著者(英)Lkhagvasuren Ichinkhorloo, Yuki Konagayajournal orpublication titleSenri Ethnological Reportsvolume72page range1-418year2007-08-28URLhttp://doi.org/10.15021/00001396 ХХ зууны Монголчууд /2/ : Социалист　Монголын улс т?рийн амьдрал

ХХ зууны Монголчууд /2/ : С оциалист Монголын улс т?

рийн амьдрал

著者(英) Lkhagvasuren Ichinkhorloo, Yuki Konagaya journal or

publication title

Senri Ethnological Reports

volume 72

page range 1‑418

year 2007‑08‑28

URL http://doi.org/10.15021/00001396

Öîãò-Î÷èðûí Ëîîõóóç

1 1930-ààä îíû ¿åèéí Ìîíãîë îðîí.

È÷èíõîðëîîãèéí Ëõàãâàñ¿ðýí (öààøèä ÈË): Öîãò-Î÷èðûí Ëîîõóóç òàíûã 20-ð çóóíû Ìîíãîëûí õàìãèéí àëäàðòàé óëñ òºð÷äèéí íýã ãýæ àðä ò¿ìýí

¿íýëäýã. Ýíý óäààãèéíõàà ÿðèëöëàãûã òàíû áàãà íàñíû àìüäðàëààñ ýõýëáýë ÿìàð âý? Òà õýäýí îíä, õààíà òºðñºí áý? Òà ººðèéí áàãà íàñ áîëîí ààâ, ýýæ, àõ, ýã÷, ä¿¿ íàðûíõàà òóõàé áèäýíä ÿðüæ ºãíº ¿¿?

Öîãò-Î÷èðûí Ëîîõóóç (öààøèä ÖË): Çà. Õîë ãàçðààñ èðæ, ìîíãîë÷óóä áèäíèé àìüäðàëûã ñîíèðõîæ áàéãààä áè èõ áàÿðòàé áàéíà. Áè 1923 îíä, Ìîíãîëûí áàðóóí õÿçãààðò, Ìîíãîë Àëòàéí èõ íóðóóíû Ãîâèéí Àëòàéí óóëñûí äóíä òºðñºí õ¿í. Áè õóëãàíà æèëòýé õ¿í. Ìèíèé òºðñºí íóòàã Óëààíáààòàðààñ 1.000 ãàðóé êì-èéí àëñàä áàéäàã þì. Çàñàã çàõèðãààíû õóó÷èí õóâààðèàð áîë Çàñàãò õàí àéìãèéí Çàñàãò õàíû õîøóó, îäîîãèéíõîîð áîë Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí ×àíäìàíü ñóìûí íóòàã þì. Ìàíàé ãýð Áîòãîíî ãîë ãýäýã ãàçàð çóñëàíä áàéõàä áè òºðñºí þì ãýíý áèëýý.

Ìèíèé ààâ Ðàâæààãèéí Öîãò-Î÷èð ãýäýã õ¿í áàéâ. Òýð íèéãìèéí ãàðëûí õóâüä òàéæ þì.

È Ë: Öàãààí ÿñòàé õ¿íèéã òàéæ ãýäýã áèç äýý.

Ö Ë: Òèéì. ×èíãèñ õààíû Ņàëòàí óðàãņ-èéí óäìûí öàãààí ÿñòàé

ХХ зууны Монгол÷ууд /2/ — Социалист Монголын улс тºрийн амьдрал Senri Ethnological Reports 72: 7–175 (2007)

1 1930-ààä îíû ¿åèéí Ìîíãîë îðîí.

2 Áàãà ñóðãóóëüä.

3 Óëààíáààòàð õîò îðæ èðñýí.

4 Áè Íàìûí øèíý õ¿÷íèé ñóðãóóëüä îðëîî.

5 ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíä.

6 Þ.Öýäýíáàë.

7 Áè ÇÕÓÊÍ-ûí Äýýä ñóðãóóëüä ñóðàõààð ÿâëàà.

8 ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû Ìàðêñèçì- Ëåíèíèçìèéí òàñàãò.

9 Áè Ãîâü-Àëòàé àéìàãò èðëýý.

10 Íàìàéã ŅÑÀÀ-íóóäûã óäèðäàõ ãàçàðņ-ûí äàðãààð òîìèëîâ.

11 Áè ýðäìèéí çýðýã õàìãààëàõààð áîëîâ.

12 Þ. Öýäýíáàëûã áè èíãýæ ø¿¿ìæëýâ.

13 ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ-íû 6-ð á¿ãä õóðàë.

14 Ìàíàéõ ãýäýã àéë.

15 Àòàð ãàçðûã ýçýìøèæ ýõëýâ.

16 Áèäíèé çºâ.

17 ŅÝñýðã¿¿ Ëîîõóóçņ.

18 Ìîíãîëûí óëàìæëàë.

19 Øîðîíä.

20 Õîðèí æèëèéí äàðàà Þ. Öýäýíáàëûã õàëæýý.

21 Ìîíãîëä àðä÷èëàë, øèíý÷ëýë ºðíºæ ýõýëëýý.

õ¿ì¿¿ñèéã òàéæ ãýäýã ø¿¿ äýý. Ìèíèé ýöãèéí ààâ Ðàâæàà òîéí ãýäýã õ¿í áàéâ. Òýð õºõ íîìèí æèíñòýé, óãñàà çàëãàìæèëñàí òàéæ õ¿í áàéæ. Ò¿¿íèé àõ, ä¿¿ñ íü Ãîí÷èã òàéæ ãýýä, õýí, õýí òàéæ ÷ áèëýý, çºí人 îëîí òàéæ íàð áàéëàà. Òýä íàð óäìààðàà òàéæ õ¿ì¿¿ñ áàéâ. Ðàâæàà òîéíû õ¿¿ íü áîëîõ ìàíàé ààâ òàéæ óãñààíû õ¿í áàéíà áèç äýý. Ìàíàé íóòàãò ×èíãèñèéí óäìûí, òàéæ óãñààòàé ŅÕºõ Äàíãèéíõàíņ ãýäýã íýã õýñýã, òºðºë õ¿ì¿¿ñ áàéñàí þì. Ìèíèé ýöãèéí óäàì áîë òýä íàðààñ ãàðàëòàé þì áèëýý.

Ìèíèé ýýæ áîë Áààòàðûí Ëõàìæàâ ãýäýã õ¿í áàéñàí þì. Ò¿¿íèé ààâ Õàëãàé Áààòàð áîë Áîãä õààíò Ìîíãîë óëñûí ¿åä áàðóóí õÿçãààðûã õàìãààëàõ öýðýãò ÿâæ áàéñàí õ¿í. Òýäíèéõ çóðãààí ñàéõàí îõèíòîé àéë áàéæ. Óóãàí îõèí íü ìèíèé ýýæ þì áèëýý.

Áèä íàð ÷èíü ýöýã, ýõýýñýý àõ, ä¿¿ òàâóóëàà þì ë äàà. Áè äýýðýý õî¸ð ýã÷, íýã àõòàé, äîîðîî íýã îõèí ä¿¿òýé õ¿í. Áè àéëûí äºðºâ äýõ õ¿¿õýä íü áàéãàà þì. Íàìàéã áàãà áàéõàä ìèíèé õî¸ð ýã÷ õî¸óëàà àéëûí ýõíýð áîëîîä, íýã íü 2 õ¿¿õýäòýé, íýã íü 5 õ¿¿õýäòýé àéëóóä áîëöãîîñîí. Òýä íàð ìàëàà ìàëëààä ë àìüäàðöãààæ áàéâ.

Ìèíèé ààâûã 1932 îíä Äîòîîä ÿàì áàðèâ÷èëæ, îäîîãèéí Çàâõàí àéìãèéí ŅÓëèàñòàéí øîðîíņ-ä õîðüñîí þì. Áè ààâûíõàà áàðèâ÷ëàãäñàí- òàé õîëáîãäóóëààä ýíä òîâ÷õîí ò¿¿õ ÿðúÿ ë äàà.

1921 îíä Ìîíãîë îðîíä Àðäûí õóâüñãàë ÿëëàà. Ýíý ¿åýñ Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãàà ýõýëäýã þì. 1924 îí õ¿ðòýë Ìîíãîëä ñîöèàëèçìûã áàéãóóëàõ óó, ¿ã¿é þ¿ ãýäýã íü òîäîðõîé áóñ áàéëàà. Òýð

¿åèéí Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí óäèðäëàãóóä ýíý àñóóäëààð íýãäìýë ñàíàà áîäîëòîé áàéñàíã¿é. Íýã õýñýã íü ñîöèàëèçì áàéãóóëàõààñ ýðñ òàòãàëçàæ áàéõàä áàñ ò¿¿íèéã äýìæèõ õàíäëàãàòàé íýã õýñýã õ¿í áàéñàí þì øèã áàéãàà þì. Èéì áàéäàëòàé áàéñààð 1924 îíòîé çîëãîæýý. 1924 îí áîë Ìîíãîëûí øèíý ¿åèéí ò¿¿õýíä ýðãýëòèéí øèíæòýé îí áîëñîí þì.

1924 îíû 5-ð ñàðä Ìîíãîëûí Áóðõíû øàøíû òýðã¿¿í Áîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãò òààëàë òºãñæýý. Áóðõíû øàøèí áîë Ìîíãîëûí íèéãýìä ¿ëýìæèéí èõ íºëººòýé áàéëàà ø¿¿ äýý.

Áîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãò áîë Áóðõíû øàøíû òýðã¿¿í òºäèéã¿é Ìîíãîëûí òºðèéí òýðã¿¿í áàéëàà. 1921 îíîîñ ºìíº òýð Ìîíãîëûí õýìæýýã¿é ýðõò õààí áàéâ. Àðäûí õóâüñãàëûí äàðàà Àðäûí çàñãèéí ãàçàð ò¿¿íèé ýðõ ìýäëèéã íü õÿçãààðëààä õýìæýýò ýðõò õààí áîëãîñîí þì.

Ìîíãîëûí øèíý ¿åèéí ò¿¿õ÷èä, ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä, Áîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãòûí òààëàë òºãññºí øàëòãààíû òàëààð ¿íýí ¿ãèéã õýëýõ áàéõ ãýæ áè íàéäàæ áàéíà. Ò¿¿íèéã òààëàë òºãññºíèé äàðàà ºðíºñºí óëñ òºðèéí îëîí

¿éë ÿâäëóóä èéì çàéëøã¿é øààðäëàãà áàéíà ãýäãèéã õàðóóëààä áàéäàã þì.

Áîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãòûí òààëàë òºãñºõèéí ºìíºõºí 1923 îíû

2-ð ñàðä áàñ íýã õ¿í íàñ áàðñàí þì. Ýíý áîë 1921 îíû Àðäûí õóâüñãàëûí

óäèðäàã÷äûí íýã Ä.Ñ¿õáààòàð þì. Ä.Ñ¿õáààòàð áîë ýíý õóâüñãàëûí óäèðäàã÷ íàðûí äîòðîîñ õàìãèéí øàëãàðñàí óäèðäàã÷, õàëóóí ýõ îðîí÷

õ¿í ãýæ Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí ¿íýëäýã þì. Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàì (ÌÀÕÍ)-ûí ò¿¿õýíä ŅÄ.Ñ¿õáààòàð õàòãàà àâ÷, áèå íü ìóóäààä íàñ áàðñàí!ņ ãýæ òýìäýãëýäýã þì. Ãýâ÷ Ņýíý áîë ò¿¿íèé íàñ áàðñàí øàëòãààí áèø!ņ ãýæ ýðãýëçäýã õ¿í îëîí áàéäàã þì. ÌÀÕÍ-ûí ¿çýë ñóðòëààñ àíãèæèðñàí ò¿¿õ÷èä ýíý òàëààð ¿ãýý õýëíý áèç ýý.

Áîãä Æàâçàíäàìáà õóòàãòèéã èéíõ¿¿ òààëàë òºãññºíèé äàðàà Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí àìüäðàëä îëîí ¿éë ÿâäëóóä çýðýãöýí ºðíºñºí þì.

Óäàëã¿é 1924 îíû 11-ð ñàðä Óëñûí àíõäóãààð èõ õóðàë õóðàëäàæ ìàíàé àíõíû ¯íäñýí õóóëèéã áàòëàñàí þì. Ýíý õóóëèíä ìàíàé óëñûí çàñàãëàëûí õýëáýðèéã ŅÁ¿ãä Íàéðàìäàõ Á¿ðýí Ýðõò Àðä Óëñņ ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéíà. Èíãýæ õààí øèðýýã äàõèí çàëãàìæëóóëàõã¿é áàéõààð øèéäæýý.

Ýíý á¿ãäèéã ÌÀÕÍ øóóä óäèðäàæ áàéëàà ø¿¿ äýý. Ýíý ¿åä ÌÀÕÍ áîë çàñãèéí ýðõèéã áàðüäàã óëñ òºðèéí öîðûí ãàíö õ¿÷èí áàéëàà. Ìîíãîë îðíû õºãæèë, àðä ò¿ìíèé àìüäðàëòàé õîëáîîòîé á¿õ àñóóäëûã ýíý íàìûí áîäëîãîîð òîäîõîéëæ áàéëàà.

1924 îíû 8-ð ñàðä ÌÀÕÍ-ûí 3-ð Èõ õóðàë õóðàëäàæ Ìîíãîë îðíû èðýýä¿éí õºãæëèéí ÷èã, øóãàìûí òóõàé àñóóäëûã àâ÷ õýëýëöñýí áàéíà.

Òýãýýä Ìîíãîë îðíûã öààøèä ŅÕºðºíãºòíèé áóñ çàìààð õºãæ¿¿ëíý!ņ ãýñýí óëñ òºðèéí áîäëîãûí ÷èã øóãàìûã äýâø¿¿ëæ áàòàëæýý. Ýíý ÷èã øóãàìûã ŅÌÀÕÍ-ûí æàíæèí øóãàìņ ãýæ íýðëýñýí áàéíà. Èéì ÷èã øóãàì áàòëàõûã èõ õóðàëä îðîëöñîí ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãûí íýã õýñýã íü ìàø õ¿÷òýé ýñýðã¿¿öñýí áàéíà. Ãýòýë õóðëûí ÿâö äóíäóóð òýäíèéã á¿ãäèéã íü áàðèâ÷ëààä, ¿ã äóóã¿é áóóäàæ àëñàí àéìøèãò õýðýã ÿâäàë ãàð÷ýý. Èíãýæ áóóäóóëæ àìü íàñàà àëäñàí õ¿ì¿¿ñèéí äîòîð Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí òîìîîõîí ç¿òãýëòí¿¿ä áàãòàæ áàéñàí þì.

Èéì ýìãýíýëòýé õýðýã ÿâäàë ãàðàõàä ŅÊîììóíèñò èíòåðíàöèîíàëņ (ÊÎÌÈÍÒÅÐÍňòîâ÷ëîë.) òîìîîõîí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí ãýæ Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä òýìäýãëýäýã þì. ŅÊîììóíèñò Èíòåðíàöèîíàëņ áîë Îðîñ îðîíä ÿëñàí Îêòÿáðèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëûí óäèðäàã÷ Â.È.Ëåíèíèé ñàíàà÷ëàãààð 1918 îíä áàéãóóëàãäñàí îëîí óëñûí àæèë÷íû õºäºë㺺íèé áàéãóóëëàãà þì. Êîìèíòåðíèé ÿéöýòãýõ Õîðîî íü Ìîñêâàãààñ

¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéëàà. Ýíý áàéãóóëëàãûí ãîë çîðèëãî íü Ņäýëõèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëņ-ûã îðîí áîëãîíä ÿëóóëàõ ÿâäàë áàéëàà.

ŅÄýëõèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëņ-ûí òóõàé îíîë íü àíõ 19-ð çóóíû äóíä

¿åä Ãåðìàíä áóé áîëñîí þì. Ýíý îíîëûí ¿íäñèéã Ê.Ìàðêñ, Ô.Ýíãåëüñ

íàð òàâüæýý. Òýä íàð ŅÑîöèàëèñò õóâüñãàë íýã îðîíä ÿëààä àìæèëò

îëîõã¿é. Ò¿¿íèéã îëîí óëñûí õºðºíãºòí¿¿ä íèéëýýä äàð÷èõíà. Òèéì

ó÷ðààñ îðîí á¿õíèé ïðîëåòàðè íàð õ¿÷ýý íýãòãýýä ñîöèàëèñò õóâüñãàëûã

îðîí á¿õýíä çýðýã ÿëóóëàõ õýðýãòýé!ņ ãýæ ñóðãàæ áàéñàí áàéíà. Òýð õî¸ð 1848 îíä áè÷ñýí ŅÊîììóíèñò Íàìûí òóíõàãņ ãýäýã àëäàðòàé á¿òýýëäýý àíõ ýíý ñàíààãàà äýâø¿¿ëæýý. Òýä íàð ŅÎðîí á¿õíèé ïðîëåòàðè íàð íýãäýãò¿í!ņ ãýäýã àëäàðòàé ëîîçóíãîî ýíý ¿åä àíõ äýâø¿¿ëæ áàéâ. 1924 îí õ¿ðòýë Êîèìíòåðíèé ¿éë àæèëëàãààã Â.È.Ëåíèí óäèðäàæ áàéëàà.

1936 îíä îëîí óëñûí àæèë÷íû õºäºë㺺íèé ýíý áàéãóóëëàãà ººðºº òàðñàí þì. Áàéãóóëàãäñàí öàãààñàà õîéø 20 øàõàì æèë ŅÄýëõèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëņ-ûã îðîí áîëãîíä ÿëóóëàõ ãýæ ÿíç á¿ðèéí Ņòåððîðèñòņ àæèëëàãàà ÿâóóëñàí áîëîâ÷ ÿìàð÷ àìæèëòàíä õ¿ðýýã¿é íü èéì øèéäâýð ãàðãàõàä íºëººëñºí áàéõ.

ÌÀÕÍ-ûí ò¿¿õýíä 3-ð Èõ õóðàë îíöãîé áàéð ñóóðèéã ýçýëäýã þì.

Ýíý ¿åýñ ýõëýýä Ìîíãîëûí óãñàà çàëãàìæèëñàí íî¸ä, òàéæ íàðûí çýðýã äýýä ÿçãóóðûí ñóðâàëæèò õ¿ì¿¿ñ, Ìîíãîëûí Áóðõíû øàøíû äýýä ëàì íàðûã äàðëàã÷ àíãè ãýæ ¿çýõ áîëñîí þì. Èíãýýä òýäíèéã Ņàíãèéí äàéñàíņ, Ņõóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ íàðņ ãýæ òîäîðõîéëîîä, øóóä óñòãàõ áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí þì. 1923 îíû 1-ð ñàðä Àðäûí çàñãèéí ãàçðààñ ŅÌîíãîëûí îëîí çàñàã áà çàñàã áóñ âàí, ã¿íãèéí ýðõ õýìæýýíèé ä¿ðýìņ, ŅÌîíãîë óëñûí íóòãèéí çàõèðãààíû ä¿ðýìņ ãýäýã áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã áàòëàí ãàðãàñàí áàéëàà. Ýíý õî¸ð áàðèìò áè÷èã áîë Ìîíãîëûí óãñàà çàëãàìæèëñàí íî¸ä, òàéæ íàðûã íèéãìèéí àìüäðàëààñ øàõàí çàéëóóëæ, Ņàíãèéí äàéñàíņ-íû õóâüä óñòãàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ¸ñòîé áàéæ.

Ãýòýë ÌÀÕÍ-ûí 3-ð Èõ õóðëààñ õîéø ÌÀÕÍ-ûí äîòîð ýíý àñóóäëààð äàõèí ñàíàë çºðºëäºæ, õàãàðàë ãàðñàí áàéíà. 3-ð Èõ õóðëûí øèéäâýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýýñ òàòãàëçàæ, ò¿¿íèéã ýñýðã¿¿öñýí íýã õýñýã ãèø¿¿ä ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãàä áàéñàí áàéíà. Òýäíèéã Ņáàðóóíòàíņ ãýæ ò¿¿õýíä òýìäýãëýäýã þì. Õàðèí ýíý øèéäâýðèéã äýìæèæ, ò¿¿íèéã íýí äàðóé õýðýãæ¿¿ëýõèéí òºëºº àæèëëàæ áàéñàí íýã õýñãèéã íü Ņç¿¿íòýíņ ãýæ íýðëýõ áîëñîí áàéíà. Ýä íàðûí òýìöýë íèëýýä õýäýí æèë ¿ðãýëæèëæýý.

Ýõýí ¿åäýý Ņáàðóóíòàíņ íü äèéëýõ õàíäëàãàòàé áàéñàí áàéíà. Òýä íàð àðä îëîíä ººðñäèéí ÷àäàë ÷èíýýãýýðýý õºðºíãºæèæ, ÷èíýýëýã àìüäðàëòàé áîëîõûã óðèàëæ áàéñàí áàéíà. Ýíý áîäëîãî àðä ò¿ìíèé ç¿ãýýñ èõýýõýí äýìæëýã àâ÷ áàéæ.

Ãýâ÷ Ņáàðóóíòàíņ-óóä ñ¿¿ëäýý ÿëàãäæýý. 1928 îíû 10-ð ñàðä ÌÀÕÍ- ûí 7-ð èõ õóðàë õóðàëäàæ Ņáàðóóíòàíņ-óóäûã ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãààñ ãàðãàæ, ÌÀÕÍ-ûí ãèø¿¿íýýñ õººñºí áàéíà. Ýä íàð õîæèì á¿ãä áàðèâ÷ëàãäàæ, öààçëóóëñàí þì. Ýíý ¿åýñ ýõëýýä ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãàä Ņç¿¿íòýíņ-¿¿ä îëîíõè áîëæ, ººðñäèéí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëæýý. Òýä íàð ÌÀÕÍ-ûí 7-ð èõ õóðëààñ Ņäàðëàã÷ àíãèņ-èéã ýäèéí çàñãèéí õóâüä õ¿÷èí ÷àäàëûã íü óñòãàõ çîðèëò äýâø¿¿ëñýí áàéíà. Èíãýýä õºðºíãºòýé

÷èíýýëýã èðãýä, ýðòíèé ñóðâàëæèò íî¸ä, òàéæ íàðûí ºì÷, õºðºíãèéã íü

õóðààí àâàõ øèéäâýð ãàðãàñàí áàéíà. 1929 îíä Óëñûí Áàãà õóðëûí äýðãýä Ņªì÷, õºðºí㺠õóðààõ óëñûí òºâ êîìèññņ áàéãóóëàãäæýý. Ýíý êîìèññ á¿õ îðîí äàÿàð ºì÷, õºðºíãèéã õóðààí àâàõ àæëûã óäèðäñàí þì.

Ýíý àæëûí õ¿ðýýíä Ìîíãîëûí Áóðõíû øàøíû ñ¿ì, õèéäèéí ºì÷, õºðºíãº, ò¿¿íèé ìýäýëä áàéãàà ìàëûã íü õóðààí àâ÷ ýõýëñýí þì. Ýíý àæèë Ņæàñûí êàìïàíèņ ãýäýã íýðýýð Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä îðñîí þì. 1930 îíä Ņç¿¿íòýíņ-¿¿äèéí óäèðäëàãûí äîð ÌÀÕÍ-ûí 8-ð èõ õóðàë õóðàëäñàí þì. Ýíý èõ õóðàë àðä ò¿ìíèé õóâèéí ºì÷ áîëñîí ìàëûã íèéãýì÷èëæ õàìòðàëóóäûã îëíîîð íü áàéãóóëàõ øèéäâýð ãàðãàñàí þì. Èíãýýä àðä ò¿ìíèé õóâèéí ºì÷ áîëñîí ìàëûã õ¿÷ýýð íèéãýì÷èëæ ýõýëñýí áàéíà. Ýíý áîë ŅÌîíãîë îðîíä ñîöèàëèçìûã ò¿ðãýâ÷ëýí áàéãóóëàõ çîðèëòîîñ óðãàí ãàðñàí øèéäâýð þì!ņ ãýæ òýð ¿åä ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãàä îëîíõè áîëæ áàéñàí Ņç¿¿íòýíņ-¿¿ä ººðñ人 òàéëáàðëàæ áàéñàí þì. Ìîíãîëûí Áóðõíû øàøíû ñ¿ì, õèéäýýñ õóðààæ àâñàí ìàëûã øèíýýð áàéãóóëàãäààä áàéñàí õàìòðàëóóäàä ºã÷ ýõýëñýí áàéíà.

1930 îíä ÌÀÕÍ, Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí ãàçàð Ìîíãîë óëñûí ŅÃàäààä õóäàëäààíû óëñûí îíö ýðõņ-èéã òîãòîîñîí þì. ŅÃàäààä õóäàëäààíû îíö ýðõņ óëñûí ìýäýëä øèëæýýä, õóâèéí õóäàëäàà áàðàã õîðèîòîé áîëñîí áàéíà. Ýíý ¿åýñ ýõëýýä óëñûí õóäàëäàà, õîðøîîíû øóãàìààð ãàäààäààñ èìïîðòîîð îðæ èðñýí áýëýí áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿í õóäàëäààëàãäàæ ýõýëæýý. ¯¿íèé çýðýãöýý àðä ò¿ìíèé ºðãºí õýðýãëýýíèé áàðààíû õîìñäîë ãàçàð àâ÷ ýõýëñýí áàéíà. ªðãºí õýðýãëýýíèé áàðààíû õîìñäîë ìàíàéä 1990-ýýä îí õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýí þì ø¿¿ äýý.

1920-îîä îíû ñ¿¿ë÷, 1930-ààä îíû ýõýýð õóðàëäñàí ÌÀÕÍ-ûí èõ õóðëóóäààñ ãàðãàñàí ýäãýýð øèéäâýð¿¿ä íü óëñ îðíû õºãæèëä ¿ëýìæ ñààä ó÷ðóóëñàí, ìàø àëäààòàé, áóðóó øèéäâýð¿¿ä áàéñàí þì.

Èéì ¿éë ÿâäëóóäûí äóíä, èéì ó÷èð øàëòãààíóóäûí óëìààñ ìèíèé

ààâ 1932 îíä áàðèâ÷ëàãäæýý. Ò¿¿íä ìàíàé Äîòîîä ÿàì öààçààð àâàõ

ÿë îíîîñîí áàéãàà þì. Ò¿¿íèéã áàñ ë Ņàíãèéí äàéñàíņ, Ņõóâüñãàëûí

ýñýðã¿¿ņ ãýæ ¿çñýí áèç. Òýð ¿åä ìèíèé ààâ øèã çºâõºí Ņöàãààí ÿñòàéņ

óãñàà çàëãàìæèëñàí íî¸í, òàéæ ãàðàëòàé áàéñíûõàà òºëºº Äîòîîä ÿàìàíä

áàðèâ÷ëàãäààä, öààçëàãäàõ ÿë ñîíññîí õ¿í óëñ îðíû õýìæýýíä ìàø îëîí

áàéñàí þì øèã áàéãàà þì. Ãýòýë ìèíèé ààâ øîðîíä áàéõ õóãàöààíäàà

òóðààëä îðîîä, àìü íàñ íü ýãçýãòýé áàéäàëä îðñîí áàéãàà þì. Òýãýýä

ò¿¿íèéã øîðîíãîîñ ñóëëàæýý. Ñóëëàñàí øàëòãààí íü ÷ ¿¿íòýé õîëáîîòîé

áèø áàéõ ë äàà. 1930-ààä îíû ýõýýð ÌÀÕÍ-ûí áîäëîãîä äóðã¿éöñýí àðä

îëíû äóðã¿éöýë äýýä öýãòýý òóëààä, Ìîíãîëûí áàðàã á¿õ àéìàã àðä îëíû

áîñëîãîä àâòñàí áàéíà. Áîñîã÷èä õ¿÷ýýð áàéãóóëñàí îëîí õàìòðàëóóä

áîëîí óëñûí õîðøîî, õóäàëäààíû ãàçðóóäûã òàðààæ ýõýëñýí áàéíà. Ýíý

áîñëîãóóäûã Ņõóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ ëàì íàðûí áîñëîãîņ ãýæ Ìîíãîëûí

ò¿¿õýíä òýìäýãëýäýã þì. Ó÷èð íü àðä îëíû äîòîð àÿíäàà, ÿìàð÷ çîõèîí áàéãóóëàëòã¿é ýõýëñýí ýíý áîñëîãóóäàä Ìîíãîëûí Áóðõíû øàøíû ëàì íàð îëíîîðîî îðîëöñîí þì. Ýíý áîñëîãóóäûã ÌÀÕÍ, Àðäûí çàñãèéí ãàçàð Äîòîîä ÿàìíû öýðýã áîëîí Àðäûí æóðàìò öýðãèéí õ¿÷ýýð äàðæ, óäèðäàã÷ íàðûã íü áàðèâ÷ëàí àâñàí þì. ÌÀÕÍ-ûí áîäëîãûã àìüäàðëä õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä ¿¿ññýí ýíý íºõöºë áàéäàëä Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí ãàçàð ä¿ãíýëò õèéæ, óðüäûí ãàðãàñàí àëäààòàé øèéäâýð¿¿äýý ÿàðàëòàé õ¿÷èíã¿é áîëãîæ ýõýëñýí áàéíà. Èíãýæ ìèíèé ààâ øîðîíãîîñ ñóëëàãäàí ãàð÷ èðñýí þì äàà. Ìèíèé ààâòàé õàìò Óëèàñòàéí øîðîíä õîðèãäîæ áàéñàí öººõºí õ¿í ñóëëàãäñàí þì áèëýý. Ãýâ÷ ãýì, çýì õèéãýýã¿é îëîí ñàéõàí õ¿ì¿¿ñ øîðîíãîîñ ñóëëàãäàæ ÷àäàëã¿é öààçëàãäñàí þì áèëýý.

Ìèíèé ààâ ñóëëàãäàæ ãàð÷ èðæ áàéñàí ¿åèéí Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí áîäëîãûã Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä ŅØèíý ýðãýëòèéí áîäëîãîņ ãýæ íýðëýäýã þì.

Ýíý ¿åýñ ýõëýýä ÌÀÕÍ-ûí õýòýðõèé èõ ýðõ ìýäëèéã õÿçãààðëàæ, ò¿¿íèé áîäëîãî, øèéäâýðèéã äàãàõààñ òàòãàëçàõ õàíäëàãà ãàçàð àâ÷ ýõýëñýí áàéíà.

ÌÀÕÍ-ûí áîäëîãûã øóóä õýðýãæ¿¿ëæ áàéñíààñ áîëîîä, óëñ îðîí àþóëûí èðìýãò òóëààä áàéñíûã Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí óäèðäàã÷èä îéëãîæ ýõýëñýí þì. Ãýâ÷ ŅØèíý ýðãýëòèéí áîäëîãîņ óäààí ¿ðãýëæëýæ ÷àäñàíã¿é, óäàëã¿é òºãñãºë áîëñîí þì.

Ìèíèé ààâûã Äîòîîä ÿàì áàðèâ÷ëààä àâààä ÿâñàí òýð æèë áèäíèé àìüäðàëä ººð íýã òîì ¿éë ÿâäàë áîëñîí þì. 1932 îíä ìèíèé àõ Àðäûí öýðãèéí àëáàíä òàòàãäààä ÿâëàà. Òýð ¿åä ìàíàé óëñàä 18-25 íàñíû á¿õ õ¿í öýðãèéí àëáà õààõ õóóëüòàé áàéâ. Àõ ìààíü Óëààíáààòàðò öýðãèéí àëáàà õààæ áàéñàí þì áèëýý. Òýãýýä íýãýí çîëã¿é ÿâäëûí óëìààñ ìèíèé àõ íàñ áàðñàí þì. Àõûã öýðýãò òàòàãäàõ òýð ¿å áîë ìàíàé óëñûí äîòîîä áàéäàë ìàø òîãòâîðã¿é, á¿õýëäýý èõ ò¿ãø¿¿ðòýé áàéñàí ¿å ø¿¿ äýý. Ìîíãîëûí áàðàã á¿õ àéìàã Ņõóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ ëàì íàðûí áîñëîãîņ-ä àâòààä áàéñàí

¿å. Àõ ìààíü Óëààíáààòàðò Öàãààí õóàðàíä öýðãèéí àëáà õààæ áàéñàí þì áèëýý. Äîòîîä ÿàìíû öýðýã áîëîí Àðäûí æóðàìò öýðýã áîñëîãî,

¿éìýýí ñàìóóí ãàðñàí ãîë, ãîë àéìãóóäàä î÷èæ òýäíèéã äàðæ, áîñëîãûí óäèðäàã÷äûã áàðèâ÷ëàõ àæëûã ã¿éöýòãýæ áàéñàí áàéíà. Ìèíèé àõ ÷óõàì òèéì àæèëä ÿâæ áàéñàí þì óó, ¿ã¿é þì óó, ìýäýõã¿é. Èéì ýãçýãòýé õ¿íä

¿åä ìàíàé öýðã¿¿äèéí áàéðëàäàã Öàãààí õóàðàíä, öýðãèéí õ¿íñíèé óñ íèéë¿¿ëäýã õóäàãò õîð áóþó øîõîé õèéæ öýðã¿¿äèéã îëíîîð íü àëñàí õýðýã ãàðñàí þì áàéíà. Ýíý õýðãèéã ÌÀÕÍ, Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí ãàçðààñ ÿâóóëæ áàéãàà áîäëîãîä äóðã¿éöýæ, ºøºº, õîíçîí ñàíàñàí õ¿ì¿¿ñ çîðèóäààð ¿éëäñýí áàéæ áîëîõ þì. Îëîí õ¿í íàñ áàðñàí þì ãýíý áèëýý.

Èíãýæ ìèíèé àõ íàñ áàðñàí þì.

Àõûã íàñ áàðäàã òýð æèë ýýæ ìààíü áàñ íàñ áàðñàí þì äàà. Ýíý áîë

ààâ øîðîíãîîñ ãàð÷ èðýýä õî¸ð æèë áîëæ áàéñàí ¿å þì. Òýð ¿åä ìèíèé

îõèí ä¿¿ ãàðàõ èõ îéðòñîí áàéæ ë äýý. Ýíý ¿åä àõûã íàñ áàðñàí òóõàé ìýäýý èðæýý. Òýð ìýäýýã ñîíñîîä, ìèíèé îõèí ä¿¿ã ãàðãàñíû äàðàà ýýæèéí ìààíü áèå íü òýíõðýõã¿é áàéñààð íàñ áàðñàí þì. Òýð ¿åä ìèíèé ýýæ 44 îð÷èì ë íàñòàé öýë çàëóó áàéæ. Èíãýæ ãýðòýý ñàÿ ãàðñàí ìèíèé îõèí ä¿¿, ààâ áèä ãóðàâ ¿ëäñýí þì. Òýð ¿åä áè 14 íàñòàé áàéñàí. Ìèíèé õî¸ð ýã÷ òóñäàà àìüäàðäàã áîëñîí ¿å þì.

Ãýâ÷ óëñ, îðîí, àðä ò¿ìíèé àìüäðàëä òàéâàí, àìãàëàí öàã òîãòîõ áàñ ë áîëîîã¿é áàéæ. 1930-ààä îíû äóíä ¿åýñ óðüäûíõààñ ÷ àþóëòàé, ýìãýíýëòýé ¿éë ÿâäëóóä ýõýëñýí þì. Ò¿¿íèéã Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä Ņíýã õ¿íèéã òàõèí ø¿òýõ ÿâäàëņ ãýæ íýðëýäýã þì. ŅÍýã õ¿íèéã òàõèí ø¿òýõ ÿâäàëņ ãýäýã íýðèéí äîð Ìîíãîëä ÿìàð õýðýã, ÿâäëóóä áîëæ ºíãºðñºí áý? Þóíû ºìíº óëñ òºðèéí õèëñ õýðãýýð ãýì, çýìã¿é îëîí ìÿíãàí ìîíãîë õ¿í öààçààð àâõóóëæ, àìü íàñàà àëäñàí þì. ¯¿íèéã Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä Ņóëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëòņ ãýæ íýðëýñýí þì. Óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò íü 1937-1938 îíóóäàä îðãèëäîî õ¿ðñýí þì. Ìîíãîë îðîíä óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò ºðíºõºä Åðºíõèé ñàéä, ìàðøàë Õ.×îéáàëñàí èõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí ãýæ ÌÀÕÍ-ûí ò¿¿õýíä òýìäýãëýäýã þì.

Õ.×îéáàëñàí áîë ÌÀÕÍ-ûã ¿íäýñëýí áàéãóóëàã÷äûí íýã áºãººä 1921 îíû Àðäûí õóâüñãàëûã ÿëàëòàíä õ¿ðãýñýí ýõ îðîí÷äûí íýã þì.

Òýðýýð 1895 îíä Ñýöýí õàí àéìãèéí Ñàíáýéñèéí õîøóóíä òºðñºí õ¿í.

1921 îíä Ä.Ñ¿õáààòàð Àðäûí æóðàìò öýðãèéã áàéãóóëæ, Ìîíãîëä áàéðëàæ áàéñàí Îðîñûí öàãààí öýðãèéí àíãèóä áîëîí Õÿòàäûí Ãîìèíäàíû öýðýãòýé áàéëäàæ, òýäíèéã Ìîíãîë îðíîîñ õººæ ãàðãàõàä Õ.×îéáàëñàí îðîëöîæ, îíöãîé ãàâúÿà áàéãóóëñàí þì. 1921 îíû 7-ð ñàðä Á¿õ öýðãèéí æàæèí Ä.Ñ¿õáààòàðûí òóøààëààð Õ.×îéáàëñàíãèéí êîìàíäàëñàí ŅÁàðóóí çàìûí òóñãàé àíãèņ íèéñëýë õ¿ðýýíä áàéðëàæ áàéñàí Îðîñûí öàãààí öýðãèéí ãåíåðàë Áàðîí Óíãåðíèé öýðýãòýé ãàðàìãàé òóëàëäàæ, Ìîíãîë óëñûí íèéñëýë Èõ õ¿ðýýã ÷ºëººëºõºä îðîëöîæ áàéñàí þì. Òýð áîë Ìîíãîëûí Àðäûí æóðàìò öýðãèéí øàëãàðñàí äàðãà íàðûí íýã áàéñàí þì. 1921 îíä Àðäûí õóâüñãàë ÿëñíû äàðàà Õ.×îéáàëñàí òºð, çàñãèéí ºíäºð àëáàíä òîìèëîãäîæ áàéñàíã¿é, õàðèí ÌÀÕÍ-ûí 3-ð èõ õóðëààñ õîéø óëñ òºðèéí íèëýýä èäýâõòýé ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ áîëñîí áàéíà. 1929 îíä ŅÕºðºí㺠õóðààõ óëñûí òºâ êîìèññņ-ûí äàðãààð òîìèëîãäîæ, ýíý àæëûã îíöãîé ñàéí ã¿éöýòãýñýí ãýäýã þì. 1936 îíä Õ.×îéáàëñàí Äîòîîä ßâäëûí ÿàìíû ñàéä, 1937 îíä Åðºíõèé ñàéä, Öýðãèéí ÿàìíû ñàéä, Á¿õ öýðãèéí æàíæíààð òîìèëîãäñîí áàéíà.

Ýíý ¿åýñ ýõëýýä òýð ÌÀÕÍ-ûí ¿éë àæèëëàãààã áàðàã ãàíöààðàà óäèðäàõ

áîëñîí áàéíà. Èíãýæ ò¿¿íèé ãàðò ÌÀÕÍ-ûí áîëîí Àðäûí òºð, Àðäûí

çàñãèéí á¿õ ýðõ ìýäýë òºâëºð÷ýý. Ýíý áàéäàë íü Ìîíãîë îðîíä Ņíýã

õ¿íèéã òàõèí ø¿òýõ ÿâäàëņ-ûã óëàì ãààðóóëæ, óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò

ãàçàð àâàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëñýí ãýäýã þì.

1921 îíîîñ 1937 îíû õîîðîíä Ìîíãîë óëñàä íèéòäýý 30 ìÿíãà îð÷èì õ¿í óëñ òºðèéí õèëñ õýðãýýð öààçëàãäñàí ãýñýí áàðèìò áàéäàã þì.

Òýäãýýðèéí òîìîîõíóóäààñ íü äóðüäâàë 20-îîä îíû ýõýýð ŅÁîäîî íàðûí õýðýãņ-ýýñ ýõëýýä, 30-ààä îíû äóíä ¿åèéí ŅËõ¿ìáèéí õýðýãņ, ŅÃýíäýí, Äýìèä íàðûí õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ áàéãóóëëàãàņ, ŅÀìàð, Òîâ÷èí íàðûí õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ õýðýãņ, ŅËóâñàíøàðàâ, Ëîñîë, Äîãñîì íàðûí õýðýãņ, Ņ¨íçîí õàìáà, Äýä õàìáà íàðûí õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ áàéãóóëëàãàņ çýðýã þì. Ýäãýýð õýðã¿¿ä áîë á¿ãä Ņçîõèîìîë õýðýãņ áàéñàí áºãººä ò¿¿íä ìàø îëîí õ¿íèéã õàìðóóëæ, îãò õèéãýýã¿é õýðãèéã òóëãààä, õèéñýí ãýæ ã¿òãýýä, ø¿¿õ õóðëûã õóðàëäóóëæ, öààçààð àâàõ ÿë îíîãäóóëààä, á¿ãäèéã áóóäàæ õîðîîñîí þì. Èíãýæ öààçëàãäñàí õ¿ì¿¿ñèéí äîòîð Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéí òîìîîõîí ç¿òãýëòí¿¿ä áàãòàæ áàéëàà. Òóõàéëáàë, Ìîíãîë óëñûí ãóðâàí Åðºíõèé ñàéä óëñ òºðèéí Ņçîõèîìîë õýðýãņ-ò ã¿òãýãäýæ, öààçëóóëñàí þì. Òýäíèé äóíä Àðäûí òºð, Àðäûí çàñãèéã ¿íäýñëýí áàéãóóëàã÷èä, Óëñûí Áàãà Õóðëûí äàðãà íàð, òºðèéí ñàéä íàð, öýðãèéí ºíäºð àëáàí òóøààëòíóóä, Ìîíãîëûí áóðõíû øàøíû äýýä ëàì íàð, îëîí ìÿíãàí ýíãèéí ëàì íàð áàãòàæ, àìü íàñàà àëäàæ, öààçëóóëñàí þì.

Óëñ òºðèéí èéì õýìæýýíèé õýëìýãä¿¿ëýëòèéã Õ.×îéáàëñàí ãàíöààðàà ñàíàà÷èëæ, ã¿éöýòãýýã¿é íü ìýäýýæèéí õýðýã. Ýíý õýðýã ÿâäàëä Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñûí Êîììóíèñò Íàì (ÇÕÓÊÍ)-ûí áîäëîãî ìàø õ¿÷òýé íºëºº

¿ç¿¿ëñýí ãýæ ÌÀÕÍ-ûí ò¿¿õýíä òýìäýãëýäýã þì. ßëàíãóÿà ÇÕÓÊÍ-ûí Òºâ Õîðîî (ÒÕ)-íû Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, Ñàéä íàðûí Ǻâëºë (ÑíÇ)-èéí äàðãà È.Â.Ñòàëèíû øóóä Ņçºâëºë㺺ņ ¿ëýìæ èõ ¿¿ðýãòýé áàéñàí ãýæ òýìäýãëýäýã þì. È.Â.Ñòàëèí áîë Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñ (ÇÕÓ)-ä òîì õýìæýýíèé, ìàø àéìøèãòàé óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëòèéã ººðºº ãàðäàæ óäèðäñàí, öóñò äàðàíãóéëàã÷ õ¿í.

Ìàíàé åðºíõèé ñàéä Ïýëæèäèéí Ãýíäýí èõ îìãîëîí çàíòàé õ¿í áàéñàí ãýäýã þì. Òýð áîë Àðâàéõýýðèéí òàëä çàëóó íàñàà ºíãºðººñºí, ãàéõàìøèãòàé ýíãèéí, ñàéõàí ìîíãîë õ¿í áàéæ. Ìîíãîëûí áóðõíû øàøíû îëîí ëàì íàðûí òàëààð ÿìàð áîäëîãî ÿâóóëáàë çîõèñòîé òàëààð ºãñºí Ņçºâëºë㺺ņ-ã íü ñîíñîîä, Åðºíõèé ñàéä Ï.Ãýíäýíãèéí óóð íü õ¿ð÷

È.Â.Ñòàëèíûã àëãàäàæ áàéñàí áàðèìò áàéäàã þì. Áèå äààñàí õî¸ð óëñûí òºðèéí òýðã¿¿í¿¿ä óóëçààä, ººð ººðèéí îðîíä ÿâóóëàõ áîäëîãûí òàëààð ñàíàë ñîëèëöîæ, òóðøëàãàà õóâààëöàæ, áèå áèåíäýý çºâëºë㺺 ºãºõ íü áàéæ áîëîõ ë àñóóäàë ø¿¿ äýý. Ãýõäýý È.Â.Ñòàëèí ò¿¿íä ÿìàð Ņçºâëºë㺺ņ ºãñíèéã òààõàä àìàðõàí. È.Â.Ñòàëèíû ¿åä Îðîñûí ¿íýí àëäàðòíû øàøèí õýðýã äýýðýý óñòñàí ø¿¿ äýý.

Àðäûí òºð, Àðäûí çàñàãò òîìîîõîí àëáà õàøèæ áàéãààä öààçààð

àâõóóëñàí õ¿ì¿¿ñèéí èõýíõ íü ÌÀÕÍ-ûí ÿâóóëæ áàéãàà áîäëîãîòîé ÿìàð

íýãýí áàéäëààð ñàíàë çºðäºã áàéñàí íü èéíõ¿¿ çîõèîìîë õýðýãò òýäíèéã ã¿òãýæ, öààçëàõàä øóóä íºëººëñºí ãýæ ¿çäýã þì. Òýð ¿åä Ìîíãîë óëñûí ãàäààä óëñ òºðèéí áàéäàë ÷ èõ õ¿íä áîëæ áàéñàí íü õýëìýãä¿¿ëýëòèéã óëàì ëàâøðóóëñàí áàéõ. ªºðººð õýëáýë ãàäààäûí õºðºíãºòºí îðîíòîé, òóõàéëáàë, õºðºíãºòºí ßïîíòîé äàéí õèéõýä õ¿ðâýë ÌÀÕÍ-òàé ñàíàë íèéëäýãã¿é ýäãýýð äîòîîäûí äàéñíóóä, ãàäààäûí äàéñàíòàé íèéëæ, óëñ îðîíä ìàø àþóëòàé áàéäàë ¿¿ñýæ áîëîõ þì ãýæ ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãà áîëãîîìæèëñîí áàéõ. Òýãýýä äàéí ýõëýõýýñ ºìíº Ņäîòîîäûí äàéñàíņ-àà äàðñàí õýðýã áàéæ ë äýý. Ýíý áîë Õàëõ ãîëûí äàéíû óðüäõàí áîëñîí ¿éë ÿâäëóóä þì ø¿¿ äýý. Áèä èéìýðõ¿¿ áàéäàëòàé ÿâñààð Õàëõ ãîëûí äàéíä òóëæ èðñýí þì äàà.

2 Áàãà ñóðãóóëüä.

Êîíàãàÿ Þ¿êè (öààøèä ÊÞ): 1932 îíä òàíàé ààâûã Äîòîîä ÿàì áàðèâ÷ëààä, áàñ õºðºíãèéã íü õóðààñàí óó?

Ö Ë: Ìàíàé ààâä õóðààëãàõ õºðºí㺠áàéãààã¿é þì. Ìàíàéõ öººõºí ìàëòàé àéë áàéñàí þì. Ìàíàé á¿õ ìàë çóóí òîëãîé ãàð÷ ë áàéñàí áàéõ.

Óíàõ óíààòàé, ñààëèéí ¿íýýòýé, èäýøíèé õîíüòîé ë àéë áàéñàí äàà. Òàéæ íàð Ņõàìæëàãàòàé òàéæņ, Ņõàìæëàãàã¿é òàéæņ ãýæ õî¸ð òºðºë áàéñàí þì. Ìàíàé ààâ áîë Ņõàìæëàãàã¿é òàéæņ þì. Èéì òàéæ íàðûã áàñ Ņõîõü òàéæņ ãýæ íýðëýäýã ø¿¿ äýý. Ìèíèé ààâ áîë èõ àæèëñàã õ¿í áàéñàí þì. Áàñ èõ àëñûí áîäîëòîé õ¿í áàéñàí þì øèã áàéãàà þì. Ìèíèé ààâ ìàëàà ìàëëàõûí çýðýãöýý äàíäàà ãýðýýðýý þì ¿éëäâýðëýäýã õ¿í áàéëàà.

Ìàëûí àðüñ, øèðèéã ýëäýýä õ¿¿õä¿¿äèéíõýý ºìñºõ õóâöàñûã íü á¿ãäèéã íü ººðºº õèéæ ºãäºã, ìàëûí íîãò, ÷ºäºð, òàòëàãûí ñóð çýðãèéã á¿ãäèéã ººðºº ýëääýã áàéëàà. Áàñ ìóæààíû àæèë õèéæ, ãýðèéí ìîä, äîòîîä òàâèëãûí ìîäîí àâäàð, ìîäîí îð, ìîäîí ø¿¿ãýý, ñààëèéí ìîäîí õóâèí çýðãèéã á¿ãäèéã íü ººðºº õèéäýã áàéñàí þì. Çàðèìäàà äàðõíû àæèë áàñ õèéæ, õàçààðûí àìãàé, ýìýýëèéí äàðóóëãà, ìîíãîë öîîæ, õóòãà, øºâºã çýðãèéã õèéæ ÷àääàã áàéñàí þì. Åð íü 1921 îíû Àðäûí õóâüñãàëààñ ºìíº Ìîíãîë õ¿í ººðèéí õýðýãöýýò á¿õèé ë ç¿éëýý ººðñ人 õèéäýã áàéëàà ø¿¿ äýý. Ìàíàéä ÷èíü Ņºðõèéí ¿éëäâýðëýëņ ìàø õ¿÷òýé õºãæñºí áàéñàí þì. ªºðñäèéí õýðýãëýõ ýä, ç¿éëñèéã õèéäýã àðãà, òåõíîëîãè íü ìàø ºíäºð õºãæñºí áàéæ. Ýíý ÷èíü îëîí ìÿíãàí æèëèéí òóðøèä øàëãàð÷

èðñýí àðãà, òåõíîëîãè áàéñàí þì ø¿¿ äýý. Öàãèéí àÿñ äààæ øàëãàðñàí

íü ¿ëäýýä, óëàì áàÿæààä, õºã溺ä ë áàéæ. Ìèíèé àæèãëàñíààð 1921 îíû

Àðäûí õóâüñãàëûí äàðàà Ņóëñûí õóäàëäàà, õîðøîîņ áóé áîëîîä áýëýí

áàðàà íèéë¿¿ëäýã ñèñòåì òîãòîîä, Ņºðõèéí ¿éëäâýðëýëņ óñòàæ, ¿ã¿é áîëîõ

çàìäàà îðñîí áàéíà. Ýä, þìñûã õèéäýã àðãà, òåõíîëîãóóä íü ÷ ìàðòàãäàæ, õèéäýã õ¿ì¿¿ñ íü öººð÷ ýõýëæýý. Õîæèì áè ÌÀÕÍ-ûí ãèø¿¿íýýñ õººã人ä, íóòàã çààãäààä, Äîòîîä ÿàìíû õàòóó õÿíàëòûí äîð öºëëºãò àìüäàð÷ áàéõäàà ýíý áàéäëûã ìàø ñàéí îéëãîñîí þì. Õ¿ì¿¿ñ áýëýí þì àâààä õýðýãëý÷èõäýã áîëñîí áàéíà. Ýíý ÷èíü ìàø àþóëòàé ñºðºã íºëººã äàãóóëæ èðæ áàéãàà þì. Åð íü íýã øèíý þì áóé áîëîõîä íºãºº òàëä íü çààâàë ñºðºã ¿çýãäýë ãàð÷ èðäýã ø¿¿ äýý. 1920-îîä îíû äóíäààñ ýõëýýä óëñûí õóäàëäàà, õîðøîî áóé áîëñîí íü öààøäàà Ìîíãîëûí íèéãýìä ìàø èõ õîðòîé ñºðºã íºëººã äàãóóëæ èðñýí ãýæ áè áîääîã þì. Ìèíèé ààâ ÿäóó õ¿ì¿¿ñèéã öóãëóóëààä, àðüñ, øèð, ñóð ýëäýõ, ýñãèé õèéõ, äàðõàí, ìóæààíû àæèë õèéõ àðãûã íü çààæ ºãäºã áàéñàí þì. ªºðººð õýëáýë òýäýíä àìüäðàõ óõààíûã íü çààæ ºãäºã õ¿í áàéæ ë äýý.

Ýýæ, àõ õî¸ðûã íàñ áàðñíààñ õîéø ààâ íàìàéã áàãà ñóðãóóëüä îðóóëñàí þì. Òýð ¿åä áàãà ñóðãóóëèéã Ņòýíõèìņ ãýäýã áàéëàà. Ìàíàé Àëòàé íóòàãò ñóðãóóëü åðººñºº áàéãààã¿é þì. Óëñûí õóäàëäàà, õîðøîî

÷ áàéãààã¿é. Ýíý á¿õýí ÷èíü èõ õîæóó áóé áîëñîí ç¿éë¿¿ä þì. 1922-23 îíóóäàä Óëààíáààòàðò àíõûí ñóðãóóëèóä áàéãóóëàãäàæ áàéñàí áàéõ.

Ò¿¿íýýñ 10-ààä æèëèéí äàðàà Àëòàé íóòàãò àíõíû ñóðãóóëèóä áóé áîëæ ýõýëñýí þì. 1935 îíä Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí ×àíäìàíü, Ýðäýíý, Áèãýð, Áàÿí-Öàãààí, Áàÿí-ªíäºð ãýñýí 5 ñóìûí äóíä àíõíû áàãà ñóðãóóëü áàéãóóëàãäàæ áàéñàí þì áèëýý.

Ààâ íàìàéã áàãà ñóðãóóëüä îðóóëàõäàà íèëýýä àëñûí þì áîäñîí þì øèã áàéãàà þì. ŅØèíý òºð, çàñàã òîãòëîî. Øèíý öàã èðæ áàéíà. Õ¿¿äýý ýíý øèíý öàãèéí íîì ñóðãàÿ! Öààøäàà ýíý øèíý öàã ¿åäýý àìüäðàëàà çàëãóóëæ ÿâàõàä íü õýðýã áîëíî!ņ ãýæ áîäñîí þì øèã áàéãàà þì. Áàñ àõ öýðýãò ÿâààä õàðàìñàëòàéãààð íàñ áàðñàí ÿâäàë ÷ ò¿¿íä íºëººëñºí áàéæ ìàãàäã¿é. Òýð ¿åä ÷èíü àðä ò¿ìýí õ¿¿õäýý ñóðãóóëüä ºãºõ ìàø äóðã¿é áàéëàà ø¿¿ äýý. Õ¿í á¿ð àìèíû ºì÷òýé, ìàë èõòýé áàéñàí ¿å þì ë äàà. Ñóðãóóëèéí áàãø íàð ñóðãóóëèà ñóðòàë÷ëààä ë àéëóóäààð ÿâíà.

ŅÑóðãóóëüä ñóðàõ íü àìüäðàëä õýðýãòýé, ñàéí õýðýã ø¿¿!ņ ãýýä ë óõóóëààä ÿâäàã áàéñàí þì. Àðä, îëîí ò¿¿íèéã íü áàðàã õ¿ëýýæ àâäàãã¿é áàéëàà. Òýð

¿åä õ¿ì¿¿ñ õ¿¿õäýý ëàì áîëãîõ íü ÷óõàë ãýæ ¿çäýã áàéëàà ø¿¿ äýý.

Ê Þ: Òà ñóðãóóëüä ñóóõààð ãýðýýñýý á¿ð ÿâ÷èõñàí þì óó?

Ö Ë: Òýãñýí. Ìàíàé áàðóóí õÿçãààðò áàéãóóëàãäñàí àíõíû òýð áàãà

ñóðãóóëü ìààíü äîëîî, íàéìàí ãýðò áàãòàæ áàéñàí þì. Õ¿¿õä¿¿ä ìîðèîð

ýöýã, ýõýýðýý õ¿ðã¿¿ëæ èðýýä, òýð ãýð¿¿äýä àìüäàðäàã áàéëàà. Òýð

ãýð¿¿ä áîë ñóðãóóëèéí äîòóóð áàéð ø¿¿ äýý. Ýõíèé ¿åä óëñûí õýìæýýíä

ñóðãóóëèéí äîòóóð áàéð èíãýæ ãýðò áàéðëàäàã áàéñàí þì. Õîæèì ãýðèéí

îðîíä áàéøèí áóé áîëñîí ø¿¿ äýý. Ìàíàé ñóðãóóëèéí õ¿¿õä¿¿ä ýöýã, ýõèéíõýý õèéæ ºãñºí åðäèéí õóâöàñòàéãàà èðöãýýäýã áàéñàí þì. Èðñíèé äàðàà ñóðãóóëèàñ íýã çàãâàðûí õóâöàñ òàâüæ ºã÷ áàéñàí þì. Òóõàéëáàë, ºâëèéí öàãààí õóðãàí ìàëãàé, ¿ñòýé äýýë, îðîñ ýñãèé ãóòàë, õàâàð, íàìðûí íîãîîí ýñâýë áîð ºíãèéí õºâºíòýé äýýë ãýõ ìýòèéí õóâöàñíóóäûã ºãäºã áàéëàà. ªºð ãàçðûí òóðøëàãààñ õàðàõàä ýõíèé ¿åä õ¿¿õä¿¿ä ãýðýý ñàíààä, ñóðãóóëèàñ îðãîõ ÿâäàë èõ ãàðäàã áàéæ ë äýý. Òýãýýä ìàíàé íóòàãò õ¿¿õä¿¿äèéã ñóðãóóëüä òàòàõ, ò¿¿íä äóðòàé áîëãîõ çîðèëãîîð èéì àæèë çîõèîäîã áàéæ. Ñóðãóóëü õ¿¿õä¿¿äýä ºäºðò 3 óäàà õîîë ºãäºã áàéëàà.

Ñóðãóóëèéí õ¿¿õä¿¿ä õîîëîî èääýã òóñãàé ãàë òîãîîíû ãýðòýé áàéñàí þì. Ìàíàé ñóðãóóëèéí ãýð¿¿ä ÷èíü ñóìûí òºâ äýýðýý áàéíà ø¿¿ äýý.

Ñóìûí òºâä ñóìûí çàõèðãàà, õ¿í ýìíýëýã, áàãà ñóðãóóëü, ìàë ýìíýëýã ãýõ ìýòèéí àëáàí ãàçðóóä áàéäàã áàéñàí þì. Áàñ Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàìûí ¿¿ð, Ìîíãîëûí Õóâüñãàë Çàëóó÷óóäûí Ýâëýë (ÌÕÇÝ)-èéí ¿¿ð çààâàë áàéíà. Ñóìûí òºâèéí àëáàí ãàçðóóäàä àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñ äîëîî, äîëîî õîíîãîîð ýýëæëýýä õàãàñ, á¿òýí ñàéíû àìðàëòûí ºäºð ñóðãóóëèéí õ¿¿õäèéã çóãààöóóëäàã áàéëàà. Ñóìûí òºâººñ ãàäàãø ãàð÷, õ¿¿õä¿¿äèéã óðàëäóóëæ, áàðèëäóóëäàã áàéñàí þì. Áàñ äóó äóóëóóëæ, á¿æèã õèéëãýíý.

Ò¿ð¿¿ëñýí õ¿¿õäýä ÷èõýð, áîîâ ºã÷ øàãíàíà. Èéì ÿíç á¿ðèéí àæèë çîõèîäîã áàéëàà.

Ê Þ: Òàíàé ñóðãóóëèàñ õ¿¿õýä îðãîõ òîõèîëäîë ãàð÷ áàéñàí óó?

Ö Ë: Áàðàã ãàðààã¿é þì àà. Õàðèí ÷ºëºº àâààä ãýðòýý õàðüäàã áàéñàí.

Ýíý ¿åä õ¿¿õä¿¿ä ñóðãóóëèàñàà îðãîõ íü æààõàí áàãà áîëñîí áàéëàà ë äàà.

Áàñ òýäíèéã èõ çóãààöóóëæ áàéëàà ø¿¿ äýý. Òýíä ñóð÷ áàéñàí õ¿¿õä¿¿ä íàñíû õóâüä áàñ ÷èã òèéì áàãà õ¿¿õýä áèø áàéñàí þì. Áè ë ãýõýä 14 íàñòàé áîë÷èõñîí 1-ð àíãèä ñóð÷ áàéãàà þì. 10-ààñ äîîø íàñòàé õ¿¿õýä áàðàã î÷îîã¿é áàéõ. Äàíäàà ë 10-ààñ äýýø íàñòàé, çàðèì íü á¿ð 16-17 íàñòàé î÷ñîí áàéõ. Òýãýýä 19-20 íàñ õ¿ð÷ áàéæ ë áàãà ñóðãóóëèéí 4-ð àíãèà òºãñ÷

áàéëàà ø¿¿ äýý.

Áèäýíä ŅÌîíãîë áè÷ãèéí öàãààí òîëãîéņ, ŅÒîî áîäëîãîņ, ŅÄýëõèéí

áàéäàëņ ãýäýã õè÷ýýë¿¿ä çààäàã áàéëàà. Ìîíãîë áè÷èã çààæ, óíøèæ,

áè÷èæ ñóðãàäàã áàéëàà. Òîî áîäëîãûí õè÷ýýëýýð íýìæ, õàñàæ, ¿ðæ¿¿ëæ,

õóâààæ ñóðãàäàã áàéëàà. Òýãýýä ŅÄýëõèéí áàéäàëņ-ûí õè÷ýýëýýð ŅÄýëõèéí

óëñ òºðèéí ãàçðûí çóðàãņ äýýð ÿìàð, ÿìàð óëñ õààíà áàéäãèéã ÿëãàæ

ìýääýã áîëãîíî. Áàñ ŅÁàéãàëü ç¿éņ ãýäýã õè÷ýýë çààäàã áàéëàà. Äýëõèéí

õ¿í àì, óðãàìàë, àìüòíû ãàðàë, ¿¿ñýë, íàð, ñàð, îä, ãàðèãèéí áàéðøèë

ãýõ ìýòèéã çààíà. Åð íü îð÷èí ¿åèéí òàíèí ìýäýõ¿éí óõààíû àíõíû

ìýäýýëë¿¿äèéã áè òýð ¿åä ë îëæ àâñàí áàéõ.

Ìàíàé ñóðãóóëüä 3 áàãø àæèëëàæ áàéñàí þì. Ìàíàé ñóìàíä áè÷èã

¿ñýã ñàéòàé, áàãø áîëîõîîð õ¿í áàéñàíã¿é. Äàíäàà ººð ñóìààñ èðñýí áàãø íàð àæèëëàæ áàéëàà. Ìàíàé ñóðãóóëèéí çàõèðàë Ä.Ãîí÷èã ãýäýã áàãø áàéëàà. Ä.Ãîí÷èã áàãø áîë Óëààíáààòàð õîòîä Áàãøèéí òåõíèêóìèéã òºãñºæ èðýýä, ìàíàé àéìãèéí Òàéøèð ñóìàíä áàéãóóëàãäñàí áàãà ñóðãóóëüä áàãøèëæ áàéñàí þì. Òàéøèð ñóìûí áàãà ñóðãóóëü áîë ìàíàé àéìàãò áàéãóóëàãäñàí õàìãèéí àíõíû áàãà ñóðãóóëü áàéëàà. Ò¿¿íýýñ ãàäíà Ñ.ßäìàà, Õ.Ëî÷èí ãýäýã õî¸ð áàãø áàéñàí þì. Ñ.ßäìàà áàãø áîë ìàíàé àéìãèéí Òºãðºã ñóìûí õ¿í, Õ.Ëî÷èí áàãø áîë Ýðäýíý ñóìûí õ¿í áàéâ.

Ýíý ãóðàâ áîë ìèíèé àíõíû áàãø íàð þì.

Ä.Ãîí÷èã áàãø íàäàä ìîíãîë áè÷èã çààäàã áàéëàà. Òýð ºðºº èõ ãî¸

áè÷äýã áàéâ. Áè ò¿¿íèéã íü äóðàéæ ãî¸ áè÷èõ ãýæ èõ îðîëääîã áàéëàà.

Ä.Ãîí÷èã áàãø õè÷ýýëèéí áóñ öàãààð õ¿¿õä¿¿äòýéãýý áºìáºã èõ òîãëîäîã áàéëàà.

Òýð ¿åä áºìáºã ìàø õîâîð, ò¿¿íèéã òîãëîäîã õ¿í áàðàã áàéõã¿é áàéëàà ø¿¿ äýý. Èíãýæ õîòûí ñî¸ë áàãà ÷ ãýñýí íýâòýð÷ áàéëàà ë äàà. Òýð

¿åä ¿çýã, õàðàíäàà, äýâòýð, íîì èõ õîâîð áàéëàà. Áàëûí õàðàíäàà, Ņòºìºð

¿çýãņ, ¿çãýý ä¿ðæ áè÷äýã Ņ÷åðíèëüņ áàéñàí. Ìàíàéä äýýð ¿åä Ņ¿íñýí ñàìáàðņ õýðýãëýäýã áàéñàí ø¿¿ äýý. Ìîäîí äýýð òîñ ò¿ðõýýä, ò¿¿íèéõýý äýýð ¿íñèéã æèãä ò¿ðõýæ, ò¿¿í äýýðýý íàðèéí ìîäîîð çóðæ áè÷äýã áàéæ.

Íàìàéã áàãà ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéõ ¿åä èéì ñàìáàðûã õýðýãëýõýý áîëèîä, ò¿¿íèé îðîíä Ņìîäîí ñàìáàðņ õýðýãëýäýã áîëñîí áàéëàà. Ñóðãóóëèàñ õàðàíäàà, äýâòðèéã òàâüæ ºãäºã áàéâ. Èéì äýâòýð, õàðàíäàà ãàäààäààñ èðæ áàéñàí áàéõ. ¯çýã, õàðàíäàà èõ ¿íýòýé áàéñàí þì. Áèä íàð ñóðãóóëèàñ òàâüæ ºãñºí õàðàíäààãàà ãýðòýý õàðèõ ¿åäýý àâààä õàðüäàã áàéâ. Ò¿¿íèéã ñóðãóóëüä ñóóãààã¿é õ¿¿õä¿¿ä èõ ñîíèðõäîã, ýöýã, ýõ íü õîíèîð ñîëüæ àâààä õ¿¿õä¿¿ääýý ºãäºã áàéëàà. Áè ººðèéíõºº õàðàíäààã áàñ õîíèîð ñîëèîä, õîíüòîé áîëæ áàéñàí õ¿í ø¿¿.

Ìàíàé ñóðãóóëüä íèéò 20 ãàðóé õ¿¿õýä ñóð÷ áàéñàí þì. Ýìýãòýé õ¿¿õýä èõ öººõºí áàéñàí. Åð人 2-3 ýìýãòýé õ¿¿õýä ñóð÷ áàéñàí ñàíàãäàæ áàéíà. Áóñàä íü ýðýãòýé õ¿¿õä¿¿ä áàéâ. Ýä íàð ñóðãóóëèà òºãñººä,

¿ðãýëæë¿¿ëýí ñóðàëöàõààð á¿ãä Óëààíáààòàð ÿâñàí þì. Ýíý áîë 1939 îíû

¿å þì ø¿¿ äýý.

Òýð ¿åä Óëààíáààòàðò äýýä ñóðãóóëü áàéãààã¿é. Õàðèí 5 òåõíèêóì

áàéñàí. Õ¿í ýìíýëýãèéí òåõíèêóì, Ìàë ýìíýëýãèéí òåõíèêóì, Áàãøèéí

òåõíèêóì, Õîëáîîíû òåõíèêóì, Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóì ãýñýí òàâàí

òåõíèêóì áàéëàà. Ýíý òàâàí ñóðãóóëü 20-îîä îíû ñ¿¿ë÷ýýð áàéãóóëàãäñàí

áàéõ. Áè ýõíèé ¿åä ñóðãóóëèàñàà ãàíöààðàà íóòàãòàà ¿ëäñýí þì. Ìàíàé

ñóðãóóëèéíõàí á¿ãä Óëààíáààòàðò òåõíèêóìä ñóðàõààð ÿâöãààëàà. Ìàíàé

ýýæ íàñ áàðñàí, àõ öýðýãò ÿâààä íàñ áàðñàí ø¿¿ äýý. Ìàíàé ñóìûí äàðãà

íàðò ìàíàé ãýðèéí ýíý áàéäàë íèëýýä õ¿íä ñýòãýãäýë òºð¿¿ëñýí áàéõ. Òýä íàð íàìàéã ŅÃýðòýý ¿ëäýýä, ààâäàà òóñëàæ áàéã!ņ ãýæ áîäñîí áàéõ, áóñàä õ¿¿õäòýé õàìò Óëààíáààòàð ÿâóóëñàíã¿é.

Òýð æèëýý áè ñóìûíõàà Ìîíãîëûí Õóâüñãàëò Çàëóó÷óóäûí Ýâëýëèéí

¿¿ðèéí äàðãààð ñîíãîãäñîí þì. ÌÕÇÝ-èéí ¿¿ð áîë òýð ¿åä áàðàã ñóì áîëãîíä áàéñàí áàéõ ø¿¿. Áè áàãà ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéõäàà ÌÕÇÝ-ä ãèø¿¿íýýð ýëññýí þì. Åð íü òýð ¿åä 16 íàñ õ¿ðñýí, ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéãàà á¿õ õ¿¿õä¿¿äèéã àâòîìàòààð ÌÕÇÝ-èéí ãèø¿¿íýýð ýëñ¿¿ëäýã áàéâ. Ýíý ïðàêòèê á¿ð 90-ýýä îí õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýí þì ø¿¿ äýý. ÌÕÇÝ-èéã 1921 îíû 8-ð ñàðä áàéãóóëàãäñàí ãýæ ¿çäýã þì. ŅÌÀÕÍ-ûí äàé÷èí òóñëàã÷, áýëòãýë õ¿÷èí áîë ÌÕÇÝ ìºí!ņ ãýæ ¿çäýã áàéëàà. Ìîíãîëûí çàëóó÷óóäûí óëñ òºðèéí ýíý áàéãóóëëàãà áàéãóóëàãäñàí öàãààñàà ýõëýýä, ÌÀÕÍ-ûí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä èõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéñàí þì. ÌÀÕÍ- ààñ ÿâóóëæ áàéãàà óëñ òºðèéí òîìîîõîí êàìïàíèò àæèëä ÌÕÇÝ-èéí ãèø¿¿äèéã øóóä òàòàí îðîëöóóëäàã áàéëàà. Áè èéì àæëûã 5-ð ñàðààñ 9-ð ñàð õ¿ðòýë õèéñýí þì. Ìàíàé ÌÕÇÝ-èéí ¿¿ð 20-îîä ãèø¿¿íòýé áàéâ.

ÌÕÇÝ-èéí ¿¿ðèéí äàðãà ñàðä íýã óäàà ãèø¿¿äèéíõýý õóðëûã õèéäýã áàéëàà. Õóðëààðàà ÿíç á¿ðèéí àñóóäàë õýëýëöýíý ø¿¿ äýý. Ãîë÷ëîí ñóì, îðîí íóòàãò áîëæ áàéãàà îëîí ¿éë ÿâäëóóäûã ø¿¿í õýëýëöýíý äýý. ̺í ñóì, îðîí íóòàãò çîõèîãäîæ áàéãàà õ¿í, õ¿÷ õýðýãòýé àæèëä îðîëöäîã áàéëàà. Òýð ¿åä óëñûí õýìæýýãýýð ŅÍîîñ áîë àëòņ ãýñýí õºäºëãººí ºðíºæ áàéñàí þì. Åð íü çºâõºí íîîñ ÷ áèø ìàëûí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýä, ìàõ, ñ¿¿ã óëñàä õÿìä ¿íýýð òóøààõ òºëºâëºãººã àéë á¿õýíä ìàëûíõ íü òîîãîîð îíîãäóóëæ ºãäºã áîëñîí þì. Èéì ç¿éë¿¿äèéã àéë á¿ð óëñàä çààâàë òóøààõ

¸ñòîé áàéñàí òóë ò¿¿íèéã Ņàëáàí æóðàìņ ãýæ íýðëýñýí þì.

Áè ÌÕÇÝ-èéí ¿¿ð èéíõýý ãèø¿¿äèéã ŅÍîîñ áîë àëòņ ãýñýí àæèëä

îðîëöóóëäàã áàéëàà. Òýð ¿åä ìàíàéõàí õîíèíû íîîñûã áàãà àøèãëàäàã

áàéæ. Ǻâõºí ýð õîíèéã õÿðãààä, ýì õîíèî õÿðãàäàãã¿é áàéæ. Ýð õîíèéã

æèëä õî¸ð õÿðãàíà. Õàâàð õÿðãàæ àâñàí íîîñûã Ņóðòûí íîîñņ, íàìàð

õÿðãàæ àâñàí íîîñûã Ņàõðûí íîîñņ ãýæ íýðëýäýã þì. Õîíèíû íîîñîîð

ãîëäóó ýñãèé ë õèéíý äýý. Çàðèìäàà ¿õðèéí õÿëãàñòàé õîëèîä äýýñ òîìäîã

áàéæ. ßìààíû íîîëóóð, ÿìààíû õÿëãàñûã áîë áàãà õýìæýýãýýð õýðýãëýäýã

áàéæ. Õàðèí òýìýýíèé íîîñûã ñàéí àøèãëàäàã áàéæ. Ñàðëàãèéí ñàâãûã

òýìýýíèé çîãäîðòîé õîëèîä äýýñ òîìäîã áàéëàà. Èéì äýýñýýð à÷ààíû

òàòëàãà, ãýðèéí á¿ñë¿¿ð, îîñîð, á¿÷èéã õèéíý. 30-ààä îíû ñ¿¿ë÷ýýð

Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð ÇÕÓ-ä íîîñ, íîîëóóð íèéë¿¿ëýõ òóõàé ãýðýý

áàéãóóëñàí áàéõ. Áè ÌÕÇÝ-èéí ¿¿ðèéí ãèø¿¿äýý öóãëóóëààä, íýã õ¿í 3

øóóäàé íîîñ ò¿¿õ äààëãàâàð ºãäºã áàéëàà. Áèä íàð ýíý ãóðâàí øóóäàé íîîñ

ò¿¿õ äààëãàâàðàà áèåë¿¿ëýõèéí òóëä àéëûí áóóöàí äýýð î÷èæ õàÿãäñàí

íîîñ ò¿¿äýã áàéâ. Òýð ¿åä àéëûí áóóöàí äýýð èõ íîîñ õàÿãääàã áàéëàà.

ßëàíãóÿà õàâàðæààí äýýð ìàø èõ íîîñ õàÿãäñàí áàéäàã þì. Õîíèíû íîîñ

÷èíü õàâàð áèåíýýñýý õºíäèéðýýä èðäýã ø¿¿ äýý. Ýíý ¿åä íü õÿðãàæ àâàõ

¸ñòîé þì. Õÿðãàõã¿é áîë íîîñ ººðºº óíàæ, õàÿãääàã þì. Áèä íàð èíãýæ óíàæ õàÿãäñàí íîîñûã á¿ãäèéã íü ò¿¿ãýýä ñóìûí õîðøîîíä òóøààäàã áàéëàà. Áèä íàð õîíü õÿðãàõ àæèëä ìàø áàãà îðîëöîîä, õàðèí õàÿãäàë íîîñûã áîë èõ ò¿¿ñýí äýý.

ÌÕÇÝ-èéí ¿¿ðèéí äàðãà áàéõäàà ìèíèé õèéäýã ººð íýã àæèë áîë ñóðòàë÷èëãààíû àæèë áàéñàí þì. Òýð ¿åä ìàíàé øèíý ¯íäñýí õóóëèéã áàòëàí ãàðãàõ áýëòãýëèéã õèéæ áàéñàí þì. Áè àéëóóäààð ÿâæ, øèíýýð ãàðàõ ãýæ áàéãàà ¯íäñýí õóóëèéí òºñëèéí òóõàé ÿðèà õèéäýã áàéëàà.

Ýíý á¿õ àæëóóäûã ñóìûí ÌÀÕÍ-ûí ¿¿ðèéí äàðãûí øóóä óäèðäëàãûí äîîð õèéíý ø¿¿ äýý. Áè èéì àæèë õèéãýýä ÿâæ áàéòàë Çàâõàí àéìãèéí Ñàíõ¿¿ãèéí õýëòñèéí äàðãà Ø.Ãîí÷èã ãýäýã õ¿í ìàíàé ñóìàíä òîìèëîëòîîð èðñýí þì. Òýð õ¿íòýé õàìò áè õºäººãèéí àéëóóäààð ÿâæ, ñóðòàë÷èëãààíûõàà àæëûã õèéäýã áîëëîî. Íýã ºäºð òýð õ¿í:

-×è áè÷èã ¿ñýã ãàéã¿é ñàéí ìýääýã õ¿¿õýä áàéíà! ßàãààä Óëààíáààòàðò ñóðãóóëüä ÿâààã¿é þì áý? ãýæ íàäààñ àñóóæ áàéíà.

-Áàãà ñóðãóóëüä õàìò ñóð÷ áàéñàí õ¿¿õä¿¿ä á¿ãä ñóðãóóëüä ÿâñàí, õàðèí áè àð ãýðèéí áàéäëààñ áîëîîä ÿâàëã¿é ¿ëäñýí òóõàéãàà ò¿¿íä õýëëýý.

-Òýãâýë ÷è ººðºº Óëàíáààòàðò ñóðãóóëüä ÿâàõ õ¿ñýëòýé áàéíà óó? ãýæ òýð íàäààñ àñóóæ áàéíà. Áè:

-Ñóðàõ õ¿ñýë áîë ÷ áàéíà ë äàà! Õàðèí îäîî ÿâàõ õóãàöàà íü ºíãºðñºí áàéõ! ãýæ ò¿¿íä õýëñýí þì. Ø.Ãîí÷èã ãóàé äàõèí ýíý òàëààð ÿðüñàíã¿é, óäàëã¿é ÿâààä ë ºã뺺. Õàðèí óäàëã¿é ìàíàé àéìãèéí Ñàíõ¿¿ãèéí õýëòñýýñ íàìàéã Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóìä ÿâóóëæ ñóðàëöóóëàõ òóõàé àëáàí áè÷èã èðñýí áàéëàà. Áè òýð áè÷ãèéã ààâäàà ¿ç¿¿ëëýý. Ààâ ìààíü øóóä ë Ņßâ, ßâ! ßâæ íîì ñóð!Ņ ãýæ áàéíà. Èíãýæ áè Ø.Ãîí÷èã ãýäýã õ¿íèé òóñëàìæòàéãààð Óëààíáààòàðò Ñàíõ¿¿ãèéí òåõíèêóìä ñóðàõ áîëñîí þì.

3 Óëààíáààòàð õîò îðæ èðñýí.

Ê Þ: Òà Óëààíáààòàðò àíõ õýäýí îíä îðæ èðñýí þì áý?

Ö Ë: 1939 îíû íàìàð îðîé áîëñîí õîéíî þì äàà. Áè øóóäàíãèéí ìàøèíààð Óëààíáààòàð õîò îðæ èðñýí þì. Ìàíàé àéìàãò øóóäàíãèéí ìàøèí èðäýãã¿é áàéëàà. Õàðèí Çàâõàí àéìàãò øóóäàíãèéí ìàøèí èðäýã áàéñàí þì. Óëààíáààòàð îðîõ çîðèëãîòîé íèëýýä õýäýí õ¿í íóòãààñ õàìò ãàðëàà. Áèä Çàâõàí àéìàãò õ¿ð÷ èðòýë øóóäàíãèéí ìàøèí èðäýãã¿é. Òýíä îëîí õîíîã õ¿ëýýñíèé ýöýñò íýã îðîñ ìàøèí èðæ, áèä ñóóöãààæ áàéëàà.

Òýð ìàøèí çàìäàà ìàø îëîí óäàà ýâäýð÷ çîãñîîä, áèä íàð á¿ãäýýðýý

õàìæèæ ìàøèíàà çàñàæ ÿâñààð, Óëààíáààòàð õîòîä îðæ èðæ áàéëàà.

պ人íèé áèä íàð ìàøèí çàñàæ ÷àäàõ áèø äýý. Æîëîî÷äîî ë òóñëàíà ø¿¿

äýý. Áèä íàð ìàøèíûõàà ìîòîðûã 3 äàõèí çàäàëñàí øèã ñàíàãäàæ áàéíà.

Õàìãèéí ñ¿¿ëä îäîîãèéí Òºâ àéìãèéí Ë¿í ñóìûí íóòàã Öýãýýí íóóðûí îð÷èì ýâäðýýä çîãñëîî.

Ìàíàé æîëîî÷ : ŅÏîðøåí õàãàð÷ýý!ņ ãýæ áàéíà.

ŅÏîðøåíņ ãýæ þó áàéäàã þì áý? Ò¿¿íèéã çàñàæ áîëäîã þì óó? Áîëäîãã¿é þì óó? Á¿¿ ìýä! Èíãýýä ÿàëò ÷ ¿ã¿é ñóóöãààæ áàéëàà.

Ìàíàé æîëîî÷: Ņßâãàí ÿâàõàä Óëààíáààòàð èõ õîë áàéíà ø¿¿!ņ ãýæ õýëæ áàéñàí þì. Òýãýýä æîëîî÷ ìààíü Õóñòàéí íóðóóíä î÷èæ õóñ ìîäûã òàéð÷ èðýõ äààëãàâðûã áèäýíä ºã뺺. Áèäíèé òàéð÷ èðñýí õóñ ìîäîîð òýð ìàøèíûõàà Ņïîðøåíņ-ã òààðóóëæ çîðæ õèéãýýä, ìàøèíàà àñààëàà. Èíãýæ áèä íàð Óëààíáààòàð õîòîä îðæ èðæ áàéëàà.

Òýíäýýñ Óëàíáààòàð õ¿ðòýë 130 îð÷èì êì þì ãýäãèéí áè õîæèì ìýäñýí þì. ŅÌàøèíû ïîðøåíã õóñ ìîäîîð çîðæ õèéñýí!ņ ãýäýã ÿðèà îäîîãèéí çàëóó÷óóäàä ¿íýìøèë ìóóòàé ñîíñîãäîæ áàéãàà áàéõ ë äàà. Åð íü òýð ¿åýñ îäîî áîëòîë ìîíãîë æîëîî÷ íàðò íýã àéõòàð ñ¿ðõèé áýðõøýýë áàéëàà ø¿¿ äýý. Ýíý áîë ìàøèíû ñýëáýãèéí àñóóäàë þì. Ìîíãîë øèã ºðãºí óóäàì íóòàãòàé, õ¿í öººíòýé îðîíä ìàøèí øèã ñàéí òýýâðèéí õýðýãñýë áàéäàãã¿é áàéõ. Ãýõäýý ñàéí çàññàí çàì áàéõã¿é ìàíàé íºõöºëä ìàøèíû ýâäðýë ãàðàõ íü ãàðöààã¿é òîõèîëääîã ç¿éëèéí íýã þì. ªâëèéí íýãä¿ãýýð ñàðä õàñàõ 40 ãðàäóñûí õ¿éòýí øºíº õîëûí òýýâðèéí à÷ààíû ìàøèí Àëòàéí íóðóóíä ÷ þì óó, ýñâýë çóíû íýìýõ 50 ãðàäóñûí ààãèì õàëóóí ºäºð Ãàëáûí ãîâüä ÿâæ áàéãààä ýâäðýýä çîãñâîë ÿàõ âý? Çàñâàðûí ãàçàð ëóó óòàñäàõ óó? Óòàñ íü ÷ áàéõã¿é, çàñâàðûí ãàçàð íü ÷ áàéõã¿é áîë ÿàõ âý? Èéì òîõèîëäîëä æîëîî÷ õ¿í ìàøèíàà çàñàõààñ ººð àðãà áàéäàãã¿é þì. Òèéì ó÷èð ìîíãîë æîëîî÷ íàð á¿ãä ìàøèíàà çàñ÷ ñóðñàí áàéäàã þì.

Óã íü ñýëáýã ãýäýã þì áàéäàã áèç äýý. Òýð áîë áàñ ë Ìîíãîëä áàéäàãã¿é þìíû íýã þì. Ìîíãîë ººðºº ìàøèí ¿éëäâýðëýäýãã¿é îðîí ø¿¿ äýý. Òèéì ó÷ðààñ ýâäýðñýí õóó÷èí ýä, àíãèéã çàñàõààñ ë ººð àðãà áàéõã¿é ø¿¿ äýý.

ŅÏîðøåíņ ÷ áàé, ººð þó ÷ áàéñàí õàìààã¿é, á¿ãäèéã íü ìîíãîë æîëîî÷

íà𠺺ðñ人 çàñäàã þì. ¯¿íèéã ¸ñòîé Ìîíãîëûí ãàéõàìøèã ãýæ õýëæ áîëîõ áàéõ ø¿¿. Ìîä ÷ áàé, òºìºð ÷ áàé îðëóóëæ áîëîõ ë á¿õ ç¿éëýýð îðëóóëäàã áàéñàí áàéõ. Ìàíàéä Ņìîíãîë÷ëîõņ ãýäýã íýã ¿ã áàéäàã þì.

Ýíý áîë àëèâàà òåõíèêèéí ýä, àíãèéã Ņìîíãîë àðãàņ-ààð îðëóóëæ çàñàõûã õýëäýã þì.

Ñ¿¿ëèéí ¿åä ãàäààäûí òºðºë á¿ðèéí ìàøèí Óëààíáààòàðûí

ãóäàìæààð áàãòàõã¿é øàõàì îëîí áîëñîí áàéíà. Ìàøèíûõàà áåíçèíû

ñàâ õààíà áàéäãèéã ìýääýã¿é æîëîî÷ îëîí áîëñîí ãýæ äóóëñàí þì áàéíà

ø¿¿. Öàã ¿å èõ ººð÷ëºãäæýý. Òýð ¿åä áèä íàð çàìäàà áàðàã ë 20 õîíîã