln,cstpasindi催rent deconstaterquelacondensationd,unedisjonctionlogique impliqued,unepartuneperc6eirr6sistible,del,autreimpossible・
XpercetoutyWnestperc6paraucunx.D,unemainetde l,autremain・Lamicro-s6quencecontradiction,,estainsila〔G sc6ned,unconceptvide,cliv6,ot1deuxcomprendunquise diviseendeux:enm6metempsetensemblerunetl,autreen tantquel,unsansl,autre"23.
ⅡI
Pourfinircctrecommunication,jevoudraistoutsimplcment reprodui[eunpassagedeHanFei-tse(280-Z33avantnotre6re)que
Quelsenspeut-ondonnerihlarecherche6tymologiqueenphilosophiepolitique?|83
jeconsid6recomme《《sourccルdecct[ecxpressiondanslasph6re civilisationnelleot1ilfaitpartiedesoeuvresclassiques、Enraisonde soncaract6reh6t6rodoxe,lenombredesouvragesd,annotationde l,oeuvredeHanFei-tsenestpashismriquementtr6s61ev6par rapporthccluidescanonsconfUc6ens・EnChinecommcauJapon,
lescommentairesd6taill6setexhaustifSdel,oeuvredeHanFei-tse
apparaissenttardivcmentauxalcmoursduXVIIとmesi6cle(dynastic
Qjng,情1644-1911,pourlaChine;6poqueTbkugawa,1603-1867,
pourleJaponotll,ontrouvelapremi6にr6足renceasonoeuvrcdans uncatalogue6tabliauⅨdmcsi6cle24).Sijesouhaitcclorecctexposeparunccitation,c,estpourlaisser l ouvcrtlctcxtcsansajouterd,intcrpr6ta[ionssaufccllcspmvcnant in6vitablementdelabelletraductiondeJeanL6vi25.Ilyaassui uneautreraison:jecroisprofbnd6mcntqucl,oeuvrcdeHanFei,
6criteaulll造mcsi6clcavantJ.‐C,class6ecommun6mentdansle rangdesKl6gistes)》et,entre,autressonc616brepassagcdu366mc chapitreintitul6Mhtationl(難一),arm6d,unerationalit6 implacableetd,unr6alismepolitique,demeurentsufYisammenr puissantsetconvaincantspourcontrediredesinterpr6tations bucoliquesissuesd,une6tymologie足tichistemystiflante、Sollers comblaitsonmanqucdcrcnscigncmentsparun《《pr6jug6chinois),Z6 quiconsistaithdire,rappelons-le,que《(les“cat6goriogrammesll […]renvoientnonAdcs“concepts,,Inais[…]auxcondensations graphiquesdebr6vessequencesdramatiquesoumythiques》,、or,
danslepassagequcjcvaiscitenils,agitp鑓cis6mentdcd6mystifieren mettantencontradictionlesvertusdedeuxmonarquesmythiques:
84 KazuyaONAKA
Yho尭etsonsuccesscuIFChouen舜,tousdeuxid6alis6sparles
confUc6ensJevouspriedebienvouloirmepardonncrlalongueurdelacitation.
“LespaysansdeLi-chann,arr6taientpasd,empi6tersurles bornagesdesunsetdesautres・IlsuHitqueChouensyrendeet labourepourquunanplustardleslimitescadastralessetrouvent flx6es、Lesp6cheursdesbordsdufleuveJauncsedisputaient lesgr6vessablonneuscs;ilsuBfitqueChouensyrendeetyjettc salignepourquunanplustardilsc6dentlepasauxain6s・Les poteriestourneesparlesYidel,Est6taientgrossi6resetfiagiles,
maisilsufHtqueChouensyrendeetyfL9onnelaglaisepour quunanplustardellessoientdelameilleurcqualit6
ConfUcius,enprcnantconnalssancedeceshautsfhits,soupira:
-Bienquelelabourage,lap6cheetlapoterienefissentpas partiedesartributionsdeChouen,celui-cipritn6anmoinslapeine desed6placerpours,ylivrerlaHndecorrigerlesmanques・Ah,
Chouen,commeilfUtvertueuxetloyaLIlpayadesapersonne,
ensortequelepeuplelepritpourexempleetsesoumitAsesavis・
VbilAquimefLitdirc:“Lesageciviliseparlavertu. ,,
Puis-jemepermettredeposerunequestionauxconfi1c6ens:
“EtYao,quefhisait-ilpendantcetemps-1A?)》Jelesentends d6jhmcr6pondre:“Yao?Il6taitFilsduCiel》・A1ors,PCurquoi doncConfUciuslouc-t-illasaintet6dcYbLo?QUandunsagc 6clair6exercel,autorit6supr6me,ilftlitensortequPaucunecarence neviennetroublerlapaixdesonempireJenevoisdoncpasen
Quelsenspeut-ondonnerAlarecherche6tymologiqueenphilosophiepolitique? 85
quoilavertud,unChouenauraltetenecessa1repourlesciviliseB Oノノ’0 sip6cheursetlaboureursavaienttousv6cuenbonneintelligence
etsilesustensilesavaien[tous6t6delameilleurefLcture・Siau
contraireChouenadfis'employcrAcorrigerdesd6ficiences,cela montrequelegouvernemcntdeYhLosoufliaitd,imperfiections、
EnsortequelouerlasagessedeChouenconduitAdourerde lasaintet6deYno;invcrsement,cxalterlaclairvoyancedeYao,
c'esrd6niertoutm6ritecivilisateuriChouen・Carlesdeuxne
peuventcoexisterconcurrcmment.C,estcommerhis[oirede cecamelotduTch,ouquivendaitdesboucliersetdeslances・
Vantantlespremiers,ildisait:“Mesbouclierssontsir6sistants queriennepeutlesentamer1,'et,ftlisantlar6clamedessecondes,
ilcriait:“Meslancessonrsiaiguis6esqIfillfesrrienqu,ellesne transpercent1,'Maisquandquelqu,unluidemanda:(《Etquese passe-[-ilsiunedeteslancesheurteundetesboucliers?)》,notre hommerestacoi・EneHiet,ilnepeurexisterAlafbisdesboucliers quir6sistentatoutetdeslancesqui[ranspercenrtout・Vanterles deuxsages,c,estaussicontmdictoirequedefhlrelar6clamedela lancectdubouclicr[今尭舜之不可両誉、矛楯之説也l
D,autrepart,onnousditqu,i]flllutunelongueann6epour qu,und6fimtsoitcorrig6,ensortequ,auboutdetroisansChouen navmtrem6di6qu,Atroiscarences、Chouendisposedecapacit6s limit6esetil1festpas6terncl,orilse[rouveque,dansunempire,
ilyasansarr6tunefbuledechosesArectifier;ilestclairqu,A vouloirr6pare1;avecdesmoyensetuntempsdevielimit6s,cequi napasdefin,onlf61imineraquefbrrpeL1ded6ftluts.
86 KazuyaONAKA
Tbutaucontraire,chAtimentsetr6compensesvisentA obligerl,ensembledelapopulationdel,empireAappliquerles directives・Ainsi,siron6dictcunarr6tstipulantqueceluiqui seplieAlanormeestr6comPenseetceluiquiycontrcvicntest puni,untelordre,sit6tpromulgu6etdifYhs6Atraverstoutle territoire,accompliralatransfbrmationsouhait6esansqu,ilsoit n6cessairedepeinerdurELntunan.N,est-cepasfairepreuve d,unem6connaissancetotaledestechniquesdegouvernemcnt quedes'6chincramettrelamainAlapAte,aulieudeconseiller 、 asonmaitredeprcndrelesmesuresquipermettentdeseft,ire ob6irderensembledcscssujcts?Enoutre,c'estunetAchedonr m6melesY2,oetlesChouenviennentp6niblementhboutquede transfbrmerleurssuJetsenpayantdeleurpersonne,alorsqu,ilest tlもsais6pourunprince,Rit-ilm6diocre,decorrigersessU)etsen renantles虚nesdupouvoirbPeut-ons,extasiersurunem6thodede gouvernementqui,pourapporterl,oIdにdans1,empire,sepropose d,abandonnerdestechniquesfhcilementapplicablesparles souverainslesplusm6diocres,pourpr6nerunevoiearduememe A pourlesYaoetlesChouen?),27
Jevousremerciepourvotreattention.
Quelsenspeut-ondonnerAlarecherche6tymologiqueenphilosophiePolitique? 87
Communicationpr6sent6ehl,occasionduCongr6MarxlntemationalⅣ(Atelier
‘“Ma[xismcets[ructuralisme”quiaeuliculejeudi30septembrc2004A16 heures,cnsalle211dubiitimcntLderUnivcrsit6ParisX-Nanterre).
Traductionlibredelaphraseoriginalesuivante:《Thesafbstgeneral characterizationof[heEuropeanphilosophicaltraditionisthatitconsistsofa seriesoffbomotestoPlato”・CfAN、Whitehead,〃℃c“α"′Rβuz"醜A〃aJu《y j"C”"oノレg)',Corにc[edEdition,ThcPrccPrcss,NcwYbrk,1178,p、31.
Whiteheadopposelarichessedesid6esg6n6raleschezPlatonAleurs
s)'st6matisationsexcessiveschezsescommemateurs・Cf〃jdf
Accpropos,jesouscrispleincmenthlapropositiondcMaoTb6-Tbung:《Sans cnqu6te,pasdedroitAIaparolc》・Sourcedecita[ion:unevcrsionjaponaiscdu PEtitlivrerougcduPr6sidentMao,P6kin,Editionsenlangues6[rangbにs,1171 (deuxibmc6di[ion;prcmi6rc6ditionenll68)[『毛主席語録」(外文出版社、
北京、一九七一年刊)],P315.
Cf《Politiquedel,im-puissance、DiscussionavecBer[randOgilvie勘inE[ienne Baliba凪L趣mPqZf沈師9"2,〃G2`師昼Rd鯵i,"js"r/bzl"`セノhz","`”q'ん""`,
Edi[ionsLaDさcouverに,Paris,2003,pp63弓84.
Selonledic[ionnaireG1z"‘めん秘IemotgにcEm腕“ぬitpartiedel'6tymologie dutcrmcmemcdcl'噸60,mologic”avcclevcrbc“j"(quisignifie、《diに鰺).
Nousatmchonsl,aspectpolitiquemen[conserva[eurdel'6tymologie,nonA sastructurema[6rielle,maisisatendanceAreproduiresanscesselaplacede l,originc(toutAfli[compamblcMafbnctionqucjoucla6gu定dcPlatondansla phrasedeWhitehea。).
LouisAlthusser,《Le``Piccolo''BertolazzietBrecht(Notessurunth6atre ma[6rialiste”(1162)in〃"rMz癖,EditionsLaD6couverres,Paris,1116, PP」31-152.
EtienneBalibar,“Plus-valuee[classessociales”inα"9.m“”腕`z堀IajZ7/MmTE ルなZwf9"β,Fran9oisMaspero,Paris,1974,p、112,note82
NonsansprovoqueruneccrtainesuspiciondelapartdeladirectionduECEA
1
2
3
4
5
6
7
,
88 KazuyaONAKA
proposdelatensionavecGeorgcsCogniot(alorslediにcteurdelarevue圧"鋤 etle《procbsth6orique刀quecelui-ciaorganis6,voirAlthussenL別”"かん”
ん,1gZF7,qPj(1185),Edi[ionsStock/IMEC,Paris,1114,nouvelIe6ditionaugmen[ee,
P・zo6
10VOirparexempleAlainBadiou,乃〃rjF火上CO"r、ゐげ",",colL《Yenan”,
FranCoisMasperonParis,1975.Danscetouvrage,I,auteuravancepourtant,en sappuyan[surunephrascdeMao,une化rmule:KS'iln,yaniDieu,niOrigine,
ilyabelctbiensujetcr6atcur(p58),puisposehAIthusserdesquestions teUesque:《ouiounon,AlthussencenCHdontruesmembreest-ilenFrance aujourd,hui"lepartidclaclasscouvrib唾,,?Est-illeprol6[ariatcommcsuictdc sonhistoirelもvolutionnai正?妙(p60).Sansdou[enouspourrionsciterlepassage suivantcommcuncdesr6ponsestypesd'AldIusserfhcchcesobjcctions:《Badiou publieactuellementchezMasperodesflsciculesim6ressan[s,ohl,onre[rouve curicuscmentlaphilosophicsartricnnedelar6volte,qu,U、?aiamaisd6savou6c,
auservicedcl,interp瞳tationdes[cxtcsdeMao,surunfbnddevolontarisme,de pmgmatisme,etd,id6alismetypiquedelapens6edugranddirigeantcommunisに chinois”[くLesfhi[s》(1976)inL別”"j「んWb凪gZF7"”qP・ci[.,p、3121
11CfFranCoisMarmoIiLeMZo”`・ノM'』んjuPbだ`FPCノゼノメ9"&coll.“QUcsais-jc?》,
EU.E,Paris,1176,pp62-65.
l2Encommcntantainsi,jencreprochecependanrpashF・Marmord,
avoirexcessivementsimplifi61apens6eduPr6sidentMao、DefbICon g6n6rale,lalitt6raturedumaoYsmefran9aismechoquehlafbispar sasinc6rit6subicctivcctsonenthousiasmed6bordan[、End6pitdes r6servesquonpeutfairesurleplandelapertinencescientifique conccrnantscsobscrvationssurlasoci6[6chinoisedccct[c6poquc,icmc permetsdeciter,commeconsti[uantundes6cri[slesplus6mouvan[s,
1,.uvr。gcdcMichcllcLoi,intitul6L吻蝋gwl`r`"'0""j':αz"2,雄"o"“":
“Cカメ"aFranCoisMaspero,Paris,1173.
13Lapr6sencedescon[radictionsauseindesapens6enel'atteindranullement
Quelsenspeut-ondonneralarecherche6tymologiqueenpbilosophiepolitique? 81
parcequelescon[radic[ionssontd,aprもslegrandTimonierchinoislesmoteurs del,Histoirc・Lapens6edeMaoTb6-[oungn'6chappepasAcetterbgleg6n6rale・La pr6sencedescontradictiond6mo、[rela足condit6desapens6e・
VbirlaconclusiondeStuartSchmm,jMzo万一"“PenguinBooks,1166[[rad・
fta、9.MZDZ躍勿zJ嘔ArmandColin,1172]・
Marmonop、Cit.,p、48.
C,estpr6cis6mentenraisondurapprochementdeladialec[iquedeMaoetde son《contrc-邸emple》dusch6mataolStcdey"〃埴qu,unsinologucjapona1s sp6cialistedeMao,AtsuyoshiNiijima,afbrtementcritiqu6undesescoU68UCS,
Ybshimink6uchi,quicst6galementKmaolste》commeluietunedesflgures cmbl6matiquesdelalitt6raturcd,aprbs-gUerrenippone、CfArsuyoshiNiijima,
M6Thku-t6notetsugaku[LaphilosophiedeMaoTb6-toung],Keis6Shob6,
T61W6,1166,chap・10《LaDialcctiqucdcMaoTb6-roungctlcdualismey/〃/
”咽捗・
Cf“Politiquederim-puissance・DiscussionavecBer[randOgilvie》,op・Cit.,
p61e[p、77.
KarlMarxパIn[roductionhlacririqucdel'6conomiepoh[ique)DinCb"姉6"如如
`iMh鰄吻"`ぬ/師"0沈坤o"Zi9Z`2,trad,fian9・parMauriceHussone[Gilbert Badia,Edi[ionssociales,Paris,1172,p、165.
PhnippeSollers,血沈"αZ直流`Z/Hf"a、ごノカZ〃耐is7"ど`Mz“/bc滝9"βだ!/りん施"”jだ,
Coll.《TblQUeI”,EditionsduSeuil,Paris,1974.
〃雄沸,pp141-142,
CfNoteldelaprさsen[ecommunication、
PhihppeSoIleIs,SiWbl迩彪“此沈B,op・ci[.,p、131.
必雄”,P132.
SelonTeruoThkeuchi,rannotateure[letraducteurdeHanFei-rsepour ShinshakuKanbunThIkcr[NouveUePl6iadcdesBellesLc[[rcschinoises],Meiji Shom,T61q,6,1160.
flh"Jロセトカ`."ん、びんP>『""、Lajmjビigブ`ぬJlz吻沈…"0""“ルビ,prさsentさe[
14
56 11
17
18
1,
01234 22222
25
90 KazuyaONAKA
tmduitduchinoisparJeanL6vi,EditionsduScuil,1111.
26CRJacqucsDcrrida,α蛇…"α"“角Les色dirionsdcMinuit,Paris,1167:
《CCS[lcpr6jugさ"chinois"、Tbuslesproictsphilosophiqucsd'6criturectdc langageuniversels,pasilalie,polygraphic,appel6sparDescartes,esquiss6s parleEKircher,Wilkins,Leibniz,eに.,encouragbren[hvoirdansrさcri[ure chinoise,qubnd6couvrai[alors,unmodbledclanguephilosophiqueainsi
soustraithl,histoireTblleesten[outcaslafbnctiondumodblechinoisdansles
projctsdcLeibnlz鯵(pp11Z-113);`(Lelogocen[rismeestuncm6[aphySique ethnocentrique,enunsensoriginaletnon“rclativiste"、IlestliさAl,histoirede l,Occident・Lemod6lechinoisnel,interromptqu,enapparcncelorsqueLeibniz s,yre企repourenseignerlaCaractさristique・NonseulementcemodbleICsにune repr6sentationdomes[iqueDmaisonn,enfhitr61ogequepourydさsignerun manquee[d6fi、irdescorrectionsnecessaires・CequeLeibniztienthpr6[erh r6criturechinoise,c,estsonarbi[raireetdoncsonind6pendancehl'6gardde rhistoire・Ce[arbitraireaunlienesscntielavecl,essencenon-phon6tiqueque LeibnizcroitpouvoirattribuerAl,‘criturechinoise・Celle-cisembleavoir6t6
“invent6eparunsourd,,[.、小(pp、117-118).
Z7Han-Fei-tse,opcit.,pp405-407.
Quelsenspeut-ondonnerAlarecherche6tymologiqueenphUosophiepoUtique? ,1