• 検索結果がありません。

インド哲学仏教学研究 20(201303) 003韓, 尚希「四聖諦と八聖道の体系からみたcetovimutti とpannavimutti」

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

シェア "インド哲学仏教学研究 20(201303) 003韓, 尚希「四聖諦と八聖道の体系からみたcetovimutti とpannavimutti」"

Copied!
16
0
0

読み込み中.... (全文を見る)

全文

(1)哲学仏教学研究 20, 2013. 3. 四聖諦. 八聖道. 体系. pa˜nn˜ a¯ vimutti. cetovimutti. 韓 尚希. 1 仏典 , .. 弟子. ,. 悟. 導. 説法. 形而上学 知識的思弁. .経典. 方法 満. 異. ,経験的 実践的 特徴. 四聖諦(cat¯ari ariyasacc¯ani),八聖道(ariya at.t.ha˙ngika magga),縁起(pat.iccasamupp¯ada),無常(anicca) ・苦(dukkha) ・無我(anattan) 重要. 説. 教説 ,. 聖者. 上. 果 成就. 教説 通. 聖者 果 得. ,具体的 的. 道 繋. 聖者 果. 説明. ,解脱. ,断片的. ,相互. ,. ,多 相違. 発展. 立場 代表的 全体 本稿. 一貫. ,. 脱. 関. 脱. 慧解脱. .. 完全. 否定. 教説. 見出. 関係. ,. 中心. , 理解. 注釈書. 読. 外. ,本節. 体系. 説. 最高 聖者. 全体 恣意的 不可欠. 阿羅漢. .. ,. 対象. 解釈. 陥 危険 避. 考察 ,注釈書 ,本. 批判的. ,注釈書. 理解 補助. 説明. 方法 取. 解 心解. 分析. 理解. .本稿. 諸経. ,阿羅漢 獲得. .. 注釈. 必要 ,経典. 2 cetovimutti. 立場. 危険. 採用. 提示. ,一 .. 仏典. 記述. ,. 考. ,Schmithausen[1981] 全体 教説. 四聖諦 八聖道. 常時参照. 採用. 来. ,. ,現代. 等 注釈書. 理解. 説明. 可能. ,. 理解. 認. .別々 文脈. 最初 説法. .. 抱. 見 ,. 問題意識 基. ,. ,修. 見. 矛盾. 論文. .. 可能性. 多. 文献. .本稿 扱 四聖諦 認識 分析的 考察. 認. . ,不完全. 全体. 体系 記述. 明. 研究者. 時代. ,一貫. 諸処. 内容 ,相互 一致 問題. ,経典. 主張 現 関. 同一主題. 関係 一見. .. 得. 得,解脱 得. .. 行体系. 見. 意識. ,必要. 注. .. 意味. ¯ pan˜ n˜ avimutti ,先行研究 踏. ,cetovimutti. pa˜nn˜ a¯ vimutti. 基本的 概念 確. .. cetovimutti 作 表. 1. , 「心」 意味 複合語. 語. ,一般. 理解. ,. ceto1 , 「解脱」 意味. 「心解脱」 訳 合成語. 「心. . 解脱. PED 272; NPED 162.. – 27 –. 単語 一. vimutti. 場合,「心」 「解脱 」. 解釈. 主体」. .心解脱. ,.

(2) 韓 尚希. 「解脱 味. 主体. 心. 少. 2. 解脱. ,. 」. 作. 見. 用例. 場合 「心 解脱」 ,煩悩. ,経典. 「完全 解脱」 意. . ,. 用法 中心 占. ,心解脱. 解脱」 意味. 点 注意. ,pa˜nn˜ a¯ vimutti 修飾語 伴. De Silva. 関係. 単独 使. 術語 ,. 必要. .. 考察. .経典. ,pa˜nn˜ a¯ vimutti 3. 指摘. ,修飾語. 一緒 現. 伴. ,「不動. pa˜nn˜ a¯ vimutti. 心解脱」 一緒 現. 一方,pa˜nn˜ a¯ vimutti 解脱」. 訳 登場. ,経典 表. ,cetovimutti 手段」. ,心解脱 7. 違. 術語. ,単独. ,心解脱・慧解脱 ,煩悩 滅 , 「心解脱. 例 前提. 表. 「智慧 使 滅. 完全 解脱 意味 慧解脱」 者. 心解脱」. 形 登場. , 4. 意味 二種類. .一方, 5. 意味. 作. 6. 解脱」. 解釈. ,. cetovimutti. 悟. .. 複合語 , 「慧. 状態. 8. 表. . 一. .. , 「不動 心解脱」 9. 一対. 阿羅漢 解脱. .. 意味. vimutti. 煩悩. ,慧解脱. 羅漢 心解脱」 「阿羅漢. 解脱. ,. 心解脱(s¯am¯ayik¯a. 完全 解脱. pa˜nn˜ a¯. 後 述. cetovimutti. , 二. ,完全. ,智慧 意味. ,「解脱. pa˜nn˜ a¯ vimutti 対. 表現. 点 中. 場合,「一時的. cetovimutti)」 「不動 心解脱(akupp¯a cetovimutti)」. 「完全. .. ,一方 心解脱. 「阿 10. .. 2. S III 68; Sn 149; Vin I 14, 35; M I 38, 183–84; S I 159, 233, III 46, 51. De Silva[1978: 120]:(a)一時的 ,楽 (s¯am¯ayikam kantam . - A I 64; M III 110)(b)不動 心解脱(akupp¯a cetovimutti - D III 273;S III 27; A I 259) 4 S V 423; M III 110–11. Cf. Godhikasutta (S I 120ff.); A V 139. 5 以外 用例 ,不苦不楽心解脱(adukkhamasukh¯a cetovimutti) ,四 無量心解脱(appam¯an.a¯ cetovimutti),無所有心解脱(a¯ ki˜nca˜nn˜ a¯ cetovimutti),空心解脱(su˜nn˜ at¯a cetovimutti),無想心解脱 (animitt¯a cetovimutti) (M I 296; S IV 322, V 119–21;M II 207), 場合 心解脱 ,禅定(jh¯ana) 関 用 , 煩悩 離 完全 解脱 表 3. . 禅定 関係 心解脱 用例 , 「解脱」 言葉 「禅定」 状態 表 場合 用 . ,「八解脱」 確 確認 .八解脱 ,D II 70–71 参照. , 場合 解脱 ’vimokha’ 表現 . 6 Cf. 渡辺[1982: 128–29]: M I 235; S II 253, III 45; Vin I 14. 7 cetovimutti 単独 使 ,過去分詞 形 「心解脱者」 意味 ’cetovimutta’ 経典 中 使 .一方,pa˜nn˜ a¯ vimutti ,単独 使 , 心解脱 一 対 登場 ,「慧解脱者」 意味 ’pa˜nn˜ a¯ vimutta’ 単独 見 . 8 代表的 用例 , 「 煩悩 滅 ,煩悩 心解脱・慧解脱 ,目 当 自 証知 ,体得 ,成就 住 (a¯ sav¯anam . khay¯a an¯asavam . cetovimuttim . pa˜nn˜ a¯ vimuttim . dit.t.he va dhamme sayam 経文 (D I 156, 167–68; II . abhi˜nn˜ a¯ sacchikatv¯a upasampajja viharati)」. 9. 71, 251–52; III 78, 102, 107, 281; M I 35–36, 71, 74, 284; II 22; III 12, 275; S II 214, 221; V 202, 257, 305–306, etc.). Mah¯am¯alu˙nkyasutta ,心解脱 慧解脱 異 二種類 解脱, 単独 完全 解 脱 説 , ,人 indriya 区別 説明 (M I 437) .注釈 書 ,経典 見 「心解脱者」 言葉 出 (MA III 147–48). 経典. 心解脱 ,単独 完全 解脱 説明 . 仏典 ,預流者(sot¯apanna) ・一来者(sakad¯ag¯amin)・不還者(an¯ag¯amin)・阿羅漢 (arahant) 四聖人 成就段階 ,十 束縛(sam 説明 (D . yojana) 滅. 10. – 28 –.

(3) 四聖諦 八聖道. 一般. ,心解脱 対. 例外. 体系. 直接 ,. 説明. 両解脱. 慧解脱. 見. , 詳. pa˜nn˜ a¯ vimutti. cetovimutti. 説明. 施. ,並列. 現. ,. A˙nguttaranik¯aya 11. .. 経典. 貴重. 唯一 ,心解脱. I 156–57; III 107, 132).. 束縛 中 心解脱 消滅 貪欲 慧解脱 消滅 無明 入 .十 束縛 ,五 低 束縛(orambh¯agiya sam . yojana) 五 高 束縛(uddhambh¯agiya sam 構成 (D III 234; A V 17).五 低 束 . yojana) 縛 ,①自我 永遠 間違 見解(sakk¯ayadit.t.hi)②疑 (vicikicch¯a)③戒律 儀式 対 執着(s¯ılabbatapar¯am¯asa)④感覚的対象 対 貪欲(k¯amar¯aga)⑤悪意(by¯ap¯ada) ,五 高 束縛 ,⑥色界 対 貪欲(r¯uparaga)⑦無色界 対 貪欲(ar¯uparaga)⑧慢心 (m¯ana)⑨興奮(uddhacca)⑩無明(avijj¯a) .預流果 得 ① ③ 束縛 滅 ,④ ⑤ 一来果 時減少 ,不還果 ① ⑤ . ,高 束縛 阿 羅漢 断 . 中 ,心解脱 消滅 貪欲 ,低 束縛 中 感覚的対象 対 貪欲 ,高 束縛 中 色界 無色界 対 貪欲 .心解脱 阿羅漢 属 阿羅 漢 属 二 .低 束縛 中 感覚的対象 対 貪欲 消滅 , 阿羅漢 属 心解脱 , 加 高 束縛 中 色界 対 貪欲 無色界 対 貪欲 消滅 , 阿羅漢 心解脱 . ,感覚的対象 対 貪欲 消 滅 不還者 心解脱 得 . , 阿羅漢 得 心解脱 違 心解脱 . ,阿羅漢 心解脱 同様 心解脱 得 不還者 注 意 .不還者 ,低 束縛 全部滅 ,阿羅漢 修行 続 . 過程 高 束縛 一部 消滅 可能 . ,禅定 修習 集中 , 高 束縛 中 色界 無色界 対 貪欲 先 消滅 .貪欲 滅 , 煩悩 残 不還者 ,心解脱 側面 ,阿羅漢 心解脱 状態 異 . , 七種類 聖者 中 「身体 体験 人 (k¯ayasakkhin)」 ,阿羅漢 ,阿羅漢 両方 解脱 人(ubhatobh¯agavimutta) 同様 ,禅定 成就 完成 (M I 478; Pug 14).要 ,心解脱 , 阿羅漢 心解脱 阿羅漢 者 心解脱 . ,心解脱 得 阿羅漢 者, 不還者 中 ,阿羅漢 異 心解脱 得 者 阿羅漢 同様 心解脱 得 者 二種類 . 11 A I 61:「比丘 ,二 dhamma 明智(vijj¯a) 導 .二 ,何 .samatha vipassan¯a .比丘 ,samatha 修習 , 利益 得 .心 修習 .心 修習 , 利益 得 .貪欲 消滅 .比丘 ,vipassan¯a 修習 , 利益 得 .智慧 修習 .智慧 修習 , 利 益 得 .無明 消滅 .比丘 ,貪欲 染 心 解脱 .無明 染 智慧 修習 .実 ,比丘 ,貪欲 心解脱 ,無明 慧解脱 (Dve’ me bhikkhave dhamm¯a vijj¯abh¯agiy¯a. Katame dve? Samatho ca. vipassan¯a ca. Samatho ca bhikkave bh¯avito kam attham anubhoti? Cittam . bh¯av¯ıyati. Cittam . bh¯avitam . kam . attham . anubhoti? Yo r¯ago so pah¯ıyati. vipassan¯a bhikkhave bh¯avit¯a kam attham . anubhoti? Pa˜nn˜ a¯ bh¯av¯ıyati. Pa˜nn˜ a¯ bh¯avit¯a kam attham . anubhoti? Y¯a avijj¯a s¯a pah¯ıyati : r¯agupakkilit.t.ham . v¯a bhikkhave cittam . na vimuccati avijjupakkilit.t.h¯a v¯a pa˜nn˜ a¯ na bh¯av¯ıyati. Im¯a kho bhikkhave r¯agavir¯ag¯a cetovimutti avijj¯avir¯ag¯a pa˜nn˜ a¯ vimutt¯ı ti)」心解脱 慧解脱 関 先行研究 , 経典 対 述 内容 次 . ,De silver ,心解脱 samatha 通 成就 感情 的煩悩(emotional obsession) 解放 ,慧解脱 vipassan¯a 通 成就 知的煩 悩(cognitive obsession) 解放 (De silver[1978: 121; 142]). ,Gombrich ,禅定 智慧 関 見 四 見解 中 ,涅槃 得 二 方法 全部必要 , 一 方法 優先 見解 , 経典 反映 解釈 (Gombrich[1996: 114]).舟橋 ,解脱思想 展開 ,初 解脱思想 根本的 転回 経典 形 ,心解脱 滅 貪欲 渇愛 意味 語 , 「如実知見–厭離–離貪–解 脱–解脱知見」 実践道 十二支縁起 逆観 配当 ,如実知見 無明 滅 ,解脱・解脱知 見 渇愛 滅 見 . ,無明 滅 次第 低 位 低 ,見道的・預流的 性格 持 ,慧解脱 心解脱 進 考 (舟橋[1952:. – 29 –.

(4) 韓 尚希. ,samatha(止) 修習 修習. 無明 ,一対. 至. 対応. 知 上 , 四聖諦 八聖道. .. 420ff.). 自身 果. 得 ,. 重要視. 慧解脱. ,. samatha. 仏典. vipassan¯a. 実際. 文脈 機能. ,最 根本的. 重要 教説. .. 通. .. ,仏教 悟. 最初. 得, 説法. 道 説 .八聖道 四聖諦. 弟子. 説法. ,彼. 智 見(yath¯abh¯utam . n˜ a¯ n.adassanam .). , ,比丘. 経験. 一. Dhammacakkapavattanasutta(S V. 四聖諦 対 .. ,経典. 方法. 八聖道. 四聖諦. 清浄 宣言. ,慧解脱 ,vipassan¯a(観) 心解脱. 両解脱 成就. ,四聖諦. 聖者. 状態. .. ,心解脱 慧解脱 13. 貴重. 言. 12. 状態. 解脱. 修行法. 3. 貪欲 消滅. 消滅. 悟. (anuttaram . samm¯asambodhim .). 得. 涅槃 導 中道(majjhim¯a pat.ipad¯a) ,苦. 滅 導. 道 内容 構成. ,八聖 具体的修行法. ,預流者(sot¯apanna) ・一来者(sakad¯ag¯amin) ・不還者(an¯ag¯amin) ,. 心解脱・慧解脱 得 阿羅漢(arahant) 八聖道 含 四聖諦 通. 成就. 心解脱・慧解脱 得. 道. 14. 説 用例 ,経典. Dutiyakot.ig¯amasutta(S V 432–33) ,四聖諦 paj¯an¯ati)人 ,修行者 目標 聖 人 目標 ,目 当. . .. 知 (yath¯abh¯utam . 自. 証知. ,体得. 210–14]).雲井 ,心解脱 定 関係 極. 深 ,心解脱,慧解脱 諸漏 滅尽 関 ,両者 区別 ,煩悩 内容上 区別 ,二 術語 見 示 , 経典 引用 (雲井 [1982: 106; 108] ) . ,玉城 ,止 観 説明 個所 ,止 観 方面 異 実際 禅定 提携 述 ,止 観 系列 貪欲 棄捨 無明 棄捨 挿入 点 ,承服 (玉城[1985: 324-326]).藤田正浩 , 経典 ,慧解脱 無明 汚染 慧 無明 解脱 解釈 述 (藤 田正浩[1994: 29]) . 12 AA II 119–20:「samatha ,心 集中 .vipassan¯a ,sam 智 . kh¯ara 把握 .…心 修習 ,道 心 成長 ,増大 [ ].…道 心 生 時,貪欲 根 裂 ,除去 . ,貪欲 消滅 .…智慧 修習 ,道 智慧 修習 ,成長 ,増大 [ ].…道 智 慧 生 時,無明 根 裂 ,除去 . ,無明 消滅 .貪欲 滅 心解脱 ,貪欲 滅尽 心解脱 名 , ,果 sam¯adhi 名称 .無明 滅 慧解脱 ,無明 滅尽 慧解脱 名 . 経典 ,異 瞬間 働 vipassan¯a sam¯adhi 説 (Samatho. ti cittekaggat¯a. Vipassan¯a ti sam . kh¯ara parigg¯ahika˜na¯ n.am . . ... Cittam bh¯av¯ıyat¯ı ti maggacittam . br¯uh¯ıyati vad.d.h¯ıyati. ... Yad¯a maggacittam . uppajjati, tad¯a r¯agam . sam¯ulakam . ubbattetv¯a samuggah¯atentam eva uppajjati. Tena vuttam . : r¯ago pah¯ıyat¯ı ti. ... Pa˜nn˜ a¯ bh¯av¯ıyat¯ı ti maggapa˜nn˜ a¯ bh¯av¯ıyati br¯uh¯ıyati vad.d.h¯ıyati. ... Yad¯a maggapa˜nn˜ a¯ uppaj¯ati, tad¯a avijjam . sam¯ulakam . ubbattetv¯a samuggh¯atayam¯an¯a va uppajjati. Tena vuttam . : avijj¯a pah¯ıyat¯ı ti. ... R¯agavir¯ag¯a cetovimutt¯ı ti r¯agassa khayavir¯agena cetovimutti n¯ama hoti, phalasam¯adhiss’ etam . n¯amam . . Avijj¯avir¯ag¯a pa˜nn˜ a¯ vimutt¯ı ti avijj¯aya khayavir¯agena pa˜nn˜ a¯ vimutti n¯ama hoti. Imasmim . sutte n¯an¯akkhan.ik¯a vipassan¯a sam¯adhi kathit¯a ti)」. 13 Cf. DA I 313; MA I 164–65; SA II 175. samatha vipassan¯a ,Cousins[1984] ,Griffiths [1981],中村[1974] 参照.智 経験 関 下田[1996] 詳 . 14 D I 155–57.. – 30 –.

(5) 四聖諦 八聖道. ,成就. 住. 体系. (s¯ama˜nn˜ attha˜n ca brahma˜nn˜ attha˜n ca dit.t.heva dhamme sayam . abhi˜nn˜ a¯. sacchikatv¯a upasampajja viharanti) 説 残. 滅. ,苦. ,pa˜nn˜ a¯ vimutti. g¯ath¯a. .. 説明. 関係 伺. 静. 導. ,苦 先. ,最後 道. 解脱. 聖者 導. 四. 道」 18. 八聖道. ,. 16. 真実 意味. 四聖諦. 通. ,「苦」. 消滅. 具 15. 受. ,. 」. 止・観. 関係. ,四聖諦 八聖道. 通. .. 17. , 「苦 原因」 滅. 渇愛 「苦 滅. ,解脱. ,. 挙. 体系. 理解. 苦. ,. 喜. 生. ,五蘊 繰. 返. 生存. 20. 意味 対. 拠. 苦. 意味. (abhinandati),執着. 意味. ,五蘊. .. 再生. 苦. 示. 対. 苦 滅 21. 間. 生. ,再生. ,色. 消滅. 19. 集約. 苦 集. 喜. 執着. 絶. 執着 消滅. 生起(samudaya). 五取蘊苦(pa˜ncup¯ad¯anakkhandh¯a. 五蘊 自分. ,輪廻. 五蘊 対. 五取蘊. ,最後. ,色(r¯upa). 前. ,. ,生. 消滅(nirodha). .. ,五蘊. 無常・苦・無我. .五. 対. ,色. 執着,. 洞察. ,強調. .. 五取蘊 ,苦 原因. 15. 死. ,. 真実. 執着. 存. ,cetovimutti. 心解脱・慧解脱. .. 苦. 意味. 聖者. dukkh¯a). 蘊. 人々. 原因,. .. 苦. 所. 「苦,苦 ,生. A˙nguttaranik¯aya ,重要. 四聖諦. 知. 終. ,心解脱・慧解脱 得. 3.1. pa˜nn˜ a¯ vimutti. cetovimutti. 渇愛. 生. 22. .. 渇愛 ,再生 導. ,. Ye ca dukkham . paj¯ananti / atho dukkhassa sambhavam . / Yattha ca sabbaso dukkham . / asesam . uparujjhati // ta˜nca maggam paj¯ a nanti / dukkh¯ u pasamag¯ a minam / Cetovimuttisampann¯ a / atho . . pa˜nn˜ a¯ vimuttiy¯a / bhabb¯a te antakiriy¯aya / na te j¯atijar¯upag¯ati //  g¯ath¯a ,Sn 726–27; It 106 出. 16. 17 18. . ,六神通 三明 説 時,四聖諦 通 煩悩 ,心解脱 慧解脱 得 説 用例 少 ,四聖諦 通 煩悩 滅 状態 表. III 1ff.; S II 214; A III 19, IV 422, V 14; It 98ff. Cf. 榎本[2009]. 四聖諦 内容 S V 421–22; Vin I 10 参照.特殊 例 ,苦. 19. 20 21 22. 五取蘊苦. 説. .. ,苦. 内容. 滅 .. 漏尽通 説明 代 ,心解脱 慧解脱 示. .E.g. M I 33ff., 353ff.,. ,D II 307–08; S III 158, 425 対. . E.g. M III 249; D II 305. M III 250; D II 307: Katame c¯avuso sa˙nkhittena pa˜ncup¯ad¯anakkhandh¯a dukkh¯a: seyyath¯ıdam . : r¯up¯up¯ad¯anakkhandho vedan¯up¯ad¯anakkhandho sa˜nn˜ u¯ p¯ad¯anakkhandho sa˙nkh¯ar¯up¯ad¯anakkhandho vi˜nn˜ a¯ n.u¯ p¯ad¯anakkhandho. Ime vuccant¯avuso sa˙nkhittena pa˜nc¯up¯ad¯anakkhandh¯a dukkh¯a. S III 14. S III 1ff. Khandasam . yutta; M III 15ff. Mah¯apun.n.amasutta . Mah¯asal.a¯ yatanikasutta (M III 287ff.),六根・六境・六識, , 生 感覚 知 , 愛着 (s¯arajjati)者 ,未来 五取蘊 作 , 渇愛 増大 .. – 31 –.

(6) 韓 尚希. 快楽(nandi) 貪欲(r¯aga) 六識. 対. 愛. 消滅 25. (piya). 「苦 滅」. .. , (s¯ata). 要. 愛着. 持. 数多. 説. 構成 ,苦. 五取蘊. 渇愛. 完全. 対. 得. 作. , 解脱. ,快楽. 解放. 道. ,苦. ,六根 26. 示. 要素. ,. ,五取蘊 .. ,四聖諦 体系. .. ,六根・六境・. ,渇愛 消滅. 方法. 常・苦・無我 洞察. 24. 生. 六根. ,六根. 滅 成就. 楽. ,. 23. 喜. 対. 無. .. ,五蘊・六根. 貪欲. ,人間存在 世界. 渇愛. 消滅. .. 心解脱. 3.2. ,渇愛 滅. ,五取蘊. 解放. .八聖道 体系 ,経典 説明 業・正命. 「戒」. 28. 正定. 生. 八聖道. ,正見. 合,八聖道 理解. ,正見・. 要素 ,正定 必要 要. ,正智(正. 智) 正解脱(正. . 正定 各要素 並. 「戒―定―慧」. 「定」. .② 正見 含 七. 順次的 進. 29. 解脱). 23. 27. 相当. .③ 正見. 方法 ,八聖道 .① 正語・正. ,正精進・正念・正定. 正思惟 「慧」 素. 解脱 得. ,三. 悟. 体系. .一方,②. 至. 順. 定型化. ,①. 「慧―戒―定」 順番 順序 尊重. ,. ,慧. 場合 ,八聖道 要素. 場. 正見 正見. ,最後 得. 順次的. 進. Vin I 10; D II 308; S III 158, V 421, etc.:「比丘. ,何 苦 原因 聖者 真実 ,渇愛 ,再生 導 ,快楽 貪欲 , 喜 . , ,感覚的対象 対 渇愛,輪廻的生存 対 渇愛,非生存 対 渇愛 (katama˜nca bhikkhave dukkhasamudayo ariyasaccam . : y¯ayam . tan.h¯a ponobhavik¯a nandir¯agasahagat¯a tatra tatr¯abhinandin¯ı, seyyath¯ıdam : k¯ a matan h¯ a bhavatan h¯ a vibhavatan . . . . h¯a)」. 24 D II 308–10. 一方,縁起説 ,四聖諦 説明 異 ,六境 対 渇愛 説 : S II 3; D II 58; M I 51: Katam¯a ca bhikkhave tan.h¯a? Chayime bhikkhave, tan.h¯ak¯ay¯a: .. 25 26 27. 28. r¯upatan.h¯a saddatan.h¯a gandhatan.h¯a rasatan.h¯a phot.t.habbatan.h¯a dhammatan.h¯a. Ayam . vuccati bhikkhave tan.h¯a. Cf. Tan.hasutta(S III 227, 235). Ibid. 310–11. S IV 1ff. Sal.a¯ yatanasam . yutta; M III 277ff. C¯u.larah¯ulov¯adasutta, 280ff. Chachakasutta. M I 301: y¯a c¯avuso vis¯akha samm¯av¯ac¯a yo ca samm¯akammanto yo ca samm¯aa¯ j¯ıvo, ime dhamm¯a s¯ılakkhandhe sa˙ngah¯ıt¯a. Yo ca samm¯av¯ay¯amo y¯a ca samm¯asati yo ca samm¯asam¯adhi, ime dhamm¯a sam¯adhikkhandhe sa˙ngah¯ıt¯a. Y¯a ca samm¯adit.t.hi yo ca samm¯asa˙nkappo, ime dhamm¯a pa˜nn˜ a¯ kkhandhe sa˙ngah¯ıt¯ati. A IV 40: 「比丘 , 七 三昧 必須要素 .七 〔 三昧 必須要素〕 ,何 .正見,正思惟,正語,正業,正命,正精進,正念 .比丘 , 七 要素 ,心 一 .比丘 , 聖 正定 基盤 持 ,必須要素 持 (satt’ ime bhikkhave, sam¯adhiparikkh¯ar¯a. Katame satta: Samm¯adit.t.hi, samm¯asa˙nkappo,. 29. samm¯av¯ac¯a, samm¯akammanto, samm¯a a¯ j¯ıvo, samm¯av¯ay¯amo, samm¯asati. Y¯a kho bhikkhave, imehi sattah’a˙ngehi cittass’ekaggat¯a parikkhat¯a, ayam . vuccati bhikkhave ariyo samm¯asam¯adhi “saupaniso” iti pi “saparikkh¯aro” iti p¯ı ti)」. M III 76; D II 217; 注 64 参照.. – 32 –.

(7) 四聖諦 八聖道. 最後. 正定 至. 理解. 正語 …正念 解釈. .③ 場合 ,② 場合 同様. 正定 生. ,. .. ,. 正見. 含 八聖道. 要素. ,正見. 渇愛 位置. .. 占. 31. 段階. 意味. ,. samatha. ,. 成就. 方法. 状態. 37. 用. 31. 32. 34 35 36 37 38 39. 四禅. 成就 通. ,四禅. ,仏教. 状態. 得. 対. 四聖諦 苦 禅定. 得. 四禅. 成就. ,完全. 解脱. 啓発. 男性名詞. 修行法. .重要 .samatha. .心解脱. 滅. 状態. .渇愛. , 禅定. 関係 36. ,涅槃 障害. 渇愛(k¯amatan.h¯a)・色界. ‘calm,’. 得. 心解脱 用例. ,四聖諦. 対. ,. .. .r¯aga. ,. 煩悩 三種類38 以. 渇愛(r¯upatan.h¯a)・無色界 39. 渇愛(ar¯upatan.h¯a) 三種類 説. 行. ,集中(sam¯adhi). 派生. 意味. 同義語. ,. ,悟. samatha. 同様. ,. 原因. 体系. 方法. ,貪欲(r¯aga). 渇愛. 30. 成就. 意味 ,dosa(瞋) ,moha(痴) ,. 体系 最終目標. 禅定. ,√´sam. ,心解脱. 基 問題. 説明. ,四禅. 集中. ,智慧. . ,. 正定. 静. 種類. .. 用例 渇愛 ,. D II 313. Mah¯asaccakasutta(M I 237); Sa˙ng¯aravasutta(M II 209); Bodhir¯ajakum¯arasutta(M II 91); A IV 440; D II 156; D I 47 ; Gunaratana[1985: 6].禅定 藤田宏達[1972] 参照. A˙nguttaranik¯aya(II 150–52) ,悟 禅定 役割 ,vipassan¯a 土台 , 易 悟 実践法 .仏教 ,禅定 vipassan¯a 智慧 得. 33. ,心. ,samatha. ,感覚的対象. 30. 持. 状態 結. ‘passion,’ ‘lust’. 対. 生. ,正定. 解釈. 至. .samatha. 35. ,心 一. 禅定 入 方法. 心解脱. ,禅定. ,心解脱. 外. 正解脱 意味 持. 効果的. ,仏教. .. 34. 禅定 禅定. 正思惟 ,正思惟. ,異 二. ,四聖諦 33. 用. ‘quietude of heart’. 得. .. 理解. samatha. 扱. 体系 見. 32. 解釈. .残. 正定. 消滅. 条件. 基. .経典. 順次 進. 過程 啓発. 進. 意味. 各要素. 十分. 正見. 正智 ,正智. 要素. 考察. 順次. 禅定(jh¯ana). 三. 正念 ② 解釈. ,慧解脱 関. 重要. 後,正定. ,以下 考察. 必要 要素. 八聖道. pa˜nn˜ a¯ vimutti. cetovimutti. . ,実. 盤. 体系. 前提. ,. 役立. 位置. .. Cf. Rahula[1978: 68]. Vetter 八正道 正定 四禅 仏教 最初期 修行 述 (Vetter[1988: XXI–XXXVII]). Gunaratana[1985: 3; 38]; Katz[1982: 56]. PED 682. 注 5 参照. PED 567. D II 61, 308; III 216, 275; M I 299; S III 26, 158, etc. Cf. D II 308. D III 216: tisso tan.h¯a: k¯amatan.h¯a, bhavatan.h¯a, vibhavatan.h¯a. Apar¯a’pi tisso tan.h¯a: k¯amatan.h¯a, r¯upatan.h¯a, ar¯upatan.h¯a. Apar¯a’pi tisso tan.h¯a: r¯upatan.h¯a, ar¯upatan.h¯a, nirodhatan.h¯a; DA III 988:「感覚的 対象 対 禅 渇望. 渇愛 常見. ,五. 感覚的対象 対 貪欲,存在 対. – 33 –. 貪欲 .色界 欲求 ,生存 対. 無色界 渇愛. 存在 対 .断見. 貪欲,.

(8) 韓 尚希. 阿羅漢 消滅 同 内容. 指. 態 ,貪欲. 理解. 滅. 意味. 注意 .. 渇愛. .. 心解脱 状態. ,. 広. 43. 煩悩. 快楽. 必要. 消滅. 涅槃. ,貪欲. 場合. 対 42. 得. ,貪欲 消滅 ,解脱 成就 向 消滅. 滅. 状. 示. 渇愛. (nandir¯agasahagat¯a).四聖諦 ,渇愛. .渇愛. 説. ,渇愛. . 苦 原因. 意味 持 41. 苦 滅 得 三. 考. ,四聖諦 含. 消滅. 同義語. 指. ,貪欲以外. ,貪欲. 快楽 消滅. 三種類 貪欲(k¯amar¯aga・r¯upar¯aga・ar¯upar¯aga40 ). 十 束縛. 完全 消滅. ,四聖諦. ,. ,貪欲 場合. ,瞋・痴. 説. .PED. 段階 一. 理解. 状態. ,貪欲. 説明 .. 心解脱 ,完全. 解脱 向. 途上. 示 . 心解脱. ,四聖諦 八聖道. 得. 四禅. 態. .. 正念. 体系. 状態. 44. ,八聖道. 対. 同様. 順次的 説. ,貪欲. ,正見. 正定. 滅. 三. 説明 中. 場合. 順次 進. ,. 説明. 渇愛. ,正定 必要 理解. 滅 要素. 状 ,正見. .. 慧解脱. 3.3. 八聖道 ,. 名 通 ,聖者(四向四果) 実践. 縷々指摘. ,本節 本稿 視点. 慧解脱. ,vipassan¯a. ,四聖諦 八聖道. ,慧解脱 内容 智慧. 整理・検討. 修習. ,無明. ,Masefield[1986] 体系. 心解脱 慧解脱. 考察. . 滅. 状態. .. 貪欲 ,非生存 対 渇愛 .後 二 渇愛 除 ,残 渇愛 感覚的対象 対 渇愛 名 .… 色界 対 渇愛 ,色界 存在 対 貪欲 , 色界 対 渇愛 .無色界 存在 対 貪欲 ,無色界 対 渇愛 .断見 貪欲 ,消滅 対 渇愛 (k¯ama-tan.h¯a ti pa˜nca-k¯ama-gun.iko r¯ago. R¯up¯ar¯upa-bhavesu. pana r¯ago jh¯ana-nikanti-sassata-dit.t.hi-sahagato r¯ago bhava-vasena patthan¯a va bhava-tan.h¯a. Ucchedadit.t.hi-sahagato r¯ago vibhava-tan.h¯a. Api ca t.hapetv¯a pacchimam . tan.h¯a-dvayam . sesa-tah.h¯a k¯ama-tan.h¯a n¯ama... R¯upa-tan.h’ a¯ disu r¯upa-bhave chanda-r¯ago r¯upa-tan.h¯a. Ar¯upa bhave chanda-r¯ago ar¯upa-tan.h¯a. Uccheda-dit.t.hi-sahagato r¯ago nirodha-tan.h¯a)」. 40 注 10 参照. 41 Samyuttanik¯ aya Sattasutta(S III 189ff.) ,衆生 (satto),五蘊 欲望 . (chando) ,貪欲 (r¯ago) ,快楽 (nandi) ,渇愛 (tan.h¯a) , 執着 衆生 呼 . 説明 ,衆生 特徴 四 経典 最後 ,渇愛 消滅 修行 勧告 ,渇愛 前 三 煩悩 含 意味 使 意味 類似 .PED 274–75 参照) . 42 43 44. 煩悩 説 見 , (tan.hakkhay¯aya pat.ipajjatha) (chanda r¯aga. S IV 251; V 8, etc. PED 567. 八聖道. ,正定 前 段階 ,正念(samm¯asati) .正念 正定 進 ,正念 心解脱 方法 samatha 異 ,samatha 得 言 思 . ,sati ,samatha 手段 vipassan¯a 手段 (A V 99–100).sati 解脱 導 二 修行法 手段 聖道 ,心解脱 慧解脱 成就 考察 ,重要 意味 持 .. – 34 –. . 正定 ,. , ,八.

(9) 四聖諦 八聖道. 体系. 無知45 ,②五蘊・. 無明 ,①四聖諦 対 導. 道. 対. 場合 智慧. 無知. pa˜nn˜ a¯ vimutti. cetovimutti. 46. ,特. ,. ,十二支縁起. ,無明. 消滅. ,四聖諦. 無明. 対. 対. 無知. 滅・. 無明. .. ,. 智慧. 表現. 滅. 説明. 説明. ,四聖諦 対. 指. 原因・. 重要 智慧. ,. .. 五蘊. 慧解脱. 対. 「智慧」 内容. . 経典 道. ,. 最初 要素. 正見 同一視. ,四聖諦 対. ,. 理解 最. 一般的. ,慧解脱. 52. 経典. 説. 解脱. 方法. 47. 48 49. .五蘊. 51 52 53. ,正見. 重要. 正見. ,. 意味 持 .. ,. .. 無明 正見 四聖諦 対. 関. 内容. 教説. 方法. 中 ,六根. 対 考察. ,以下 「智慧」. ,. 解脱・涅槃 導. .. 智 ,慧解脱. ,. 要素 対 ,. 慧解脱 成就. 構成. 女性 50. ,. 無常・苦・無我. ,. 派生. 意味. 知 ,. 経典 中. ,vi+√pa´s. 51. 中. 説明 用例. 二種類. .vipassan¯a. 対. vipassan¯a. 理解. 内容 構成. 洞察. ,. .. ,. 無我 教説 ,最 53. ,慧 一. .. S II 4; IV 25;V 429. S III 162: Idha bhikkhu assutav¯a puthujjano r¯upam . nappaj¯an¯ati, r¯upasamudayam . nappaj¯an¯ati, r¯upanirodham nappaj¯ a n¯ a ti, rupanirodhag¯ a minim pat ipadam nappaj¯ a n¯ a ti... ; S III 170ff. Avijj¯ avagga. . . . . D II 311–12: Katam¯a ca bhikkhave samm¯adit.t.hi? yam . kho bhikkhave dukkhe n˜ a¯ n.am . dukkhasamudaye n˜ a¯ n.am . dukkhanirodhe n˜ a¯ n.am . dukkhanirodhag¯aminiy¯a pat.ipad¯aya n˜ a¯ n.am . , ayam . vuccati bhikkhave samm¯adit.t.hi; M III 251; S V 8. S IV 142. Cf. S IV 49–50. Samm¯adit..thisutta(M I 46ff.) ,正見 具 ,見解 正 , 確実 信 持 ,正 成就 方法 ,四 滋養分(c¯att¯aro a¯ h¯ar¯a),四聖諦,十二支縁起 各要 素 滅. 50. ,. 正見. ,人間存在 世界 構成. 観察. vipassan¯a. 46. ,. 得. ,五蘊・六根・六境・六識. 45. 智. ,無常・苦・無我 洞察 目的. 説. ,. 説明. ,‘inward vision,’ ‘insight,’ ‘intuition,’ ‘introspection’. 無常・苦・無我. 般的. 説明. 対. 理解. ,vipassan¯a. vipassan¯a. ,①四聖. 49. .. 無知 無明. 最 多 , 慧解脱. 智. 智慧. 八聖. ,正見 意味. 48. 智 ,②六根六境 無我 対. 無明 滅. 名詞. .経典. 47. 諦 対. ,. 導. 道. 発生, 滅, 八聖道 繰 返. 滅 説. 導. 道. 知. 説. ,. .. PED 627. Gethin[1988: 187].Cf. De Silver[1978: 130-131]; Gunaratana[1985: 147]. 注 21, 26 参照. 注釈書 , 「智慧」 ,vipassan¯a 〔本質 対 〕把握 ,道 智慧 四聖諦 対 智 ,説明 用例 .Pug 14: 「智慧 , 〔 〕煩悩 滅尽 (pa˜nn˜ a¯ ya c’assa disv¯a a¯ sav¯a parikkh¯ın.a¯ honti) 」- pugA 190: 「智慧 ,vipassan¯a 智慧 ,道 智慧 四 真実 見 , ,四 煩悩 滅尽 〔 意味 〕 (Pa˜nn˜ a¯ ya c’assa disv¯a ti vipassan¯a pa˜nn˜ a¯ ya sankh¯aragatang maggapa˜nn˜ a¯ ya catt¯ari sac¯ani passitv¯a catt¯aro pi a¯ sav¯a kh¯ın.a¯ honti)」(四 煩悩:感 覚的欲望 煩悩(k¯am¯asava),生存 煩悩(bhav¯asava),邪見 煩悩(dit.t.h¯asava),無. – 35 –.

(10) 韓 尚希. ,周知 .. ,. 聖者. 無明 .. ,阿羅漢 至. 修習. ,次第. 阿羅漢. 修. ,四聖諦 観察. 智慧. 点 注意. 必要. 智慧. 聖者. 聖者. 例 少. 阿羅漢果 達成 意味. .. ,聖者. ,sa˙ngha. 真実. ,四聖諦以外. 宝. ,供養. 明確. 理解. ,四種. 明. 悪趣. ,預流者 ,預流者. 202ff.) 流 至. 完全. 知. ,八番目. ,Sam . yuttanik¯aya 疑惑. 四聖諦. 成就. 智慧 獲得 ,経典. 明確. 理解. ,阿羅漢. 疑惑. 聖者. 捨. ,預 知. 用例. ,聖者. ,問題. , 程度 ,. ,四. 理解. 段階 入. 四聖諦 対. .四聖諦 理解. 説. 単. 必要. 知的理解 意味. 程度 煩悩. 滅尽. 聖者 段階. ,四聖諦 対. 智 ,八聖道. 正見 内容. 智慧」 中 ,注釈書 .. 構成. 含 ,. Sn 227–31. D I 156; A I 231–32, IV 381.. 56. 明. 58. 云々. .. 煩悩(avijj¯asava)) , 「vipassan¯a 智慧」 , 「道 (cf. PugA 191). ,Pug 本文 明示 把握 vipassan¯a 智慧 実践法 ,四聖諦 説. 57. 受. Sot¯apattivagga(S III. 対 57. 明. 55. 生存. .. 先. 54. 煩悩 除. ,四聖諦. 説. ,. 理解. 三. ,預流以上 聖者 果 成就 .. ,阿羅漢. 対. 真. 明確. ,四聖諦. 根拠. 智慧. 説. 58. .. ,Sekhasutta(S V 229). 見(dassana) 通. 条件. 54. .. .四聖諦. 同. 55. 無常・苦・無我 56. 「聖者. 四聖諦. 説. 意味. 有学. 聖諦 対. 離. 四双. (yo ariyasacc¯ani. ,有身見・戒禁取見・懐疑的疑心 同様. 説. ,自分. 受. 関. ,五蘊. .. ,. 聖者 ,八番目 生存 去. 説. ,聖者. ,四聖諦. avecca passati ... ye ariyasacc¯ani vibh¯avayanti) 説 実」. 諸段階. 阿羅漢 近. ,. Ratanasutta(Sn 222–38). Suttanip¯ata 八輩. 仏典. ,智慧. ,五蘊 ,注目. 無常・苦・無我 四聖諦 対 .Cf. S III 160–61.. 疑惑. 捨. ,預流. 至. 説. Idha bhikkhave, sekho bhikkhu idam . dukkhanti yath¯abh¯utam . paj¯an¯ati. Ayam . dukkhasamudayoti yath¯abh¯utam . paj¯an¯ati, ayam . dukkhanirodhoti yath¯abh¯utam . paj¯an¯ati, ayam . dukkhanirodhag¯amin¯ıpat.ipad¯ati yathabh¯utam paj¯ a n¯ a ti. Ayampi kho bhikkhave, pariy¯ a yo, yam pariy¯ ayam . . . a¯ gamma sekho bhikkhu sekhabh¯umiyam . t.hito sekhosm¯ı’ti paj¯an¯ati. K¯ı.ta¯ girisutta(M I 473ff.) ,阿羅漢 「智慧 煩悩 滅尽」 ,阿羅漢果 得 有学. 「智慧. 見 一部 煩悩 滅尽 」 . ,煩悩 滅尽 力 ,有学 阿羅漢 違 ,智慧 見 , 一部 煩悩 滅尽 .阿羅漢 有学 「智慧 見 」 同 表現 用 , 同 意味 持 点 重要 .阿羅漢 , 煩悩 滅尽 ,有学 広 ,高 「智慧」 「見 」 .有学 阿羅漢 同 対象 ,智慧 程度 異 .MA III 191 , 「 ,智慧 見 , ,智慧 , 聖 真実 法 見 〔 意味 〕 (Pa˜nn˜ a¯ y¯ac’assa disv¯a ti pa˜nn˜ a¯ ya ca etassa ariyasaccadhamme disv¯a)」 説 , 対象 四聖諦 示 . 智慧. – 36 –.

(11) 四聖諦 八聖道. 一般的 要素. .. ,八聖道 ,苦 59. 出. 正念. 見. 独特. ,正定. 正見. ,. 解消. .. 疑問. ,四聖諦. ,正見. 間違 61. ,四聖諦 一. .. 四聖諦 対. 智. 対. 正. 智. ,八聖道 60. 説明. 必要要素. ,間違. 知. .. Mah¯acatt¯arisakasutta(M III 71ff.). Majjhimanik¯aya 箇所. 滅 導 道. ,八聖道 正見. 意味 明 ,他. pa˜nn˜ a¯ vimutti. cetovimutti. , 疑問. 見. 体系. .. 詳. 経典. ,正見. 要素. 先行. 知 ,正. 正. ,①「煩悩. ,功徳. .. 執着. 結果. 正見(samm¯adit.t.hi s¯asav¯a pu˜nn˜ abh¯agiy¯a upadhivepakk¯a)」 ②「煩悩 ,世間 超. 道 要素. 二種類. 正見. 精進・正念. 生. 後半. ,正智. .. 」. ,「正見 説. 具 ,. 生. 正解脱. .有学. 正定. 至 過程. ,. 後 智慧. (dasa asekh¯a dhamm¯a) 66. 正見. 四聖諦. . 59. 生. .比丘. 正智. 数多. ,正見. 正思惟. 要素. 例. 正見63 ・正. 随伴 正命. 二種類. 正見・正精進・正念 随伴. 正解脱 生 64. ,正見62. 説明. 要素 経典. 正見(samm¯adit.t.hi ariy¯a an¯asav¯a lokuttar¯a magga˙ng¯a) 」. 説. ,. 聖. 具. ,正思惟. 正語. ,有学 八 八聖道. .. 成就 通. 分類. .. 具. 生. …正定. 要素 具 ,阿羅漢. 正智. ,阿羅漢 十. 八聖道. 生. ,阿羅漢 解脱 ,正見 得. . 65. 経典 説. ,十 無学. ,A˙nguttaranik¯aya. 用. .. 対. ,主 悟. 智. 説明 関係. ,智. 智慧 意味. 当. 原語. 67. ,四聖諦 対. ‘˜na¯ n.a’. 用. n˜ a¯ n.a. 矛盾. 解決 ,橋浦 ,正見 五蘊 一切法 無我 知 .(橋浦[1961: 123]; [1965: 139]) ,井上 ,正見 法 正 見 述 (井上[1953: 428–29] ) . Cf. Gethin[2001: 216–23]. 間違 見解 間違 見解 知 ,正見 正見 知 (micch¯adit.t.him . micch¯adit.t.h¯ıti paj¯an¯ati. Samm¯adit.t.him 正思惟 間違 正思惟 知 ,正 . samm¯adit.t.h¯ıti paj¯an¯ati).…間違 正思惟 正 正思惟 知 (micch¯asa˙nkappam . micch¯asa˙nkappoti paj¯an¯ati samm¯asa˙nkappam . samm¯asa˙nkappoti paj¯an¯ati).… 正見 先行 要素 ,正見 正命 . ,二種類 分 説明 正見 . , 要素 先行 正見 意味 . 述. 60 61. 62 63 64. 65. 66 67. M III 75–76: Tatra bhikkhave, samm¯adit.t.hi pubba˙ngam¯a hoti. Katha˜nca bhikkhave, samm¯adit.t.hi pubba˙ngam¯a hoti: samm¯adit.t.hissa bhikkhave, samm¯asa˙nkappo pahoti samm¯asa˙nkappassa samm¯av¯ac¯a pahoti... Samm¯av¯ayamassa samm¯asati pahoti. Samm¯asatissa samm¯asam¯adhi pahoti. Samm¯asam¯adhissa samm¯an˜ a¯ n.am . pahoti. Samm¯an˜ a¯ n.assa samm¯avimutti pahoti. Iti kho bhikkhave, at.t.ha˙ngasamann¯agato sekho dasa˙ngasamann¯agato arah¯a hoti . D III 271, 292: Dasa asekkh¯a dhamm¯a: asekkh¯a samm¯adit.t.hi, asekkho samm¯asa˙nkappo, asekkh¯a samm¯av¯ac¯a, asekkho samm¯akammanto, asekkho samm¯aa¯ j¯ıvo, asekkho samm¯av¯ay¯amo, asekkh¯a samm¯asati, asekkho samm¯asam¯adhi, asekkham . samm¯an˜ a¯ n.am . , asekkh¯a samm¯avimutti. Cf. Thanavuddho[1996]. A V 237–49; Parisuddhavagga・S¯adhuvagga・Ariyamaggavagga・Puggalavagga. PED 287: ‘˜na¯ n.a+dassana as one of the characteristics of Arahantship’; D III 220: tisso vijj¯a: pu-. – 37 –.

(12) 韓 尚希. 正見. ,四聖諦 対. 同義. 程度. pa˜nn˜ a¯. 学 正見. 単. 68. 用 異. .. 戒–定–慧. 具. 体系. 智. ,四聖諦. 同様. 69. 理解. 場合. ,慧. 八聖道 正見 ,八聖道 修行. 有学 正見. 正見. ,. 意味. 含. 四聖諦. 途上. .. 正智 70. 含 智. 完全 体得. 智. 一. 理解. ,八聖道. ,正見. 四聖諦. .. 理解. 説明. ,不完全. 無学. 要素. 解釈 対. ,有. ,無学 四聖. 具. ,八聖道 修行 完成. 無学 正見 ,四聖諦. 十 正智. 阿羅漢. 意味. .正見. 滅 経験. 当. 経典 ,. ,四聖諦 含. 智. .. 対. 正見. n˜ a¯ n.a. ,. 意味. pa˜nn˜ a¯. ,四聖諦. 対. ‘n˜ a¯ n.a’ 用. 説明. 智. .n˜ a¯ n.a. 無学. .一方,阿羅漢 具 正見. n˜ a¯ n.a. 対. ,有学. 無学 正見. 対. 意味. 述. ,正智(samm¯an˜ a¯ n.a) 諦. 知的 理解. ,. 四聖諦. 対. ,四聖諦 対. 具. 正見 ,八聖道 完全 実践 ,. 智. ,苦. 解脱. 慧解脱. .. 4 以上, 解脱. 教説. 関. 考察. 体系. ,四聖諦. 説. 作業仮説. 八聖道. 種々 相違. 心解脱. 記述 整理. 慧解脱. 立. ,阿羅漢. 成就. ,. .. 結果. . ,四聖諦 八聖道 「苦」. 五取蘊. 貪欲 伴. 正定. 得. .渇愛 .. 至 過程 二. , 「苦 通. 滅」. ,四禅. 特性. ,五蘊・六根. ,愛. ,渇愛 滅. 五取蘊. 完全 消滅 経験. 滅 , 「苦」. .「苦 滅 導. 道」. 思. ,貪欲. ,苦. 対象 対象. 解放. .. 原因」. 快楽. 八聖道. ,. 消滅. 心解脱. ,心解脱 成就. 消滅. 対. 無常・苦・無我. 対. 執着. .. 捨. ,samatha. ,残. ,「苦. , 「苦 滅」 経験. 洞 快楽. vipassan¯a. 完全 解放. . 離. ,「苦. 同様 状態. ,. ,. 過程. 経験. 貪欲 ,. 本性 知 滅. ,苦. 滅. ,心解脱 慧解脱 得. 渇愛 断. 正見. 察 ,. 体系. . 滅. 導. 道」. 通. 「四聖諦 対. ,「苦. 原因」. 完全 体得」. bbeniv¯as¯anussati˜na¯ n.am . vijj¯a, satt¯anam . cut¯upap¯ate n˜ a¯ n.am . vijj¯a, a¯ sav¯anam . khaye n˜ a¯ n.am . vijj¯a. 68. 水野[1997: 69]. 69 A I 235–36 連続 二 教典 ,adhis¯ılasikkh¯a, adhicittasikkh¯a, adhipa˜nn˜ a¯ sikkh¯a 対 ,adhicittasikkh¯a ,両方 四禅 説明 ,adhipa˜nn˜ a¯ sikkh¯a , 四聖諦 対 智 心解脱・慧解脱 説明 ; Mah¯aniddesa 39. 用例 四聖諦 対 智 ,心解脱・慧解脱 表現 . ,四聖諦 対 智 ,心解脱 慧解脱 得 . 70 聖者 ,八聖道 ,最初 段階 有学 正見 有 ,修行 続 ,最後 無学 正見 具 ,三学 体系 ,有学 無学 正見 智慧 , 最後 慧 説 .. – 38 –.

(13) 四聖諦 八聖道. ,無明 就. 滅. 体系. 状態. 慧解脱. 得. ,四聖諦. 心解脱・慧解脱. 成. . 両解脱. ①心解脱. 成就 考察. 過程. 術語 , 「心 解脱. 場合,. 関. 経典. ,八聖道 正見. 三. 正定. 成就 中心. 説明. ,異. 体系. 有学. 正見. 順次的 進. 説明. ,八聖道. 進. 八聖道 説. 阿羅漢 要素. 〈略号. A. 正智. 使用. ,慧解脱. 解脱 意味. .. 持. .. ,禅定 通. 貪欲 消滅. 正智 正解脱. 様子 表. 至. .. 慧. 当. ,四聖諦 対. 正見 意味. 含. ,. 無学. 十. ,戒–定–慧. 要素 八聖道. 正見. 思. 滅. ,十 阿羅漢. .八聖道 ,無学. 意味. 作. 位置. 完全. 阿羅漢 要素 ,心解脱 経 慧解脱 成就 三学. .. ,貪欲. 途中段階. ,心解脱 慧解脱. ②八聖道 心解脱. 解脱. 点 明 完全 解脱 表 表現. 説. ,渇愛全体 滅. 成就. ,次. 」. ,心解脱 慧解脱 一対 段階. 十. pa˜nn˜ a¯ vimutti. cetovimutti. 中 説明 智. 正見 ,. .. 〉. A˙nguttaranik¯aya, 5 vols. ed. R. Morris and E. Hardy. London: Pali Text Society (PTS). 1885–1990.. AA. A˙nguttaranik¯ayat..thakath¯a (Manorathap¯uran.¯ı), 3 vols. ed. V. Trenkner and R. Chalmers. London: PTS. 1948–1951.. D. D¯ıghanik¯aya, 3 vols. ed. T. W. Rhys Davids and J. E. Carpenter. London: PTS. 1890–1911.. DA. D¯ıghanik¯ayat..thakath¯a (Suma˙ngalavil¯asin¯ı), 3 vols. ed. T. W. Rhys Davids, J. E. Carpenter and W. Stede. London: PTS. 1886–1932.. It. Itivuttaka. ed. E. Windish. London: PTS. 1889.. M. Majjhimanik¯aya, 3 vols. ed. V. Trenkner and R. Chalmers. London: PTS. 1948– 1951.. MA. Majjhimanik¯ayat..thakath¯a (Papa˜ncas¯udn¯ı), 5 vols. ed. J. H. Woods, D. Ko´smbi, and I. B. Honer. London: PTS. 1922–1938.. NPED. A Dictionary of P¯ali, Part II, Margaret Cone, Bristol: PTS. 2010.. PED. The P¯ail Text Society’s P¯ali-English Dictionary, T. W. Rhys Davids & W. Stede. London: PTS. 1986(1st Edition 1921–1925).. Pug. Puggalapa˜nn˜ atti.. PugA. Puggalapa˜nn˜ atti-at..thakath¯a. Puggalapa˜nn˜ atti and Puggala-pa˜nn˜ atti-at..thakath¯a. Combined reprint with corrections. London: PTS. 1972.. S. Sam . yuttanik¯aya, 6 vols. ed. L. Feer (vols.1–5) and C. A. F. Rhys Davdis (vol. 6, index) London: PTS. 1884–1904.. SA. Sam . yuttanik¯ayat..thakath¯a (S¯aratthappak¯asin¯ı), 3 vols. ed. F. L. Woodward. Lon– 39 –.

(14) 韓 尚希. don: PTS. 1929–1937. Sn. Suttanip¯ata, ed. Andersen, D. and Smith, H. London: PTS. 1948.. Vin. Vinayapit.aka, 5 vols. ed. Hermann Oldenberg. London: PTS. 1879–1883.. (参考文献). Cousins, Lance S. [1984] “Samatha-y¯ana and Vipassan¯a-y¯ana,” in Buddhist studies in Honour of. Hammalava Saddh¯atissa, Univiersity of Jayewardenepura, Sri Lanka : Nugegoda, pp. 56–68. De Silva, Lily [1978] “Cetovimutti, Pannavimutti and Ubhatobhagavimutti,” Pali Buddhist. Review Vol. 3, No. 3, London, pp. 118–45. Gethin, Rupert. M. L. [1998] The Foundations of Buddhism, Oxford: Oxford University Press. [2001] The Buddhist Path to Awakening, Oxford : Oneworld Publications.. Gombrich, Ricard F. [1996] How Buddhism Began : the conditioned genesis of the early teachings,. London : Athlone Press. Griffiths, Paul [1981] “Concentration or Insight: The Problematic of Therav¯ada Buddhist. Meditation Theory,” The Journal of the American Academy of Religion 49-4, pp. 605–24. Gunaratana, Henepola [1985] The path of serenity and insight, Delhi: Motilal Banarsidass. (Reprint:. 2009) Katz, Nathan [1982] Buddhist Images of Human Perfection: The Arahant of the Sutta Pit.aka. Compared with the Bodhisattva and the Mah¯asiddha, Delhi : Motilal Banarsidass. Masefield, Peter [1986] Divine Revelation in Pali Buddhism, Colombo: Sri Lanka Buddhist. Publication. Rahula, Walpola [1978] What the Buddha taught, London : The Gordon Fraser Gallery Ltd.. Schmithausen, Lambert [1981] “On Some Aspects of Descriptions or Theories of ‘Liberating insight’. and ‘Enlightenment’ in Early Buddhism,” Studien zum Jainismus und Buddhismus, Wiessbaden: Steiner–Verlag–Wiesbaden–Gmbh, pp. 199–250. – 40 –.

(15) 四聖諦 八聖道. 体系. cetovimutti. pa˜nn˜ a¯ vimutti. Thanavuddho, Bhikkhu [1996]「. 八聖道. 十無学法」『印度学仏教学研究』44-2,. pp. 876–78. Vetter, Tilmann [1988] The Ideas and Meditative Practice of Early Buddhism, Leiden : E. J.. Brill. 井上 教順 [1953]「正見 関 榎本 文雄 [2009]「四聖諦. 一考察」 『印度学仏教学研究』1-2, pp. 428–29. 原意. 仏教. 聖」『印度哲学仏教学』24,. pp. 336–54. 雲井 昭善 [1982]「原始仏教. 解脱」『仏教思想 8 解脱』京都:平楽寺書店,. pp. 83–116. 下田 正弘 [1996]「《. 》. 《救. 》−. 仏教類型論再考」『宗教研究』70-1,. pp. 25–46. 玉城 康四郎 [1985]「心解脱・慧解脱 史 中村 元. 関. 考察」『壬生台舜博士頌寿記念:仏教. 歴. 思想』, pp. 295–347.. [1974]「原始仏教. 止観」『印度学仏教学研究』23-1, pp. 24–29.. [1982]「解脱 思想」『仏教思想 8 解脱』京都:平楽寺書店, pp. 3–80. 橋浦 寛照 [1961]「四諦. 」 『印度学仏教学研究』9-1, pp. 122–23.. [1965]「八聖道」 『印度学仏教学研究』14-1, pp. 138–39. 服部 弘瑞 [1997a] 「原始仏教. 無明(avijj¯a). 語義. 」『. 学仏教文. 化学』pp. 105–111. [1997b] 「原始仏教. 於. 八聖道. 涅槃. 問題」『印度学仏教学研究』46-1,. pp. 81–83. 藤田 宏達 [1972]「原始仏教. 禅定思想」『佐藤博士古希記念:仏教思想論叢』,. pp. 297–315. 藤田 正浩 [1994]「心解脱 慧解脱」 『印度学仏教学研究』42-2, pp. 28–32. 舟橋 一哉 [1952]『原始仏教思想 研究』京都:法蔵館.(第六刷, 1978) 水野 弘元 [1997]『仏教教理研究 水野弘元著作選集第二巻』東京:春秋社. 渡辺 文麿 [1982]「. 仏教. 解脱思想」『仏教思想 8 解脱』京都:平楽寺書. 店, pp. 119–47.. 2012.10.17 稿  . – 41 –. 東京大学大学院博士課程.

(16) Cetovimutti and pa˜nn˜ a¯ vimutti and their Relevance to the Four Noble Truths and the Noble Eightfold Path Han, SangHee In the various teachings found in the Nik¯ayas, there is no consistent, systematic explanation about the process or method for how Buddhist practitioners achieve the “fruits of the saints” or attain emancipation. Since the descriptions of the same subject in different parts of the Nik¯ayas do not show clear correlation, and are somewhat fragmented, it would seem that the elements of the system of practice outlined in the Nik¯ayas are discordant with each other to a certain degree. However, by analyzing the different contexts that a certain subject is taught in, it is possible to understand these various teachings as a unified system. With this framework in mind, this paper explores the concept and attainment of cetovimutti (emancipation of the heart) and pa˜nn˜ a¯ vimutti (emancipation by wisdom), both states achieved by arahants, based on their relation to the system of “The Four Noble Truths” and “The Noble Eightfold Path.” Doing so will clarify the following points. It is thought that cetovimutti is derived from the expression of meaning “release in the mind,” or in other words “complete emancipation.” However, it does not appear to carry the same meaning in every case. When cetovimutti and pa˜nn˜ a¯ vimutti appear as a pair, cetovimutti is placed at the midway point to emancipation, while complete emancipation is identified as achieving pa˜nn˜ a¯ vimutti. In this way, when cetovimutti and pa˜nn˜ a¯ vimutti both appear as a pair they both are regarded as the state of complete emancipation of an arahant. In other contexts, cetovimutti means “the release of the heart from lust (r¯aga) by achieving the eighth item in the Noble Eightfold Path (i.e samm¯asam¯adhi or the four jh¯anas),” while pa˜nn˜ a¯ vimutti means “the release from ignorance (avijj¯a) by the attainment of wisdom that is the complete realization of the Four Noble Truths, attained by completing the Noble Eightfold Path.” It is thought that by achieving the ninth and the tenth qualities of the ten qualities of arahant (dasa asekh¯a dhamm¯a), right knowledge (samm¯an˜ a¯ n.a) and right emancipation (samm¯avimutti), the first eight items of this system are none other than the Noble Eightfold Path. In this case, pa˜nn˜ a¯ vimutti comes after cetovimutti, in the same way that wisdom (pa˜nn˜ a¯ ) comes after meditation (sam¯adhi).. – 139 –.

(17)

参照

関連したドキュメント

This means that finding the feasible arrays for distance-regular graphs of valency 4 was reduced to a finite amount of work, but the diameter bounds obtained were not small enough

By the algorithm in [1] for drawing framed link descriptions of branched covers of Seifert surfaces, a half circle should be drawn in each 1–handle, and then these eight half

We present sufficient conditions for the existence of solutions to Neu- mann and periodic boundary-value problems for some class of quasilinear ordinary differential equations.. We

In Section 13, we discuss flagged Schur polynomials, vexillary and dominant permutations, and give a simple formula for the polynomials D w , for 312-avoiding permutations.. In

Analogs of this theorem were proved by Roitberg for nonregular elliptic boundary- value problems and for general elliptic systems of differential equations, the mod- ified scale of

Then it follows immediately from a suitable version of “Hensel’s Lemma” [cf., e.g., the argument of [4], Lemma 2.1] that S may be obtained, as the notation suggests, as the m A

Definition An embeddable tiled surface is a tiled surface which is actually achieved as the graph of singular leaves of some embedded orientable surface with closed braid

Our method of proof can also be used to recover the rational homotopy of L K(2) S 0 as well as the chromatic splitting conjecture at primes p > 3 [16]; we only need to use the