• 検索結果がありません。

再びある DeAnima 註釈 (Merton College ms. 275, fol. 108r-121 つの著者について 江藤太郎 中世思想研究 1 ( 1958 年 ) に Sigeru sde Br aban ia t の新しいDe Anima 註釈の発見について " という題で発表した小

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

シェア "再びある DeAnima 註釈 (Merton College ms. 275, fol. 108r-121 つの著者について 江藤太郎 中世思想研究 1 ( 1958 年 ) に Sigeru sde Br aban ia t の新しいDe Anima 註釈の発見について " という題で発表した小"

Copied!
39
0
0

読み込み中.... (全文を見る)

全文

(1)

再びあるDeAnima註釈(Merton College

ms.

275, fol. 108r-121つの著者について

中世思想研究1 ( 1958年)に“Sigeru sde Braban tia の 新しいDe Anima 註釈の 発見について " と い う 題で 発表 し た小論 は

(1)

( 1) M. Grabmann に よって 発見 され, F. Van Steenberghen によっ (2 )

て 刊行され た De anima I註 解 ( ミュンヘン国立図書館のClm 9559 に あ る〉は, 人々が考えて い た よう にシゲルスの 著作ではないこと。

( n) Oxford のMert on College のm s. 275 にあるD e anima 1- Uの

アノニムの 写本 ( これ は前書に関係 をも って いる)には, シゲ、ルスの 著書 だ と 考えられるふし が多くある, と いう主旨のものであった。

それか ら二年 後 1960年ノレーヴァンのM. Giele 教授もこの同じ写本 ( 以

ドMert. D. A. と 略す) iこ関する研究 を 発表され た が, その 内容の 大部

分 は私の 論文 がそれ に ふれ た部分と 殆ん ど一致する 。 次に私の 論文の要

(1) M. Grabmann, Neu aufgefundene Werke des Siger von Brabant und Bo"tius von Dacien, M.S.B., 1924,2. Abh.

Idem, Neuaufgefundene “Quaestion巴s" Siger von Brabant zu den Werken des Aristoteles (Clm 955\め, Miscellanea Fr. Ehr1e, Roma 1924, 1.

(2) F. Van Steenberghen, Siger de Brabant d'aprき5 ses oeuvres inédites. vol.l, Louvain 1931.

(3) M. Giele. La date d'Ull commentaire médi長val anonyme et in制it sur le Traité c'e l'âme d' Aristote. (Oxford, Merton College 275, fol. 10 8r.121v). Rev. Philos. Louvain 1960, p.529・556,

故Giele教授が1962年Köln での国際中世哲学会の際, 私に 諮 られたところ

による と , 中世思想究Iの私の小論一一半頁の独文レジュメがついてし、 た ーー

についてR. P. L. Bataillon O.p.から知 らされて読んだ時には , 教授の論文は す でに 印刷が できていた の で , 最終頁の補註 でふれておいたとのこと であっ た。 ポ 前書p.556,....,7, n.75.

(2)

点 を あげると,

(1) Mer t. D. A. ;こはトマスのDe unitate intelle ctus contra A verroistas からのKい引用個所 がある。 即ち. Eto : � 64 -79 (Giele : � 62�79o � l土Keeler 版De unitate の節番号〉。

(2) Mert. D . A. にはトマス 説 (恐らく D eunitate からとられた 〕が 6

筒条に まとめ られ, っし、で その反駁 がなされ ているが, それと/,;Jじ内'fF

がエギヂfウス・ ロマヌスのDe plurification t' の中に もは11',される。 (3) 両者ーの/9,1係は M. F. Van Steenberghen が 考え たようにMert. D. A.

がエギデfウスに依存しているのではなくて, その逆である。

(4) Mert. D . A. の作られ た時期 はDe unitate ( 1270 年頃) とD epluri fica­ tione ( 1273 {f.頃〉との問, すなわち. 1271 � 1 2721'1ミ(Eto ) : 1270 -1 27 3 年(Gi el e) 頃である。 しかし, こ の"J'ノド の著容 が 誰で・あるかの問題に 閣して (-1) ( 1) M. F. Van Steenberghen は193 5年の論交にて, それがParis た 学 の教 授で あった或 るアヴェロイ ストであり, シデル スの著11 : ;二期fJ�,.'出土 (5 ) あるが, しかしシゲル ス ではないと考 えた。 (目) 私 はこの'iF:本の著 者 を次の理由か らシゲ!�スではなL、かとの桁iIa を 試みた。 (6 ) まずエギテfウス・ ロマヌスの Sententiae �_主釈にある証高。 日IJちかれがパ1)大学 の Bacchalaureus であった頃ノζリ大宇 の卓れたー 哲学教授 のυ見として あげているものは, かれ が ])e plurific atione ;二1) /丹j (4) Un Commentaire Averroiste, anoyme et inédit, du Traité de !'åme. Aus

der Geisteswe!t des Mittelalters. 2. H!bb. MUnster i. W. 1935.

(5) (ses procéd色d'exposition) rappel1ent en particu!ier ceux de Siger de I占rabant, aU5sique sa mani色re tranchante, brきve et concise (p. 853). こうL、ぅ 考に 教授を導いた理由は, 教授 が刊行された De anima註釈( MUnchenの)を Sigerのものだと信じていられたから で・あっ た。

(3)

再びあるDeA.nima 註 釈の著者について している(従 っ てMert. D. A .にある〉 説と 同じ ものである。 この ノミリ大 学の卓れたアヴエロイストの教授としては先ずシゲルスが考えられる。 つぎにMert. D . A. の思想、の特長がシゲルスのと一致する, 戒はそれか ら引き出せるという理由から。 即ち (1) 理性は身体に実体的形相と しては結合 しない 。

(2) 理性は認識する際fanta sma, 従 っ て身体を subie ctum と してではな く, obie ctum と して必要とする。 (3) 本来的意味では人聞は認識 しない 。 ( 7 ) (4) 天体とそのmotor とのように理性と身体は結合する。 (目) M. Giele教授は私のこUシゲルス著作ILルに対し,反対の意見であ (8 ) った3 その主な根拠はH. Cho ssat の 説にもと 寸くもの で, シゲ、ルス はト マスのDe unitate 以後刊 人聞は認識する" と い う 説をと っ た が, Me 口. D . (9 ) A. にはH 人聞は認識しない" と主張されて い るか らだというにある。

(!v) ケルンのA. Zimmermann 教授はGiele 教授の意見 を支持し て

(10) いられるが, 何らの 積極的根拠はあげてない。

(7) 中世忠怨研究I.p.125-13 2.

(8) M. T. Eto attribue 1屯crit邑Siger de Brabant: sur ce point nous faisons d'exprsses réserves (p.556).

(9) Comme 1e pensait M. Chossat...…cette autre voie est suivant toute vraisemb1ance celle que suivit entre autre, Siger de Brabant dans son De Anima intellectiva. Ceci pourait peut-être exc!ure 1e phi10sophe brabançon de 1a liste des auteurs auxquels on pournait songer à attribuer le paternité du commentaire O. (p.560 , n.)

(1Q M. T. Eto glaubt dieses Questionen Siger zuschreiben zu kðnnen (M. Taro Eto, Siger et Quaestiones 1 et II De anima Merton Col, ms. 275, Studies in Mediaeval Thought, Bd.l, Tokyo 1958, S. 99・132, deutsche Zusammenfassung S.160 f.)

Der leider allzufruh verstorbene M. Giele, der diese Quaestionen nl1her untersucht hat und sie publizieren wol1te, nahm Etos These jedoch mit ausdrucklicher ZurUckhaltung zu Kenntnis, eine Festellung, der man ange­ sichts der Kenntnisse und der abgewogenen Urteils des verdienten Gelehrten grosses Gewicht geben muss. (Dante heute doch recht. Ph10sophisches Jahr­ buch, 1966, S. 20 9. )

(4)

(V) F. Van Steenber gen 教授 は私のシゲルスへのattributio nを間違 とし, その上IhHとしてシ ゲソレスは 常に 人聞 は認識ナるという意識の事実を 等重 し ていたことをあ ;:fて いる。

要する;ここれらの反対芯見は, シゲ、ルスは homo intell igit 品を支持し

ている, 然る;こMert. D. A. には homo non int e lli git が主張 されてL、る, 故;こ Mert. D. A . i主シゲノLスの著作ーでは ない, と いうことに帰?着するJ

以ド;二おL、て官、が主張しようとするのは, (1) Mert. D. A. には, homo

non inte 1li git ではなくて, proprio sermone には人聞は認識しないと主張

さ れている。 (2) Mert. D. A. の 内容はシゲ‘ルスの 著書にみられるものと 対立するもの では なくて, むしろ一貫性をもっO 多くの場合, その司�(��な 特異的 な点におL、て)c全な ー致がみ い だせることである 。 叩1:;" (12) ( 1 ) 門人は同lJーの怠�;f:; -ご、は認識し ない " という命題に関して 人間は認識しないという命題は, 何かのsophis mata にて でも なL、限:) 真由ー同に論じらhl土しないだろう 。 fìiって, シ ゲ/レスが本気でこうい-dこ 命!越を止命日d-LょうとE試なたとは考えられ ない 。 また事 実そうし ようとして もい ないい又トマス[3身もDe unitate において アヴェロエス叉は その派の 人がhic sin gularis homo non intelli git を主張しているとしているのでは なくて, か れらの議H街はこう い った 不都合 な結論になるといって反日向して

いるのであるo HJ足骨は 認識することな し には 理性について尋ねることを し ないだろうから, この倒的 な人聞が認識することは明白であるべ�62)、 (11) Un m制送viste .iaponais a éga1ement étudie 1e commentaire anonyme de

Merton College, mais i1 l'attribue主tort à Siger de Brabant, car celle­ ci s' est toujours app1iqué主respecter 1e fait de conscience Homo intelligit. Cf. T. Eto, Siger von Brabant (1958 ). (La Phi10spphie au XI1Ic siきc1e, Louvain-Paris, 1966, p. 448, n. 68)

11司 本来的意味で人聞は認識 し ない とし、 う命題 は1270 年パリ で禁告されたο

Quod ista est falsa ve1 impropria Homo inte1ligit.

同 トマスの De unitateの引用は L. W.Kee1er, S. Thomae Aquinatis Tractatus De unitate intellectus contra Averroistas, Romae 193 6による 。

(5)

再びあるDeAnimd 註釈の著者につレて r ,

トマスがこう述べてい る 心理的明証性・経験的事実 はアゥーエロエス自らも 認め,それを救うとしたので、あ る 。 sic ergo intellectus possibilis continuatur

nobiscum per formam suam mediantibus phantasmatibus; et sic, dum intel­ lectus possibilis intelligit, hic homo intelligit. トマス はアヴェロエスの意

図についてこう述べていらゆ63)。 そしてトマス はそれがhic homo intel・

li git というためには不充かとして 反駁 する ゆ6 4--66 ) 。 そして アヴェロ エ スの道ではこの人聞がJ13識するという ことが支持できない と 知ったある 人達は, 理性は身体を動かすもの(motor) として結令されると説く (�67)。 とこ ろで Mert. D . A. 11, q. 4は, この個所にた い する 反論である。 そ の著者は, 人聞が国有な(又は本来的〉意味で 認識するという ことを 認め ない。 一度不都合が許されるなら, そこから 多くの不都合が(不都合な{七 方でなしに〉 結論されるi それは人が, 人は固有な意味で 認識する(hom o

pro prio sermone intelli gi t 或 はhomo proprie sumptus)ことを許すから

そういった結果になる の?あ る。 そこでかれ はhomo proprio sermone non

(10) intelli git と主張する, それで充分であると。 では固有な意味では人11日は 認識しないとはどういう意味であるか。 ぞれ は, 認識は感覚の ように機関をもたず, 素材から抽象されてい る 故, 勺惑 覚が本来的に感覚する" ヒいっ た意味合で川人聞は固有の怠味で 認織する" とはいわれないとし、う意、H未である。

Quia cum non ita intellectus intelligat ut sensus sentit, licet possumus concedere quod homo proprie sumptus sentiat, tamen non debemus con-(l� "f'世忠:tI�研究1, p. 116--118 のテキスト参照。

M nam aliquo inconvenienti dato et il10 non probato et ibi opposito, confesso et concesso, 111ulta incoventia facile est concludere. Isti autem accipiunt 'quod homo proprie intelligit. nec hoc probant, ex hoc supposito arguunt. Quodsí istud suppositum non cst verum, non arguunt. Unde quod homo proprio sermone intel1igit, non concedo ; il10 tamen concesso nescio respondere; sed' istud nego et meri to. ( rþ世思想研究I,Pp.116-U7)

(6)

6

(;edere quod homo proprie sumptus intelligat…. . .・H・....・H・... quod intel・ ligere non sit sine fantasmate et sine organo corporali, non quod ipse intellectus fantasmate indigeat ut 印刷ecto, sed ut obiecto. Et propter istam indigentiam dicitur intellectus non intelligere,non quod homo proprie sumptus intelligat; quod si tamen aliquando inveniatur quod homo intel­ ligit. alio mod o concedi potest. (Aegidius Romanus, De plurifì.catione, 111

世思想研究1, p.p. 106ーの

しか:__fuIi'iえ:二郎性が認識するのではなくて 人間が認識するといわれるの

か。 認識は魂と身体とに共有であり, 魂にだけでi土なくて , fantasma HIJ

ち身体・機13'なしにはない。 そこで理性が認識するといわれないで人間が 認識ずるといわれるの しかしこれは感覚が目のうんあるように認識が素材 (身体)ょっうちにある(即ちsubiectumとして )とL、った仕方て・はなく て, 身体を対象(obiectum)として 必要とするとの意味である。 その|決'J において人11日は認識するといわれるので, 固有のぷ味で人間は認識すると はL、オコ�),J.二二、、

ldeo faciliter reヨpondebo; si enim ut vult Aristoteles 3 huius et adver­ sarius etiam, si intelligere organum non habet, immo est abstractum a

materia, ex hoc sequitur ut proprio sermone homo non intelligat sicut sentit. ... non est qîllaerendum hominem intelligere et non intellectum tantum nisi ex hoc m吋0. quo intelligere est commune animae et corpori , et 110n al1lmae tantum .. -... …quare non est sine fantasmate ... .. .. . . eget homine ut obiect� sic non est dicere intellectum intelligere, sed hominem. Non ex hoc modo quo intelligere sit in materia ut videre in oculo, et per (;onsequens n(Jn旬t perfectio, sed ut separatum 礼 materia, eget tamen materiali corpore悦obiecto, non ut subiecto suo, et pro tanto est dicere hominem in:tel1igerιCibid. p. 117 )

(7)

再ひあるDeAnima 註釈の著者について 'ー

ゲルスと 同様homo intel 1igit を保持 し ようとする努力 がある。 しか も そ

れ は本来的意味で、 は 認識し ないといった仕方にてである。 しかし問題はか よう な単な る表現の仕方で解決されたので、 はなくて, Mert. A . D . に述べ ら れてい るように, 重大 なのはそこ に何 が 前提されて い るかにある。 アヴ エ ロイストは 可能 理性の単一性説 をとり, ト マス はそ れを拒否する。 叉 そ こから 生ずる理性と身体との 結介 の問題に関し てトマスは実体的 形相 ( 存 在 において) と しての結fT をとき, アヴェロイス卜 はそ れを拒否する。 問 題の泌さ はそこ にあっ た。

そこでMert . D. A . におけるhomo intelligit 父 はhomo proprio sermone

non intelligit の意味内符 はシゲ、ルスのうち にみ い だせるか ど うか。 も し 両者の聞に一致 又 は平わ がみ い だせ るならhomo intelligit の故 にシゲ、ル スへのattribution を拒有する根拠 は失われる だろう。 事実両者 の聞には, その前提 をなす思想、 と, その:説明 のíl:方 に, 個々の表現 ・語集 にい たるま で多くの一致点 がみ い だせる。 次 に, そ の点 にふれて み よう。 (n 分離し た 理性が 川何 よ う に身体と 結ば れるかの問題はアヴェロエ スト達にとって最 も困難/s.問題 であっ た。 そこには, シゲルスの最 も特色

ある点 が 含 まれ, それはノく Jean de Baconthor pや Jean de Jandun や Agostino Nifo がシゲ、ルス に解決 を もとめた点 で も あったの

Mert . D . A . 1. 1. q. 6 は, この問題に関し て , トマス説 を要 約し (De unitate, � 9 - 10 ), 次のように述べてい る。

Q uibu sdam videtur quαI intellec tiva substantia esse det corpori sicut et aliae ut vegetativa et sensitiva, ita quod anima universaliter perfectio ・et forma est corporis ; sed tamen quaedam est potentia animae separabilis, ut intellectus ; et operat io tamen eius dicunt et fatentur qu α1 separata .est; et quod anima universaliter actus sit corporis, hoc declara nt quia nos intelligimus, et anima est quo intelligimus, sive quo intell igentes sumus . illud autem quo aliquid formaliter operatur, illud est forma eius .

(8)

8

(Aus der Geis tes wel t des MA ., S. 850)

これをSigerus のLiber de causis 註釈 と比較すると,

Quidam volunt quod substantia animae intel1ectivae sit homin i forma . s potentia tamen animae intellectivae sit separata, non materiae perfectio' nec organum habens . Et ad hanc positionem inducitur ex hoc sic ponens : unde enim homo intelligit,o portet esse hominis formam;unde autem intelligit, separatum est, non habens materiam et organum cuius est perfectio, sicut sentire et amare, est potentia a materia se parata . (A . Dondaine --] . Bataillon, L manuscrit Vindob . lat . 2330 et Siger de Be rabant . Arch . Fratrum Praedic . 1 966. p .25 ) Mert. D . A. 1. 1, q. 6 によ る と, 認識のf!PJH土共通commune (即ち魂 と身体 とに〕 である, 叉は 魂は認識におい て身体を 必要とする 。 この立味 は二週りに解さ れる。 まず (1) 魂はそこ におい て 認識が行われる subiect um として身体叉は 素材 を 必要 とする。 例えば視覚にて見るため に目を, そこ で見るsubiectum と して必要とするよう に。 しかしこの仕方で身体険官をsubiectum としては 要 し ない 。 何となれば, そのときは 抽象的なもの を 認識し ない だろうから。 (2) 従って 魂は認識にお い て身体をobiectum として 必要とする。 その 理由 は, も し 理性がphantasma であるか或はphantasma ではない が実 際にはそ れ な し ににはない のなら, 認識は 魂にI占!有なのではな く て身体な

しにはない だろう。 このことは理性 認識が 身体父はphantasm aを obiec­ tum と し て 必 要とするこ とを 証明する。

認識はcommune であり, phantasma 父は 身体 機官を 必要 とするが,

そ れはsub iectum と し てでなく obiectum とし てである といっ た)↑j語と

思想は Sigerus に特有なものである 。 次 に両者 を 比較対照す ると,

Mert, D . A ., 1. 1, q, 6

(9)

再びふるDcAnima 註 釈の著者について 9

a nimam i ndigere corpore i ntellige ndo, d upliciter potest i ntelligi . Aut q uod i ntelligere sit passio i n qua a nima i ndigeat corpore s ic ut subiec to et materia i n q ua sic ut i n subiecto habeat i ntelligere fieri, s ic ut vis us ocul o i ndiget i n videre, i n q uo s it u i n t subiecto. Et hoc modo no n i ndiget a ni ­ ma corpore, sed isto modo est i ntelligere propria passio a nimae. ... .... .

n

o n e nim i ndiget eo sic ut organo et subiecto i n quo sit si ve fieri habeat u

t

i n subiecto: o n n e nim esset t un abstract uc m i ntelligere . Sed a nima i ndi­ get i n i ntelligere corpore sic ut obiecto, o n sic un t subiecto,・

・ ……et c um (i ntellect us ) sit pha ntasia vel non sine phantaSti削除, o n n erit si ne corpore : nam h oc proba t i ntelligere i ndigere corpore vel pha n­ tasmate sic ut obiecto. Sic ergo i ntelligere C011111lUne est per mod um q uo

n

o n est si ne pha ntasia, nam habe nt se pha ntasmata ad i ntelle ct um sic ut colores ad vis um . (F . Va n Stee nberghe n Un , Comme ntaire A verroiste . A us d . Geistes welt des MA., S.85 1)

Sig 巴r, Liber de ca usis �士釈

Aristoteles I ODe a nima dicit qualiter i ntelli gere sit C011l11lUne a nimae et

corpori toti u co ns i uncti, i ta quod homo ipse i ntelligat . Doc 巴t hoc pe r ha nc viam, q uia i ntelligere no n est si ne fa ntasmate, sed i ntelligere no ロ esse si ne fa ntasmate no n arg uit ips um i ntelligere esse com1nune ex hoc modo q uo i ntelligere egea t corpore sic ut subiecto i n quo sit i ntelligere , sed ta nt um sic ut obiecto, c um fa ntasmata compare nt ur sic ut ad i ntellect um sic ut se nsibilia ad se ns um. Praedicto a utem positio i ntelligere C011!1nune

facit ex h oc modo q uo eg t.'at corpore sic ut subiecto et ma teria i n q ua sit i ntelligere. No n sic a utem ab Aristotele po nit ur comm une , sed q uia i ntel­ lige ndo no n sibi s ufficit per se sed eget corpore et irib uv s corporis q uib us

n

at uraliter est unita ad proprie speciei operatio nis exple tio nem , c um no n sit i ntelligere sine fantas mate: hi nc est q uod i ntelligere est comm une.

(10)

のり

l

Unde intelligere non est commune an tma c et corpor í Slcut sent íre. Sentire enim sic est commune animae et corpori et materiae quod est in materia ens et in organo ; non sic autem intelli gere ; . . . ・H・.(p.252)

Siger, De anima intellectiva . p . l54.

Sunt igitur unum anima intellectiva et corpus in opere, quia in uno opus conveniunt ; et cum int ellectus dependeat e x corpore et fantasmate in intelligendo, 110n dependet ex eo sicut ex subiecto in quo sit intelli­ gere, sed sicut ex obiecto, cum fantasmata sint intellectui sicut sensibilia sen sU1.

こ の phantasma による結合説に関して De anima intellectiva 1Il に諸学 (6)

者 により誤 解 された個所がある。 ある人々はそこに於ては Siger がアヴェロ (17)

エス説を放棄して内的本性的統ーを強調したと,L'J長する。その テキストをあげ ると ,

De ainma intellectiva, p. 154: et apparet ex iam dictis qualiter non solum intellectui sed homini attribuitur intelliger". Hけc enim non est quia intel­ ligere est in corpore, neque quia fantasmata sunt in corpore. ( ed. Mandon-net, p. 154)

こ の 交は→見かよ うに解 されるけれども突はそれとは逆にトマス説 にたし、す る反駁な のであるc そ の 理由はこ の quaestio では7ノレベルトスとトマス の 説 が 問題と されていてアヴヱロエス説には全然J、れられてし、ない。こ ういった関連

\1国 これについてはすで に 中世思想研究1 p. 128 にふれた。

\1司 A. Masnovo, Ancora Alberto Magno... 193 2, p.:l20-3 21. B. Nardi, Un nuova monografia'" p. 242.

G. Bruni, Note sopra un capitolo'" p. 242.

F. Van Steenberghen, Les oeuvres et la doctrine de Siger de Br. 3 0, 3 5b idem, Siger de Brabant d'après ses oeuvres inédites. vol. n p. 655 idem, La phitos. au X]['、siきcle: “mais devant 1礼critique serrée de Thom­ as, il abandonne la théorie caractéristique d' Averroès, qui expliquait l'union de l' Intellect avec l'humanité par l'acticn de l' Intellect sur les phantasmes

(11)

再びあるDeAnìma 註 釈の著者について 11

からみると, 前 文 の intdliger� est in corpore, phantasmata sunt in corpore

とい う語は (アヴェロコス説 では なくて )同じquaestl Oで すぐ前に出ている

トマスの 実体的結合説 の 反駁のために用いられてることが判る。 即ち トマスに よると,

Si substantia animae intellectivae haberet 田町unitum ad materiam ita quod dans esse materiae, tunc cum intelligere sit in substantia animae intel-lectivae, intelligere haberet esse in aliqua parte corporis. (p. 153 , 2)

叉トマスの 仕方では 人聞は 認識 し ない 。 何んと な れ ば quia, sí sic. 即日 solum homo ipse intell!geret, sed pars materialis huius compositi, adeo quod intelligere esset in corpore et in organo. (p. 154)

叉 Sigerが自説としてあげている うちには Intelligere etiam aliquo modo est separatum a matena cum 仰on in organo corpore, ut videre in oculo

(De anima intel. p. 152; Mert. D. A. q. 6参照)

こ れらの 文 から意味は 明瞭である。 つまり 認識は subiectumとして の phan­ tasmaや身体のう ちにあるのでは なくて , obiectum と してそれらを必要とす

る意味に解さるべきであり, 叉事実そ ういった関連の中にの せられている。

更にこの結合はnatural配r (本性的〉でありessentia liter であ ってacci­ denta lis でないことが屡々述べ られている。 例えば,

Mert . D . A . 1. II . q. 6 によると, 理性のphantasma にだいする結合は

natura liter であって, 理性の本性(natura) のうらには phantasmaが存

在するなら直ちに 結合するということがある。 一般的に, すべての分離実 体は どんな仕方 であれ(motor として, 或は他の仕方で〕 それが結合される 身体にex se に ある限り, 本性的に叉常に結合さ れているり かかるmotor から は切 に, 叉 natura liter に動かされる。 何 と な れば その木性は可動 体にた いしてacci denta lな近接, 又は結合 によ って 結ぼれているのでは なくて, 本質的 にであり, �J動体は その本質 によって同じ必然 性で不可j成: 的である 。

(12)

\:!

lectus a d phantasmata叩tllralis est: ut in natura intellectus s it iam sta-t im un ir i phansta-tasmasta-tibus, cum s insta-t phansta-tasmasta-ta Un io en im v isus a d colores secunùum approx imat ionem est v isus a d colores; haec autem est acc idental is ... . . .Copulat io autem intellectus a d phantasmata essent ial iter est : intellectu5 en im et un iversal iter omn is substant ia separata, e i corpor i cu i est un ita per quemcumque mo dum, s ive ut motor s ive al iter, 加tura­ liter et semper ill i corpor i un ita est quantum ex se est: ita ut vult Ar istoteles ut quaecumque moventur s ic a tal i 叫bstant ia, a tal i motore d icuntur mover i ex se et natllralitcr, nam natura sua un ita sunt su i

motor ibus , non approp inquat ione vel coll igat ione acc idental ibus, se d essent i­ al iter; et mob il ia Sl1a per I!日tllra1ll sl1am, sc il icet secun dl1m naturam illam qua mob il ia sunt ab h is motor ibus, incorrupt ib il ia Sl1nt ea dem necess itate. (Aus der Ge istes welt des MA., S . 852 )

この(同所はシ ゲヰスのDe an ima intell . 及ひ14 iber de caus is 註釈のド の問所と比較で三る。

Cum illa quae habent opus commune non qual itercumque se haben­ tia illu d exerceant, quo d intellectus per natura11l S l1am un itus est et appl ica­ tus corpor i natlls intell igere ex e ius phantasmat ibus . (De an ima intell ., ed . Man donnet, p . 151)

Et non est comparat io intellectus in intell igen do a d fantasmata pen itus sensus a d sens ibus ob iecta: sensus en im non natural iterun itusest ob iecto ex quo debet sent ire, intellectus autem naturaliter est un itus corpor i et v ir ibus corpor is ex qu ibus intell igere . ( Liber de caus is, q . 26 )

次に motorとして魂が身体と結合するという品に ついて 。

トマスがDe un itate, � 67 に述べているとこ ろによると, アウeエロエス の遣に従うと, こ の人聞が 認識する(h ic homo intell ig it) ことが支持でき

(13)

再びあるDc Anima 註 釈の著者について 13 結合されるのだという。 かように身体と理 性とによりーのものが生ずる限 り(動かすものと動かされるものとからのように 〕 理性は この 人間の部分 であり, 従って理 性の働は此の人聞に帰 せら れるとする。 又S 70 による と, かれら は, この仕方で天は その動かすものによって 認識するという。 と こ ろ が又 これと同じ説がエギディウスに よりパリ 大学の有名 な 学者 の ものとして あげら れている。 ll[Jち, homo non intelligeret , nisi si cut coe­ lum intelligit , quia intelli git motor coeli: si c etiam homo intelligit , quia intelligit ille intelle ctus separatus. この 学者 は後述のように Mert. D. A .

の 著者と同一 人である 。 そして こ れに関連 あるのはMert . D . A . 1. II. q. 4

の後半の個所 で, そ こには D巴 unitate の この個所にたいして簡単に返答

しで あるようである 。 それによると, 理性は本 性的にmotor として結ば れ

ている。 理性は その本 性によって日]能態に身体を動かし 認識するものであ

る。 そして現実に欲すときは動かすのである 。 アヴェロエスは, 天体は明

同 Immo intellectus ita unitus tibi naturaliter sicut motor tui corporis et regulans. (118)

intellectus est movens corpus et intelligens ex natura sua; in actu intelli­ gens non est nisi per voluntatem et ex natura sua, sed per naturam suam est in potentia movens corpus et intelligens. Ideo cum ex natura sua non sit hoc actu; quando vult, est actu movens; quando non, non. (118)

Commentator secundo huius dicit quod corpora super caelestia manifeste videtur intelligere. Et Aristot巴les 2. caeli et mundi hoc vult. Cum tamen illa diぞantur intelligere ex unione quae est ipsius intellectus ad illa corpora, non quod intellectus sit unitus eis tamquam forma materiae, sed solum ut motor.

(117)

Quod si dicantur intelligere ab unione solum, non curo ex hoc modo dicitur homo intelligere. Si dicas quare, ergo dicimus hominem magis intelligere quam navem, eo quod nauta intelligere dicitur qui est motor suus. Dicendum quod non est simile. Unde aggregatum ex nauta et nave non dicimus intel・ ligere nisi multum abusive...…omnino non est similiter, nam nauta natura sua non est unitus navi, ita quod in hoc suo intelligere indigeat navi. (118) こ の 個所に は非常に簡略にで はあるが, トマスのDe Unitate の � 70, 69, 62, 67, 69, 72, 73, 78, 81が触れられている。

(14)

14 (9) かに 認識するといって いる。 理性自体が天体との結合によって認識すると い われるとき , その 結合は素材に形相としてではなくて , 単に motor と して!であ る。 Mert. D. A. は更に船と船夫との 関係による認識の説明というギリ シャ 哲学以来 の 古道具について述べ , ト マスに 対して答えて , 船夫と船との (20) aggregatum が認識するというのは濫用であり , 煩似がないとする。 シゲルスには motor説がみられるかο かれにはmotus による結合 より もoperatio に よる理性と身体の 結合がとかれる場合が多い。 しかしこの ごつの県念、は , 異質的なのではなくて共通性をもち , 日露々共存して用 いら れて いる。 す なわち シゲ、ルスの mDe Anima (35 9、りによると引f里性は理性である限り身 体のうちに 働くもの(operans )としてある。 " それにはintelligens とmovens

との 二通り がある。 認識においては何かの 部分にあり , それに よって働 く fantasma に よる如きである。 movens の仕方で身体にあるときは身体を動 かすか 或は身体で動かす。 一一 ここ でmovens はoperans のうちに包括 さ れている。 又同個所に よると , 理性は実体に即して身体のactus , perfec司 tl0 であるのではなくて , そのoperatio または potestas によってのみそ う なのである。 叉, 同書に よると , 理性が人聞のmotor であるのは, そ の実体に即してでは なくて , intentiones ymaginatae の把握の後にである (36 0vb) 。 可能理性は fantasma に向うことによって身体のoperat lo に Ifl

して身体と結ばれる(363vr)。 このoperatio による結合 説は叉1277年に 禁 (1引 これ は1277年の condemnatioにふれる説である。 即ち

Quod homo pro tanto dicitur intelligere. pro quanto coelum dicitur in. telligere, vel vivere, vel movere , id est, quia agens istas actiones est ei unitus ut motor mobili, et non substantialiter. (145)

側 nauta.navi説も叉condemnatioにの っている。

Quod intellectus non est forma corporis. nisi sicut nauta navis. nec est perfectio essentialis hominis. (123)

(15)

(22)

再びあるDc Anima 註釈の著者 について 15

告 され たのであるが, この 説はDe anima intelle cti va では, もっとはっ きりした表現のoperans i ntrinsec \おとなっ で現 れる。 この 考 は, Ioannes de Janduno や Taddeo da Paruma によ って , S iger の 代表的説とされ

たものである。

かように表現 はmovens か らoperans そ し て intrinsecus oper an s と

うlつり, その都度何かの新しい規定を加えている。 しかし根底において

は, 大きな変化はみられない。 すな わち, 次のDe anima intellectiva の l

intr insecus operans に関すテキス トを見 れば, 最初 に あげた Me 口. D. A . の内容と根本的に叉多くの用語にて一致していることが認められるだろう。 Sed cum homo intell ig it, hoc est verum s ecundum partem eius quae es t intellectus, unde qu ia intellectus in intelligendo est operans附trinsecus a d corpus per suam naturam, operatlOnes autem mtr msecorum operant lUtI11 sive s int motus , s iv巴 operat iones sint s ine motu, attribun tur compositis . ex intr inseco operant i et e o ad quod s ic intr insece operatur, immo etia m apud p hilosop hos intrinsec i motores, vel intrinsece ad al iqua operantes拘 formae et perfect iones eorum apperantur .

Cum d icitur: al iqu id ag it per suam formam, extensive debet accipi forma, ut et intrinsecu11l operans ad materiam forma d icatur . tJnde et i psa corpora c 田lest ia d icu ntur movere se propter quod altera pars eorum movetur ab 問trinseco mOL'enti. Nec est intelligendum quod o mh ideo o intelligat, qu od intellectus sit motor hom in is: intelligere enim in o mh ine motum natural iter praeced it; nec et iam homo intellig it qu ia intelligibi1i a p hantasmata s int nobis u nita; sed quia, cum intel 1ectus inte11igen d sit o operans, s ine motu est ope rans in operando , 叩it e sεhab巴ns ad cor pus ,

凶 Quod operatio intellectus non uniti copulatur corpori, ita qu凶operatio est rei non habentis formam, qua operatur. Error. quia ponit. quod intellectus. non sit forma hominis. ( 125)

(16)

16

per suam naturam. (De anima inte llectiva, p. 154-1 56 )

のみ なら ずoperatio による 結合 説はすでにMert. D. A. のうちにみら

れる。 即ち分離した 理性は, 身体の媒介によるその operatio に関し て,

(23)

身体 に結び合う(communicare )とのべ, 叉(De unitate � 72 - 3にた いし て ) 認識は 外的素材( 身体〉にsubiectum へ と して 移行するo peratio では

(24) ないとする 。 こ れはobiectum と して の 身体に内的に働 くこ とを意味 する 。 (20) �íj に述べたように, エギディウス・ ロマヌスのセンテンツ 註釈のうちに, か れがまだBacc ha laureus であった 頃, パリ大学の 哲�'-{:に卓れた 偉大 な 教授が支持する アヴェロエス 説があげられて いるが, それはエギヂィウス が De p lurificatione にて 言及している もの と 全く 同一で, Me rt. D. A. 1. II. q. 4を指すものである 。 従ってこ の偉大 な 哲乍教授がMert. D. A の 著 者であるわけであるが, 一体この人物は誰 なの だろうか 。 ヱギディウスがBacc halaureus であったのは , およそ 1263-1279年の 間 (26) のこ とで, ぞれはほぼ シゲルスの 学的活動期と一致して いる。 並行ゆ かよう 1231 Quamquam anima intellectiva sit separata sive separatum esse habens a

corpore...… dico et quantum ad hoc de anima non sit (non) scientia natu­ ralis; tamquam oprationes quas habet, non est separata, sed corpori communi­ cat quantum ad suas operationes, quas habet non nisi mediante corpore. (1.

1, q. 3, 108、b)

包品 Quod intelligere non est operatio transiens in materiam exteriorem sicut in subiectum, sed dicto modo. (p. 118)

側 Nos cum adhuc e町mus baccalaureus, videmus quendam magistrum ma耳・ num, in pholosophia maiorem, qui tunc esset Parisiis, volentem tenere opinionem Commentatoris, concedentem quod homo non intelligeret, nisi sicut coelum intelligit, quia intelligit motor cocli,sic etiam homo intelligit, quia intelligit ille intellectus separatus. Sed ex quo concedebat se non intel­ ligere, <quo concesso> nullus deberet cum ipso disputare, nam cum brutis et arboribus et universaliter cum non intelligentibu<; non est disputandum.

(In 11. Sentent. dist. X W. q. 2, a. 1.)

側かれの Bacchalauréat の 時期について G. BruniとP.R. Friedeman との 説 を比Giele, Un Commentaire médiéval...…p. 555, n. 73に従てあげると:

baccalaur長a d'ès arts bacc. bibbique bacc. sententiarum bacc. formatus i Friedeman Bruni 1263--1265 1263年頃 1270--1272 1272年頃 1273--1275 1275-1279 1275年頃

(17)

再びあるDe Anima 註釈の著者につし、て 17 (27) な哲学における大学者として 誰 しもS iger を考えるのは当然のこと である。 これに関して, M. F. V an Steenber ghen 自身初め

それ をシゲルスと 考えて1270年以前エギディウスが 学芸科のsimple b acc helier であった時 代 ( 1263ー1266 年 〉のことだと する( そう するとトマスの De un it ate の できたのは1266 年以前のことと なる! エギデ、ィウスのこの書 はDe unit ate より後 なのだから〉。 しかし氏 は最近 その点もっと懐疑的に なったようでH恐ら く他のアヴエ ロイスト, 例 えば Bo 色ce de D acie についてであ ろう。 もしシゲルスにつ いてであったと すればシゲ、ルスの早い時期のこと であ ろう" と 述べている。 その理由は, 教授の意見によると, シゲ、ルスは1270年以後 は接和され た 説 , 即ち homo intelligit を採る態度に変ったから であると。 M. Giele 教授 も , 同じ理由から , シゲ、ルスでは ないだろ う と考え たと (29) いえる。 これらの主張の基礎におかれているのはM. C hoss at の説である 。 かれ (30) はエギディウスの De p lurifi catione の記事にもとずく。 それによると , アヴェロイスト達はトマスのDe unit ate における反駁 に答えるた め二の

態度に 分れ た。 一方 は h omo proprie sumptus non intellig it を許容して 担司 Se questo grande maestro in filosofia, come 割 引tleno, 色 Sigieri (B

Nardi, Note per una storia dell' Averroismo lati口o. Riv.di storia della filos. 1947, 抜席Ij p. 13).

凶 Les Oeuvres et la d町、trine de Siger de Brabant, 1938, p. 37-8 ; Siger de Brabant d'apr主5 ses oeuvres 10るdites vo1. 1I. 1942, p. 727.

担割 C田dernieres lignes sont int長ressantes, car celles indiquent une autre fa宇on de r長pondre à saint Thomas que celle que choisit le commentaire O. Com­ me le pensait M. Chossat...…cette autre voie est suivant toute vraisemblances telle que suivit, entre autres, Siger de Brabant dans son De anima 仰tellec­ tiva. Ceci pourrait peut-être exlcure le philosophe brabançon de la li�te des auteurs九uxquels on pourrai t songer主attribuer la paternité du com­ mentaire O. (Un Commentaire m剖iéval, p. 550, n. 53)

(18)

18

ト マスを反駁しようとする も の 。 他方は homo nte l 1igii t を 許 してそれ を

解決 せんとする ものとで ある 。 ( 前者 は 勿論Mert. D. A. の著者で あるが,

M. C hossat の この 論文 が書かれた時期には 未だ この 写本は 知られ ていな

かった 。 〉 そ こで C hossat は 前者を Bacont horp に みられるよ う な古いシ

ゲルス説に固執する 一派だとし, 後者 に属 すのが シゲルスで あって, かれ

の De an ima inte lle ct iva, q. 1-mは こうL、 った大 がかり な試みで ある と する 。

しかし C hossat の主張は その 分析 の鋭 さにもかかわらず , 客観性をか

くもので ある 。第ーの立場にた いし ては 其後に資料(Me 口. D. A. ) が 発見

された 。 第三 の homo nte l 1igii t を 許 す立場として あげられ てい る 箇所 は T homas のDe un itate, � 67に関連を もつも ので ある 。 トマスは そこにて

可能理性と我々との関係を , 墜と視覚 の 類 比で論じ, かれら が hic omo h

non inte ll igit におち入 ると述べている 。 次の二つ のテキストを比較 すれ;-I このことが明 かになる だ ろう 。

De un itate, � 66

Tert io , qu ia dato quod una et eadem species numero esset for ma i

nte l 1ectus poss ibi l is , et esset s imu l in p hantasmat ibus ; nec ad huc ta l is copu lat io suff iceret ad hoc, quod hic omo h nt el 1igi eret. Man ifestum est en im , quod per spec iem inte l 1igib ilem a liqu id in te l 1igitur , sed per poten­ t iam inte l 1ect ivam a l iqu id inte l 1igit; s icut et iam per spec iem sens ib ilem a l iqu id sent itur , per potent iam autem sens it ivam a l iqu id sent it. Unde par ies, i quo es t co lor , cu in us spec ies sens ib il is i actu est in v in su , v ide­ tur, non v idet ; an ima l autem habens potent iam v is ivam , in qua est ta l is spec ies, v idet.…. .Ta l is autem est praed icta copu lat io nte l 1i ectus poss ib il is ad hom inem , i quo sunt p hn antasmata quorum spec ies sunt in nte lli ectu 131) M. Chossat, Saint Thomas d' Aquin et Siger de Brabant, Rev. de philos.

(19)

再びιるDe Anima 註釈の著者について 19 possibi li , qualis est copulatio pa rietis in quo est color, a d visum in qu o est species sui coloris. Sicut igitur paries non vi det, sed videtur eius ωlo r ita s; 巴queretur quo d homo non intelligeret, se d quo d eius p hantas­ mata intelligerentur ab intellectu possibili.

De pluri fìcatione, 中世思想 研究1, p. 108

Alii autem conati sunt ista argumenta solvere vel saltem aliqua argu ­ mentorum dictorum, con cedendo tamen quod homo intelligit. Nam cum

dicitur quo d non plus sequitur quod homo intelligat ex unione quam intellectus habet ad nos quam quo d paries videat e x unione quam habet ipse a d oculum nostrum, ista argumenta et similia non conc1udunt, quia in ducunt pro simili quo d non est simile : nam paries ullam virtutem n

h

abet cognitivam. Et i deo e x tali unione non vi det. Se d nobis inest vir tus aliqua cognitiva. E i deo potest ostendi quod nos e x tali union巴t ωgnoscamu s. しかしシ ゲ、ルスの De anima intellectiva 1 聞の どこにも エギヂィウ スの こ の個所に直接該当ナるようなも のは見 あたら ない 。 人間と理性との Jtli系を墜 と目 との関係 に比較するといった具体的例やその反駁 はi直接 エギ ティウスがテキストか らとった も のでなければならない 。 も しC hossat が (3� OID 写えるように (又 M. F. Van Steenberg hen も 〉エギディウスがシゲ、ルス の De anima intellectiva を手 許に おいて書 い たとすると, 何故そこに ある 重要 な特色 ある思想や表現 にふれてい ない の だろうか, 例えばintrinsecus operans とか obiectum として身体を必 要とする等々 。 エギチィウスはこ の第二 のアヴ エロイス卜に対し, 第ー の も のに 比較ナれば 殆んど無 視に近 い態度をとり 僅か しか 述べてい ない。 M. C hossat はかれらをさしてより 賢

む泊五t sûrement Gilles avait sous les yeux le De Anima intellectiva, que tout son récit nous présnte comme la réponse de Siger au De unitate. (ibid. p.50)

(20)

20

明 (plus sage ) だという がAegidius は第ーよりもより幼稚(pueriliu めだ

と蔑 視している 。 又シゲノレスは De anima intell., m にて, トマスとアルペ

ルトスに反論しているが, し か し この書 はエギデfウスがあげて いる第一: の側のものではなくて, これまで、の比較 が示 し た ように, む し ろ第一 の !WJ,

即ちMert. D . A .と同じ系統にぞ、 くす ものである 。 恐らく, 1270 年以iお

Mert. D. A. よりも後iこシゲ、ルスが書いた ものであ る 。 Chs a 創os鉛 t の大カが �i)βか泊

りなs 叩ub tiは1 ;なな,ií治i向札Hふ訂I日川i

Cαho s岱s a針t の結“向のuにこたつてシゲルスは第二の ho mo i泊nt臼巴 lli泡凶g♂i 比t の1れ側H印則l引羽IJで;あF仇ラ iし)υ , 従つて Me r口t. D. A . はS 臼Iger のものであり えないという 主張にはT賛2引|司ナる ことiは土できな1いイρ、。 更にエギディウスのセンテンツ詰釈の記事 は Mert. D.

A. がSiger の著作であることの可能性をたかめ, さきに述べ た シゲノレス

の既知lの苦井とのi何千子的比較と相 まって, そのvraisemb lance の 濃度を ー

層深めるものである。

(追記) この写本の年 代として, さきに1272年 頃をあげたが, 1270年12月

の禁告2に "人聞が認識する"は impropria叉は falsaで ある , と あるの は proprio sermone には人聞は認識しないとする本写本と同義で ある。 も しこの禁告との関係を考強するなら, Mert. D. A. の作られた時期として,

或は1270年12月以前を, 従って トマスのDe unitateには1269年(B. de Rubeis

のように) -1270年 を考えることも可能で‘ある。

凶 Sed isti adhuc puerilius moventur quam primi, nam dato quod pari円 haberet virtutem visivam ex eo quod videretur nihil in eo reciperetur: sed solum reciperetur in oculo meo: et ideo nullus actus ei coniuncatus esset ex tali unione. (De plurificatione, 中世思想研究1, p. 108).

(21)

再びあるDeAnîma 註釈の著者について

APPENDIX

In III de Anima Sigeri de Brabantia (Merton College ms. 2 92)

21

(Quaestio 9. ) Consequenter quaeritur qualiter intellectus nobis copul ­ atur: utrum scilicet sit unus intellectus in omnibus non numeratus nume-ratione hominum, vel sic i ntellectus plurificatur e numet r atur secundum numerationem hominum. Quod sit unus intellectus in omnibus. Videtur nulla forma immaterialis lIna in specie est multa secundum numerum. Sed intellectus est forma immaterialis una in spec ie; ergo non est multa

111 nu 江lero.

I

tem, ratio commentatoris a illud: si inted llectus numeratur numera­ tione hominum . intellectus esset virtus in corpore. Intel1ectus non es t

virtus corporis, (360m ) quare non numeraretur numeration巴 hominum. I

n

oppositum. Motores orbium secundum multiplicationem suaru m sphaerarum multiplicantur; ergo similiter motor hominum . Quare etc.

Item, si esset unus intellectus omnium hominum, uno accipiente scien ­ tiam, omnes acquirerent scientiam, quod videtur esse inconveniens; et con firmatio huiusmodi es t: non continuantur nobiscum intellecta nis i intellectus nobiscum contin lletur . Si ergo est unus intellectus in omnibus , omnia intellecta erunt unum.

Solutio. Ad v lden dum u trum intellectus unus sit in omnibus, oportet quod consideremus naturam eius separatam, similiter naturam eius in ­ quantum copulatur nobis. Dico quod in natura <intellectus ) non est qu od multipl icetur secundum numerum, scribitur II. Metap hysicae quod ge・

nerans non genera at liquid in numero e unum in spet cie nisi per ma ­ tenam.

(22)

、,

Item, divisio generis qualitativa est, sed divisio generis individua quan­ titati va _ Si enim essent plures mundi , essent plures motores ; et si essent plures motores, haberent han c naturam _ Ex hiis praenuntiat is con cluditur qu od intelle ctus si t immaterialis, in eius natura non est qu od intelligitur secundum naturam _

Item , hoc apparet ratione supradi cti a finali ausa multipli cc ationis ind ;v iduorum ; sub una spe cie non est nisi quia esse spe ciale de se non potest salvari i uno se cn undum naturam ; quare in separatis non est ne cessa ria multipli catio individuorum sub una spe cie. Tu di cis quod li cet qua l1t um est de natura intelle ctus , 110n exigatur multipli catio se cundum n umerum , cum non sit materialis , tamen creat ur sub habilitate perfi ciendi ロ1atena 口1.

Item, cum materiae .. . .. .es si c diversae et intelle ctus perfi ciente s eas 5unt diversi ; o c videtur esse positio A vi ch ennae , s cili cet qu od intelle ctus multipli cetur a prin cipiis corporis.

::-.Jota tamen in prin cipio solutionis quo d si ntelle ci tus esset perfe ctor c0l1ve 11iens per suam substantiam , non esset quaestio utrum intelle ctus multipli cantur se cundum multipli cationem divisionem indi viduorum homi ­ num. Immo planum est qu od si c Cum ergo t l1 d ici. s qu 吋intelle ctus multipli catur propter materias quibus appropriatur , quaeratur q l1id erit causa appropriationis. Non videtur esse causa mSl ponendo qu od intelle c-tus Slt vlrtus 111 orpore ; c 111 separat ls e mm a matena quae repenuntur

舌ub una spe cie , non reperitur vilius et melius , ut di cit Aristoteles. Si ergo formar l1m immaterialium quae sunt sub una spe cie si sit ita qu od una non est melior quam alia , ergo 110n magis habet appropriari hui c mate­ riae quam alii , et ideo arguit A verr oes qu od s i intelle ctus multipli care­ tur se cl1ndum multipli cationem hominum individuorum , esset virtus in

(23)

再びあ る Dc Anima 註 釈の著者について 23

corpore. Et ideo enim aliter dica quod intellectus est unus , non mul ・ tiplicatus secundum multitudinem ominum individuorum, quia sic esset h virtus in corpore diversorum hominum; vel non , quia licet sit unus in substantia, diversae tamen potestates sint in di versis ominibus. Nec h propter hoc, nec propter aliud unus est intellectus diversorum; una enim est substantia intellectus et similiter una potestas. Ex quorum omnium ymaginatione est una ratio manifesta, quod ipsius e 宮t una potestas.

Nota ergo quod intellectus et sensus copulantur nobscum in actu, sed diversimode; sensus enim copulatur nobis per partem eius quae est mate­ ria, sed intel1ectus copulatur nobis pe partem eius quae est forma. Unde r quia sensus copulatur nobis, ideo sensata copulantur nobis; non sic de intellectu, sed e contrario enim per hoc qu 吋intel1ectus copulatur nobis, ideo intellecta copulantur nobis ; sed quia intellecta copulantur nobis. Unde nota quod sicut intellectus quantum est de natura sua, est in potentia ad intentiones ymaginatas; sic enim in pototentia ad hoc , ut copulatur nobis per oc quod copulatur actu intentionibus ymaginatis; cum se h

h

aberet in potentia ad il1as, per oc copulatur nobis in actu et propter h h

oc , cum huiusmodi intentiones ymaginatae nu merentur secundum homi ­ nem vel numerationem.

Item, per [inter J interceptiones ymaginatas intellectus numeratur in nobis. Unde intel1igas quod intel1ectus unus prius sit in duobus vel in tribus vel in mille [vel quod J <qnam ) intentiones ymaginatae. Sed potius e contrario est. Unde per hoc quod intentiones ymaginatae , quae post e ffciuntur actu intel1ecta, nobis copulantur, per hoc intellectus nobis copulatur et secundum hoc diversificatur; uiusmodi intentiones h (360rb) ymaginatae in di versis hominibus secundum hoc diversificantur ni chilominus licet ipse secundum suam substantiam sit unus et licet etiam

(24)

24

potestas eius sit una. Et h oc intendens Averr oes dicit quod intellectus s peculativus iam ipse in omnibus est unus secundum recipiens , diversus autem secundum receptum.

Per iam d icta patet solutio ad secundam rationem , cum enim dicitur quod si intel Iectus in homin ibu s esset unus , uno acquirente scientiam omnes acquirerent , dico quod hoc est verum , si intellectus secundum substantiam prius sit in omnibus quam intent iones ymaginatae ; hoc au­ tem falsum est , immo prius intentiones ymaginatae qua intellectus sit in hominibus ; et qu ia illae diversi ficantur secundum diversitatem hominum , ideo diversus intellectus est in diversis hominibus ; quare cum non sit necesse quod s i unus ymaginetur , quod alius ; [quod si unus , quod alius J et per consequens si unus acquirat sc ientiam , qu 吋alius.

Ad con firmationem patet quid dicendum; sumit enim ibi oppos itum suppositionis A verrois , cum enim dici tur quod intellecta non continuantur nobis nisi pe hoc quod inte lr lectus continuaur nobis. Falsum est , immo intellectus くnon ) continuatur nobis nisi per hoc quod intellecta nobis.

Et sic patet per illud ad illud quod primo arguebatur. Dicendum quod cum d icitur unus motor non debet habere nis i unum mobile , verum est de motoribus quod ha bent mobile incorporale. Intel1ectus autem mobile corpolale . Propter quod debuit habere plura mobilia. Vel arguitur dicendum ad rationem quod intellectus non est motor hominum nisi post appre hensionem intentionum ymaginatarum et non secundum substan tiam suam.

ltem , ad huc eo modo quo est motor , eo modo non est unus , sed multiplicatus. Unde intellectus s peculativus in hoc homine est corporalis , esset tamen secundum se et simpliciter aeternus , ut dicit Averr oes. Et ita videtur sensisse Aristoteles , cum dixit in hoc 30 ante illam partem

(25)

再びあるDc Anima註釈の著者について 25

INDIVISIBI LIUM AUT E M , quae vero secundum potent iam rior est p in uno , omn ino autem l icet in tem pore , di est l icet !int ellect us in uno

h

omine s it prius in otent ia quap m in actu , cum simlex non est prius in p

otent la qua江1t an ctu.

(Quaestio 14. ) Consequenter quaeritur qu is est modus ac tionis secundum quam act ionem intellectus nob is co pulatur , et quaer itur utrum ad oc h qu 吋intellectus noster int cll igat , axigantur s pecies rece ptae くin ) ntel­i lectu poss ibil i.

V idetur qu od sic. D ic it Ar istoteles quod anima est locus s pecierum, sc ilicet intellecta, sed non est locus s pec ierum n is i pe ar ctum intell igend i. Quare vid巴tur qu od a ad c tum intelligendi requirantu r rat iones rece ptae

i n

intellectu possibil i.

Item. Omne qu od intel ligat, per rationem al iquam intel1 igit. Huius-m odi autem ratio v idetur くnon > esse nis i s pec ies rece pt ae s int i pni so

i

ntellectu poss ib il i Et h. oc idem dic it Aristoteles: lapis non est in anima, sed s pec ies lapidis. Quare etc.

It em. Sensus n ihil sent it n isi ad rapesent iam sens ib il is. Unde nunquam sentit n isi aliquid praesenti aliter 0妊eratur sib i. Quare sim il iter i intel1ec­n tu. Hu iusm odi aut巴m non sunt nisi s pecies. Quare a ad ctum ntelligend i i necesse est s pecies <esse> rece pta in is ntellectu possib ili.

In o ppos itum vid巴tur qu od non s it necesse ad actum intel1igend i s pe ­ cies esse rece ptas ni ntellectu i oss ip b ili pro pter oc , quia non v ih detur

p

oss ib ilis hic m odus rece pt ionis in intel1ectu poss ibili; cum enim intellec­ 旬s s it substantia sim plex et immaterialis sine organo , non videtur qu od

h

uiusm odi s pec ies per se ipsas non possint multi plicar i i intellectu pn os­ s ib il i; et ideo videtur qu od mult itud ines non se fac iant ni intellectu possib ili. Quare etc.

(26)

26

Ad h oc intel1igendum sciendum est quod multitudo actionum abstrac ­ tarum quae apparent in nobis . facit nos scire multitudinem intelligibilium

in nobis. Ex perimur autem in nobis duas o perationes abstractas ; prima operatio abstra cta est operatio intelligibilium abstractorum universalium [quam ] ; alia operatio abstracta quam in nobis experimur . est abstractio intelligibilium . cum prius essent intetiones ymaginatae. Per hoc ergo quod in nobis experimur has duas operationes fieri . scimus quod necesse est in nobis duas virtutes e ぉe . quibus mediantibus fiant istae operationes . et scire enim actiones animae prius est apud nos quam scire eius sub ­ stantiam. Huiusmodi autem operatio . scilicet haec eadem facit nos scire intellectum esse im materialem.

Mirum est quomodo Alexander intellectum agentem dixit esse imma­ terialem . intellectum autem possibile m dixit sse virtutem in corpore. e Quare enim A verroes 巴st contra ipsum : sic vi rtus materialis non iudicat infinita eo qu od virtus materialis solum appre hendit esse sub suo esse materiale. Intellectus autem improprie univ ersalis . universalis iuditio . infinita non iudicat. Ergo non v irtus material is bene potest iudicare in­ finita eo quod ipsa rem non apprehendit sub suo esse materiali . sed sub quadam rat ione communi. Si possibilis intelle ctus esset materialis , tunc non posset reci pere actu intellecta eo quα1 omnis forma materilis solum

intelligibilis in potentia et non in actu.

Item. Sicut intellectus possibilis nobis copu latur . sic etiam intellectus agens . Sicut enim intentiones ymaginatae recipiuntur in intellectu pos­ sibili . sic etiam ipsa e ab intellectu agente aguntur; quare si intellectus agens esset virtus in corpore . ex pra edictis apparet quod ad intelligere utrumque requiritur : intellectus scilicet possibilis et egens; possibilis tan­ quam recipiens , agens autem tanquam efficiens. Praeter etiam ista duo

(27)

再びあ る 1 )C,\nima 註釈の著者について 27 requiritur 3m, scilicet intentiones ymaginatae. Sicut enim dicit Averroes super illud verbum Aristotelis, agens est e伍ciens omnia, sicut ars ad materiam sustinuit, indi妊erenter se habet agens ad possibilem et ars ad materiam; nam ars per se sufficit ad ponendum formam in materia, quia non su伍cit intellectus agens per se ad hoc quod faciat possibilem actu intelligere.

Item. si ad in総lligere nostrum non requirentur intentiones ymaginatae, tunc possemus 】ntelligere sine sensu et ymaginatione, quod falsum est. Dico ergo quod ad intelligere nostrum requiritur receptio (362 rb) in­ telligibilium abstractorum universalium confactione eorum et etiam ab­ stractio eorundem. Cum prius fuerunt intentiones ymaginatae, duo prima scilicet receptio intelligibilium sine factione eorum, ista dico sufficit ad naturam intellectus in se. S吋 3m, scilicet abstractio intelligibilium, cum prius fuerant intentiones ymaginatae, requiritur propter continuitatem intellectus nobiscum. Non enim posset copulari nobiscum nisi essent in­ tentiones ymaginatae, cum enim se habeat in potentia ad illas, per quas copulatur nobiscum. Hoc vult attestari A verroes, cum dicit causa huiusmodi, quod apparet, est exercitium et usus virtutis, quae est ymagi­ natio. Aristoteles autem hanc virtutem vocat intellectum passivum.

Sed tamen innotat dubium, cum dicit quod ad intelligere nostrum requiritur receptio intelligibilium, scilicet in intellectu possibili. Itaque intentiones ymaginatae ab intellectu agente くin> possibili nonne per viam multiplicationis. Hoc enim videtur immpossibile, scilicet quod intentiones ymaginatae e伍ciantur in intellectu possibili per viam multiplicationis, cum intellectus sit substantia simplex immaterialis et sine organo・ Quidam modi per litteram, qui dicit quod intellectus agens est habitus ut lumen, ymaginantur quod lumen propter sui irradiationem potenti礼 colores facit

(28)

28

actu colores, sic intellectus agens ymaginatas intentiones existentes in intellectu possibi1i illustrando irradiat et sic ipsas facit actu intelligibiles. Alii ymaginantur quod intellectus possibi1is respiciat ad fantasmata in organo, fantasmatae actu existentia recipit ea et actu intelligit. Sed hoc nihil est dictum intellectum irradiare et i11umunare, immo falsum inest et ab ignorante dictum.

Praeterea, quandocumque lumen colorem irradiet tantum, numquam color abstrahitur quantum ad omnem numerum quod habet in obiecto, nisi haberet esse intentionale. Ergo similiter quantumcumque intellectus intentiones ymaginatas irradiet, nunquam tamen abstrahuntur per irradia­ tionem. Nec est dicere certum quod intentiones ymaginatae existentes in organo fantasmatae de se moveant intellectum 乱gentem, et tunc intellectus eas faciat intel1igibiles. Hoc enim dicere esset imponere quod intel1ectus agens recipiret; quod tamen est contra A verroem dicentem quod

in -tellectus agens nihil penitus recipit.

Dico quod intel1ectus agens nihil penitus recipit, dico quod intellectus agens intelligibilia universalia abstracta actu facit in intel1ectu possibi1i. Unde dico quα1 praesentibus ymaginatis intentionibus in organo fantasiae facit intel1ectus agens intentiones universales intentionibus ymaginatis, et ab i1lis intentionibus similibus abstrahit rationes rerum intelligendi uni­ versales. Unde facit sibi rationes rerum intel1igendi universales, non per hoc quod faciat intentiones ymaginatas ab divino fantasmate resultare in intellectu possibili, sed quia facit sibi et informat intentiones sibi similes intentionibus particularibus ymaginatis, et ab illis abstrahit rationes intel­ ligendi rerum universales, et potest poni unum solum simlie. Dicit enim Aristoteles in illa parte; QUONIAM AUTEM DUABUS DIFFEREN-TIIS, quod fantasmate absente resurgit sibi sensus ydolum simile et tunc

(29)

再びある Dc:\nim礼 註釈の著者について 29

illud recipit. Et similiter anima possibilis duo facit; agit 叩1m rationes rerum intelligendi universales et postmodo recipit illas et intelligit eas. Visum enim est prius quod ad intelligere nostrum exigitur receptio intel­ ligibilium et abstractio eorum, cum prius faciunt intentiones ymaginatae. Intel1igibilia enim abstracta et similiter inte1ligibilia recepta prius faciunt intentiones ymaginatae et hanc receptionem et abstractionem intel1igibi­ lium in nobis experimur. Unde per possibilem (362va) intel1igit anima rationalis inte11igibilia, per agent巴m non creare actu intel1ecta.

Sed iuxta hoc possunt incidere dubia. Cum enim dicis quod intellectus nobis copulatur per intentiones ymaginatas et similiter receptiva intelligi­ bilium et abstracto eodem nobis unitur per species ymaginatas. Qualiter ergo actu intelligibilis nobis insit. Non enim videtur quod actu intel1igibile nobis possit inesse, intel1ectus enim per suam substantiam agit, sed intellectus per suam substantiam non copulatur nobis. Immo secundum suam sub­ stantiam est a nobis separatus, ergo intel1ectus nobis (non> copulatur,

immo a nobis separatur. Et sic videtur quod actu intel1igere nunquam est nobis.

Item. Tu non potes dicere quod actio intellectus nobis (non> copuletur nisi quia intel1ecta nobis copulantur. Sed probatio: quod sic ad huc non possit actuale inte11igere nobis copulari, quoniam intellectus autem non copulatur nobis per partem eius quae est forma, quia actu intellecta nunquam copulantur nobis, sed sub ratione ymaginatorum. Quare intel­ lectus quodsi actu intellecta sub ratione intellectorum non copulantur nobis, sed solum sub ratione ymaginatorum, etiam quod actu intelligere, scilicet actio intellectus nunquam copulabitur nobis.

Iuxta hoc qu田ritur utrum per intentiones ymaginatas nobis copuletur intellectus. Et ad eius actionem secundum quod copulatur nobis

(30)

intellec-30

tus, exiguntur intentiones ymaginatae propter receptionem intelligibilium in intellectu possibili et propter creationem actu intellectorum ab agente. sed ad intelligere intel1ectus inquantum est substantia separata, exiguntur ne species quae debeant recipi in intellectu possibili et quae debent fieri actu intellecta ab agente, sive per alia verba, exigitur ne receptio intel­ ligibilium in intellectu possibili et abstractio eorum ab agente.

Solvenda sunt argumenta, per solutionem argumentorum manifestabi­ tur modus intelligendi. Ad primum ergo dicendum quod licet anima rationalis per suam substantiam agat, tamen virtus eius recipiens intel­ ligibilia, scilicet possibilis intellectus et virtus 巴ius, scilicet intellectus a­ gens creans intellecta, dependentiam habent ad corpus. Unde anima rationalis per suam substantiam dicitur agere eo quod ipsa agit sine organo suae substantiae. Quantum tamen ad hanc virtutem quae est intellectus possibilis, mediante qua recipit intelligibilia, et quantum ad hanc virtutem quae dicitur intel1ectus agens, mediante qua facit actu intel1ecta, eget organo alterius virtutis, scilicet organo fantasiae. Unde quantum ad has actiones anima dependentiam habet ad corpus, propter hoc quod ipsa communicat cum organo virtutis corporalis quantum ad has actiones.

Et tu argueras secundo: intelligere non copulatur nobis per partem elUs quae est matena, quomam SlC esset vlrtus m corpore, nec per partem

eius quae est forma, quia actu intelligibilia sub ratione intellectorum non copulantur nobis, sed solum sub ratione ymaginatorum.

Videtur quod propter hoc actu intelligere non copuletur nobis et potest ratio confixari per simile. Ponamus quod prima causa intelligat unum lapidem hic existentem. Tu vero ymaginaveris eundem, cum igitur illud quod est intellectum a prima causa, ymaginatum sit a te. Nonne propter

(31)

再びある De Anima 註釈の著者について 31

hoc intelligere primae causae copl;llantur et cetera.

Constat quod non similiter argu�ndo intel1ectu, ex quo actu non in�

tel1ecta supt in nobis sub ratione ymaginatorum. Videtur quod per hoc actu intel1igere ipsius intellectus non potest nobis <:opulari; nω enim non p償却mus actu intelligere, sed solum �bemus intentionern . ymaginatam ipsius. Quare suum intel1igere non apparet nobis. Commentator solvit intellectus copulatur humanae speciei et intel1ectus copulatur (362vり huic individuo humanae speciei, et intel1ectus copulatio huic individuo humanae speciei essentialior est quam copulatio quae 巴5t hu.ic indiv.iduo propter hoc quod humana species aeterna est; quia intel1ectus ei ∞pula" tus aeternus est. Copulatio autem intellectus huic individuo humanae speciei minus essentialis est. Unde etiam individuum separatur, licet in­ .tel1ectus a specie humana nunquam sePllretur. Si enim appropriaretur

unicuique individuo suus intel1ectus, . ita quod huic individuo hic intel1ec­ tus, illi individuo il1e, et sic de aliis, necessario esset virtus in corpore. unde materia. Intel1ectus non est quod ipse copuletur huic indivi

q

uo, sed

in natura eius quod sit in potentia ad intentiones ymaginatas cuiuscumque hominis. Et cum ipsi sint omnes eiusdem rationis, propter hoc intellectus unus ex se existens essentialiter unitur sive copulatur ‘humanae specieÍ'. sicut actual1ter se habet ad intentiones ymaginatas huiusmodi individui. Nec intel1igo dicere quod essentialior sit copulatio intellectus humanae speciei quam intel1e<;tus huic indiyiduo per hoc quod intel1ect凶 s.it actus humanae speciei per suam substantiam. Immo in natura eius e鎚entiàli est . ut sit .potentia cognoscitivus humanae speciei, sicut est ei essentiale quod sit in ilOtentia ad intentiones ymaginatas cuiuslibet hominis. , Acc凶it autem qu吋 copuletur huic individuo sicut ei accidit quod copuletur ぅ 昨 tentio�iQ1;<Is ymaginatis huiusmodi ludividui. ! ‘ . ,

参照

関連したドキュメント

これは基礎論的研究に端を発しつつ、計算機科学寄りの論理学の中で発展してきたもので ある。広義の構成主義者は、哲学思想や基礎論的な立場に縛られず、それどころかいわゆ

ニホンジカはいつ活動しているのでしょう? 2014 〜 2015

ら。 自信がついたのと、新しい発見があった 空欄 あんまり… 近いから。

、「新たに特例輸入者となつた者については」とあるのは「新たに申告納税

セットで新規ご加入いただくと「USEN音楽放送」+「USEN Register」+「USEN光」の 月額利用料を 最大30%割引 します。

法・条例の措置:

大村 その場合に、なぜ成り立たなくなったのか ということ、つまりあの図式でいうと基本的には S1 という 場

5月 こどもの発達について 臨床心理士 6月 ことばの発達について 言語聴覚士 6月 遊びや学習について 作業療法士 7月 体の使い方について 理学療法士