ペウスについて「音楽家であると同時に預言者や賢者である」と述べ、
「驚嘆
[すべき音楽]によって粗野して野蛮な心まで和らげた」と述べていた
15)。
また、ホラティウス(BC65-8)は次のように語っていた。
人間がまだ森に住んでいたとき、神々に仕える神官であり予言者でもあっ
たオルペウスは、彼らに説いて殺戮と忌まわしい食物を止めさせた。ここ
から、オルペウスが獰猛な虎と獅子を馴らしたという話が生まれた
16)。
フルゲンティウス(
5C-6C)は『神話学(Mithologiae)』の中で、オルペウ
ス(
Orpheus)という名が ‘Oraia phone’ すなわち「最高の声」(optima voz)
に、そしてエウリュディケ(Euryudice)という名が ‘eur dike’ すなわち「深
い判断」
(profunda iudicatio)に由来すると語っている
17)。この寓意的な語源
学は、オルペウスに雄弁な教育者のイメージを付与することになる。
12 世紀
のシャルトル学派の哲学者たちもそれに言及しており、たとえばベルナル
ドゥス・シルヴェストリス(?-1178)はウェルギリウス『アエネアス』の註
解でこう述べている。
それゆえわれわれは、オルペウスを知恵と雄弁と見なす。というのは、
オルペウスはいわば、オレア・フォン、すなわち「良い声」と呼ばれて
いるからである。彼はアポロンとカリオペ、すなわち知恵と雄弁の子で
ある
18)。
に導くという点で、自分たちの一つの理想的存在であった。このようなオル
ペウス像について、ジョン・ウォーデンは「啓蒙家オルペウス」
(
Orpheus the
civilizer)
23)と呼び、アウグスト・ブックは、人文主義を背景に生まれた「特
殊な教養理念」
(
die spezifsche Bildungsidee)
24)をそこに見いだしている。
ついてしばしば言及している。ゾロアスターもまた、
「叡智的な子」を神
に帰した。彼らがこれらのことを述べたのは、神の助力によって可能と
なったのである
34)。
フィチーノは同書
24 章において、キリストの出現を「神の摂理」の実現と
して論じている。古代の異教世界のシビュラたちとヘブライの預言者たち、
そして古代の神学者たちも、キリストの出現以前に真理についてある程度の
知識は有していた。しかし、イエス・キリストこそが、彼以前の宗教が欠い
ていたものを完成させたばかりか、異教の哲学が示唆していた真理を成就さ
せたのである
35)。
そしてフィチーノによれば、異教の哲学者たちがキリスト教に類似した教
説を開陳することができたのは、彼らが旧約聖書から知識を得ていたからな
のである。
このことから明らかになるのは、アレクサンドレイアのクレメンス、プ
ラトン主義者アッティコス、エウセビオス、そしてアリストブロスが証
しているように、異教の者たちが際だった教義と秘儀をもっていたなら
ば、それはユダヤ人たちから得たものであり、後者においては単純な物
語として含まれていたものが、前者によって詩的寓意に変えられたとい
うことである。
……プラトンはユダヤ人たちを深く模倣したので、ピュ
タゴラス主義者のヌメニオスは、彼はギリシア語を話すモーセに他なら
ない、と述べたほどである
36)。
フィチーノによれば、ヘブライの知恵は「古代神学」に流れ込み、それはギ
リシアのプラトンによって集大成された。
「ゾロアスター、ヘルメス、オルペ
ウス、アグラオパモス、ピュタゴラスが合致する異教の者たちの古代神学は
すべて、われわれのプラトンの書物の中に含まれている」
37)。
この古代神学者の系譜は、フィチーノにおいて一定しているわけでなく、
『プ
ラトン神学――魂の不死性について』(Theologia platonica, de immortalitate
祭司長であるヘルメス、オルペウス、アグラオパモス、ピュタゴラス、プラ
トンへ至ると述べられている
38)。プロティノスの『註解』の序文においては、
神学はペルシア人の間ではゾロアスターから、エジプト人の間ではヘルメス
から同時に始まり、彼らにオルペウス、アグラオパモス、ピュタゴラス、プ
ラトンが続いたと述べられている
39)。
いずれにせよ、フィチーノは、ギリシアにおける古代神学の創始者をオル
ペウスと見なし、それがピュタゴラスを経てプラトンによって完成されたと
考えている。このような理解は、フィチーノが新プラトン主義者たちの著作
に精通していたことに拠っている。すでに指摘したように、イアンブリコス
によれば、ピュタゴラスの数に関する神学はオルペウスに原型を求められる
ものであり、プロクロスの『プラトン神学』によれば、ギリシアの神学はす
べてオルペウスに端を発するものだった
40)。フィチーノはプロクロスの写本
に残した註記で次のように述べている。
プロクロスの述べているところによれば、ギリシア人の中に神学の権威
者が5人いた。創始者はオルペウスで、彼から、アグラオパモス、ピュ
タゴラス、ピロラオス、プラトンの順に神学は受け継がれた。彼ら5人
は、言葉も異なり、方法も異なっていたが、その所説は完全に一致して
いた
41)。
フィチーノは実際に自らの著作において、オルペウスの『讃歌』や『アル
ゴナウティカ』を利用しながら議論を進めている。
『讃歌』からの詩行の引用
は、
『プラトン神学』においては
15 回
42)、
『プラトンの「饗宴」註解――愛
について』
(Commentarium in Convivium Platoni, de amore)においては5回な
されている
43)。以下、二つの例を紹介したい。
『プラトン神学』第2巻第
13 章「神は愛し、備える」
(
Deus ama et providet)
それゆえ、オルペウスにおいて、神はこう呼ばれる。
「永遠の生命にして
不死なる摂理」
。メルクリウス[ヘルメス]は、この摂理が人類の庇護者
であると述べている。そしてプラトンが『法律』第4巻において、神は
万物の諸端、中間、最後を含んでいると、神はすべてを囲み、各々の事
物を正しく配置すると、神は従順で敬虔な者たちに恩恵を施し、高慢で
不敬な者たちを罰すると述べている
46)。
このようにフィチーノは、自らの議論にオルペウスの詩行を挿入するだけ
でなく、その内容が、古代神学者の一人であるヘルメスと、さらにプラトン
とも合致することを説いている。
一方、
『プラトンの「饗宴」註解』の第1談話第3章「愛の起源について」
(De origine amoris)はオルペウスへの言及から始まっている。
パイドロスは最後のものこそが最良であると結論している
53)。
フィチーノが神的狂気を主題的に取り上げたのは、ペレグリーノ・デリ・
アリ宛の「神的狂気について」
(De divino furore)と題された書簡である。フィ
まざまな音程から成る協和を用いて、魂の非調和を追い出すのである
57)。
これらの狂気と魂の「一」への上昇について詳しく語られているのが、
『
「饗
宴」註解』第7談話第
13 章「いかに神的な愛が有益であるか、その四つの種
類について」
(
Quam utilis diuinus amor et de quatuor eius speciebus)、第 14 章「い
かなる段階を経て神的狂気は魂を引き上げるか」(
Quibus gradibus diuini
furores animam extollat)、第 15 章「すべての狂気の中で愛が優越しているこ
と」
(Omnibus his furoribus amor prestantior est)である。
必要となる。これは、浄化や供犠やその他の神的な奉仕によって、魂のあら
ゆる部分の関心を、
神の崇敬に専心している知性へと向ける。
そこで魂の各々
の部分は一つの知性へと戻されて、
「一である全体」となる。第三の狂気は、
これを魂の頂点である「一」そのものへと導く。それはアポロンの予言によ
るのであり、というのも、魂が知性を超えて「一」に至ったときには未来を
予知しうるからである。
このようにして魂は「一」となったのであるが、この「一」はいまだに魂の
本性や本質の中に存している。
したがって、
魂は本質を超えて存在する
「一」
、
すなわち神へと赴かなければならない。最終的に、天上的なウェヌスが、神
的な美を欲求し、その美を熱望する愛によってこのことを果たすのである。
これらが四つの狂気の作用である。彼[プラトン]は、それらについて、
『パイドロス』において全般的に論じ、
『イオン』においてはとくに詩的
狂気について、
『饗宴』においては愛の狂気について論じている。オルペ
ウスがこれらの狂気すべてに捕らわれていたことは、彼の書物が証言と
なりうる。われわれは、とりわけサッポー、アナクレオン、そしてソク
ラテスが、愛の狂気に掴まれていたことを認める
59)。
フィチーノによれば、オルペウスはたんに詩的狂気にだけはなく、神的狂気
のすべてに関わっており、
いわば特権的な詩的神学者の地位を獲得している。
それとともに、神的狂気の最初の段階について最も明瞭に示しているのがオ
ルペウスであることも推測しうるであろう。
『イオン』と『饗宴』の註解では、詩的狂気がもたらす「音色」
(musuci toni)、
「調和の甘美さ」
(harmonica suauitas)、
「さまざまな音程の協和」
(diuersorum
[tonorum] consonantia)という音楽的な特徴が示されていた。このような点に
ついて、フィチーノが詳しく語っているのは、
「音楽の諸原理について」
(
De
rationibus musicae)と題された、フィレンツェの司祭で哲学者であるドメニ
コ・ベニヴィエーニ宛の書簡である。その冒頭は以下のように始まる。
て気化された、きわめて微細で透明な蒸気であり、身体のあらゆる部分に浸
透して、魂の力を身体に伝え、また感覚器官を通して物体の像を受け取る
64)。
また、
音楽が視覚的イメージよりも魂に強く影響する理由として、
フィチー
ノは「
『ティマイオス』註解」において、音楽的協和が魂に類似していること
を挙げている。というのは、音楽的協和は万物の中間である元素、すなわち
空気の中で生じ、運動によって耳に達するからである。こうして協和が、事
物の中間であり円運動の原因である魂にとってふさわしいものとなる。協和
は、空気のような本性が動きだすと、物体を動かし、純粋化した空気によっ
て、身体と魂の絆である空気のようなスピリトゥスを刺激し、情動によって
諸感覚と魂に同時に働きかけ、意味によって知性に影響を及ぼすのである
65)。
音楽がスピリトゥスを介して、人間の魂と身体を治癒するばかりか、神へ
と誘う働きをなすことを、
カニジャーニに対して最後に、
「友人のマルシリオ」
はこう伝えている。
私と言えば、以上のことが、私が神学と医学の研鑽ののちに、しばしば
竪琴の荘厳な音色と歌唱に訴えて、他の感覚的な快楽を完全に避けた理
由です。私はまた、魂と身体の両方の苦悩を滅して、最も高次の考察と
神へと、可能な限り精神を高めようとして、それを行いました。これに
ついて私は、ヘルメスとプラトンの権威に頼ることにします。彼らは、
音楽がわれわれに神によって、身体を抑制するために、精神を鎮めるた
めに、そして神を称讃するために与えられたと述べています。私は、ダ
ビデとピュタゴラスが、このことをとりわけ教えたことを知っています
し、そして、彼らが実際に行ったと信じています
66)。
第4章――フィチーノとスピリトゥス魔術
フィチーノが後年に執筆した、彼の代表作の一つ、
『生について』
(De Vita)
は全3巻から構成され、第1巻「健康な生について」
(
De vita sana)と第2巻
「長い生について」
(
De vita longa)では学者と老人の健康法が
67)、また第3
彼によれば、この世界という身体があらゆる部分において生きていること
は、その運動と生成から明らかである。この世界は、そのあらゆるところに
浸透し、全体を調整している魂によって生きている。したがって、世界とい
う可触的で、部分的に透明である身体と、身体とはまったく異なる本性を有
する魂の間には、われわれの内で魂と身体の間にスピリトゥスが存在してい
るように、あらゆるところにスピリトゥスが実在しており、生命はあらゆる
ところで、魂を介して、より大きな身体に伝えられるように働いている。ス
ピリトゥスは、神的な魂がより大きな身体の内に現存し、それを通して生命
を行き渡らせるために必要な「媒介=中間者」
(
medium)なのである。
同書第3巻第
21 章は「天上の恩恵を得るための言葉と歌の力について、お
よび、天上的な事柄へと導く七つの段階について」
(De virtute verborum atque
あなたが賢明ならば)すぐさま起き上がり、自ら進んで竪琴を、すなわ
ち労苦に対する甘美な慰めを手に取ってください
79)。
付論 ジョヴァンニ・ピーコにおけるオルペウス
ジョヴァンニ・ピーコ・デッラ・ミランドラ(
1463-94)は、フィレンツェ
のプラトン・アカデミーに属し、フィチーノから哲学上の影響を受けながら
も新しい哲学的探究を推し進めた
80)。ピーコはフィチーノと同様に、哲学=
神学が古代の異教の地で生まれ、それがギリシアに伝わってきたという「古
代神学」の系譜を念頭に置いている。
彼の『人間の尊厳についての演説』
(Oratio de hominis dignitate)において
学」に関しては、たとえば、以下の論題が対応するだろう。
ウェヌスの一性の、三美神の三性への分割、
〈運命〉の一性の、パルカの
三性への分割、サトゥルヌスのユピテル・ネプトゥヌス・プルトーへの
分割について深く、叡智的に理解する者は、オルペウスの神学において
適切に進む方法を見てとるだろう
89)。
「オルペウスの神学において適切に進む方法」は、
『
900 の論題』の「プロ
クロスに基づいた論題」や「ピュタゴラスに基づいた論題」においても同様
に見いだされる
90)。また、ピーコはこの内容について、
『ベニヴィエーニの
「愛の歌」註解』
(Commento sopra una canzona de amore composta da Girolamo
こで実践的なカバラ、すなわち「名称についての学知」について想定してい
る
94)。
このようにして、ピーコにとってオルペウスの讃歌は、カバラの秘儀的教
説と深く関係づけられ、自然魔術的な側面が強調されることになる
95)。この
観点はフィチーノにはとうてい考えが及ばぬものであったが、後代に、たと
えばヨハネス・ロイヒリンやコルネリウス・アグリッパ・フォン・ネッテス
ハイムに影響を及ぼすことになる。
註 *本稿は立論上、以下の拙稿と重複する箇所があることをお断りしておきたい。 『ルネサンスの神秘思想』、講談社学術文庫、2012 年。 「詩人リノスの〈再生〉――ルネサンスの詩的神学に関するノート」、『ルネサンス における異教的伝統の再検討』(平成6年度科学研究費補助金[総合研究(A)]研究 成果報告書,代表・埼玉大学教養部助教授伊藤博明)1995 年、183-201 ページ。1) Cf. Orphicorum fragmenta, collegit Otto Kern, Berlin: Weidmann, 1922 (Dublin – Zürich: Weidmann, 1972); K. Ziegler, “Orpheus”, “Orphische Dichtung,” in A. Pauly und G. Wissowa,
Real-Entcyclopödie der classischen Altertumswissenshaft, Stuttgart, 1893-1962, Bd. 18,
pp.1200-1316, 1321-1417; John Block Friedmann, Orpheus in the Middle Age, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1970; Orpheus: The Metamorphoses of a Myth, edited by John Warden, Toronto: University of Toronto Press, 1982; M.L. West, The Orphic Poems, Oxford: Clarendon Press, 1983; Fritz Graf, “Orpheus: A Poet among Men,” in Interpretations
of Greek Mythology, edited by Jan Bremmer, London: Croom Helm, 1988, pp.80-106; Charles
Segal: Orpheus: The Myth of the Poet, Baltimore - London: The Johns Hopkins University Press, 1989; Luc Brisson, “Orphée et l’Orphisme à l’époque impériale: témoignages et interpretations philosophique, de Plutarque à Jamblique,” in Ausstieg und Niedergang der
Römischen Welt, Teil 2, Band 36.4, Berlin – New Nork: Walter & Gruyter, 1990,
pp.2867-2931; Orphisme et Orphée en l’honneur de Jean Rudhardt, Textes réunis et édités par Philippe Borgeaud, Genève: Droz, 1991; Orphée, Poèms magiques et cosmologiques, Postface par Luc Brisson, Paris: Les Belle Lettres, 1993; Orfeo e l’Orfesmo, a cura di Agostino Masaracchia, Roma: GEI, 1993; Christoph Riedweg, “Orfeo,” in I Greci: Storia, Cultura, Arte,
Società, a cura di Salvatore Settis, vol.2. 1, Torino: Einaudi, 1996, pp.1251-1280; “Orpheus,”
2) Sextus Empericus, Adversus mathematicos, 1, 203 = Kern, op.cit., test.11: ‘Λίνον τε καὶ ’Ορφέα καὶ Μουσαῖον καὶ ἄλλους παμπληθεῖς.’
3) Diogenes Laertius, Vitae philosophorum, Prooem. 3.[『ギリシア哲学者列伝』(上)、加来 彰俊訳、岩波文庫、14 ページ。]
4) Eusebius, Chronicon, a. 749 = Kern, op.cit., test.18: ‘ ’Ορφευς Θρᾶιξ ἐγνωρίζετο· τούτου μαθητὴς Μουσαῖος ὁ Εὐμόλπου υἱός. Λίνος διδάσκαλος ‘Ηρακλέους έγωξνωρίζετο.’ Cf. Idem,
Praeparatio evangelica, 10, 12 = Kern, op.cit., test. 16; Origenes, Contra Celsum, 1, 16 = Kern, op.cit., test. 225a; Hippolytus, Refutatio omnium haeresium, 5, 20 = Kern, op.cit., test. 243.
5) プラトン『クラテュロス』400C。
6) アリストパネス『蛙』1032。エウリピデス『ヒュッポリュトス』952-53。プラトン 『法律』782C。
7) プラトン『国家』364E-365A。
8) Cf. W.K.C. Guthrie, Orpheus and Greek Religion, 2nd. ed., London: Methuen, 1952. レナ ル・ソレル『オルフェウス教』、脇本由佳訳、白水社(文庫クセジュ)、2003 年。 9) Iamblichus, De vita pythagorica liber, 28, 145, ed. Ludovicus Deubner, Leipzig: Teubner, 1937, p.81: ‘ῥητέον ὡς τῆς Πυθαγορικῆς κατ’ ἀριθμὸν θεολογίας παράδιγμα έναργὲς ἔκειτο παρὰ ’Ορφεῖ.’ Cf. Iamblichus, On the Pythagoran Way of Life, Text, Translation, and Notes by John Millon and Jackson Hershnbell, Atlanta: Scholars Press, 1991, pp.162-163. 邦訳は以下 のとおり。イアンブリコス『ピュタゴラス伝』、佐藤義尚訳、国文社、2000 年。イアン ブリコス『ピタゴラス的生き方』、水地宗明訳、京都大学学術出版会、2011 年。 10) Proclus, Theologia platonica, 1, 5, éditit par H.D. Saffrey, Théologie platonicienne, Libre 1, Paris: Les Belles Lettres, 1968, p.25: ‘ἃπασα γὰρ ἡ παρ’ Ἔλλησι θεολογία τῆς ’Ορφικῆς ἐστὶ μυσταγωγίας.’
11) Cf. Frideman, op.cit., pp.38-85; Jean-Michel Roessli, “Postface. De l’Orphée juif à l’Orphée écossais: Bilan et perspectives,” in John Block Friedman, Orphée au Moyen Âge, traduit par Jean-Michel Roessli, Paris: Éditions du CERF, 1999, pp.298-303.
12) Cf. Frideman, op.cit., pp.38-85; Eleanor Irwin, “The Songs of Orpheus and the New Song of Christ,” in Orpheus: The Metamorphoses of a Myth, pp.51-62; Roessli, op.cit., pp.394-309. 13) Eusebius, Laudes Constantini, 14, in Werk 1, ed. Ivan A. Heikel, Leipzig: J.C. Hinrich’sche Buchhandlung, 1902, p.242: ‘ἁνήμερον ‘Ελλήνων τε καὶ βαρβάρων πάθη τε ἄργια καὶ θηριώδη ψυχῶν.’
14) ルネサンス期におけるオルペウスの受容と影響については以下を参照。D. P. Walker, “Orpheus the Theologian and Renaissance Platonism,” Journal of the Warburg and
Courtauld Institutes, 16 (1953), pp.100-120; Idem, “Le chant orphique de Marsile Ficin,” in Musique et poésie au XVIe siècle, Paris: Editions du CNRS, 1954, pp.17-33; August Buck, Der
Orpheus-Mythos in der italienischen Renaissance, Krefeld: Scherpe, 1961; John Warden,
pp.51-64; Mario Martelli, “Il mito d’Orfeo nell’età laurenziana,” in Orfeo e l’Orfismo, pp.319-351; Sarah Klitenic Wear, “Ficino’s Hymns and the Renaissance Platonic Academy,” in
Laus Platonici Philosphi: Marsilio Ficino and his Influence, edited by Stephen Clucas, Peter J.
Forshaw, Varely Rees, Leiden – Boston: Brill, 2011, pp.133-148; J. B. Allen, “Eurydice in Hades: Florentine Platonism and the Orphic Mystery,” in Nuovi maestri e antichi testi:
Umanesimo e Rinascimento alle origine del pensiero moderno, a cura di Stefano Caroti e
Vittoria Perrone Compagni, Firenze: Olschki, 2012, pp.19-40.
15) Quintilianus, Institutio Oratoria, 1, 20, 9. クィンティリアヌス『弁論家の教育 1』、森 田宇一・戸高和弘・渡辺浩司・伊達立晶訳、京都大学学術出版会、2005 年、113 ペー ジ。
16) Horatius, Ars poetica, 391-393. ホラーティウス『詩論』、岡道男訳、岩波文庫、1997 年、252 ページ。
17) Fabius Planciades Fulgentius, Mithologiae, 3, 10, ed. R. Helm, Leipzig: Teubner, 1898, p.77.
18) Bernardus Silvestris, Commentum Bernardi Silvestris super sex libros Eneidos Virgilii, edited by Julian Ward Jones and Elizabeth Frances Jones, Lincoln, Neb.: University of Nebraska Press, 1977, p.54: ‘Per Orpheum ergo sapientem et eloquentem accipimus. Unde Orpheus quasi orea phone dicitur, i.e., bona vox. Filius Apolliis et Calliopes i.e. sapientiae et eloquentiae.’
19) 二 つ の 註 釈 と も 未 刊 行 で あ り 、 テ ク ス ト は フ リ ー ド マ ン ( Friedman, op.cit., pp.105-110)に拠る。Guillaume de Conches: ‘Orpheus ponitur pro quolibet sapiente et eloquente, et inde Orpheus dicitur quasi Oreaphone, id est optima vox.’ Nicolas Trivet: ‘Per Orpheum intelligitur pars intellectivea instructa sapientia et eloquentia. Unde dicitur filius Phoebi et Calliopeae quae est una de IX Musiis qui dicitur a calo quod est bonus et phonos sonus quasi bonus sonus propter quod significant eloquentiam (…) Phoebus est deus sapientiae ideo dicitur filius Phoebi qua instructa sapientia.’
20) Giovanni Boccaccio, Genealogie deorum gentilium libri, 5, 12, a cura di Vincenzo Romano, vol.1, Bari: Laterza & Figli, 1951, p.244-245: ‘Dicitur autem Orpheus quasi ‘aurea phones,’ id est ‘bona eloquentie vox,’ que quidem Apollinis, id est sapientie, et Caliopis, que ‘bonus’ interpretatur ‘sonus’, filia est.’ Cf. Giovanni Boccaccio, Genealogy of the Pagan Gods, vol.1, edited and translated by Jon Solomon, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2011, pp.654-655.
21) Ibid., p.245: ‘Hac Orpheus movet silvas radices habentes firmissimas et infixas solo, id est obstinate opinionis homines, qui, nisi per eloquentie vires queunt a sua pertinacia removeri. Sistit flumina, id est fluxos et lascivos homines, qui, nisi validis eloquentie demonstrationibus in virile robur firmentur, in mare usque defluunt, id est in perpetuam amaritudinem.’ Cf.
Genealogy, pp.656-657.
leggere I sonetti di Messer Francesco Petrarca in istudio,” in Scritti critici e teorici, a cura di Roberto Cardini, Roma: Bulzoni editore, 1974, vol.1, p.39: ‘La eloquenza poté da pricipio gl’- uomini, e’ quali a guisa di fiere senza costumi, senza leggi e’ boschi e le spilonche abitavano, in uno ceto e congregazione ragunare, e, ragnati, alle leggi e al giusto vivere sottomettergli. Né altro volloro dire e’ poeti che Orfeo potessi con sua citara le fiere fare mansuete, muovere e’ sassi e selve, e fermare e’ fiumi, se non che poté con suo dolce parlare gl’uomini, e’ quali erono alla virtù insensati e quasi di sasso e alla voluttà del corpo furiosi et pieni d’empito, ridurre a civil vita.’
23) Warden, op.cit., p.89. 24) Buck, op.cit., p.14.
25) 「詩的神学」については、古典的研究であるジャン・セズネック『神々は死なず ――ルネサンス芸術における異教神』、高田勇訳、美術出版社、1977 年(原著 Jean Seznec,
La Survivance des dieux antiques. Essai sur le rôle de la tradition mythologique dans l’humanisme et l’art de la Renaissance, London: The Warburg Institute, University of London,
1940)の第1巻第1部第3章「道徳的伝統」、およびエルンスト・ローベルト・クルツィ ウス『ヨーロッパ文学とラテン中世』、南大路振一・岸本通夫・中村善也訳、みすず書 房、1971 年(原著 Ernst Robert Curtius, Europöiche Literatur und lateinisches Mittelalter, Bern: Francke Verlag, 1949)の第 12 章「詩と神学」に加えて、以下を参照されたい。Edgar Wind, Pagan Mysteries in the Renaissance, 2nd ed., New York: Norton,1968, pp.17-25[エド ガー・ウィント『ルネサンスの異教秘儀』、田中英道・藤田博・加藤雅之訳、晶文社、 1986 年];Charles Trinkaus, In Our Image and Likeness. Humanity and Divinity in Italian
Humanist Thought, 2 vols., Chicago: The University of Chicago Press, 1970, pp.555-562,
683-721; Ronald G. Witt, “Coluccio Salutati and the Concepiton of Poeta Theologus in the Fourteenth Century,” Renaissance Quarterly, 30 (1977), pp.538-563; Idem, Hercules at the
Crossroad. The Life, Works and Thought of Coluccio Salutati, Durham, N.C.: Duke University
Press, 1983.
26) Francesco Petrarca, Invective contra medicum, 3, 137, a cura di Pier Giorgio Ricci, Roma: Edizioni di storia e letteratura, 1950, p.71: ‘Primos nempe theologos apud gentes fuisse poetas et philosophorum maximi testantur et sanctorum confirmat autoritas et ipsum, si nescis, poete nomen indicat. In quibus maxime nobilitatus Orpheus, cuius decimoctavo civitatis eterne libro Augustinus meminit. ‘At nequiverunt quo destinaverant pervenire,’ dicet aliquis. Fatebor. Nam perfecta cognitio veri Dei non humani studii, sed celestis est gratie.’ Cf. Francesco Petrarca,
Invectives, edited and translated by David Marsh, Cambridge, Mass.: Harvard University Press,
2003, pp.114-115.
formam conscripta esse facile est cognoscere.’ 28) Kern, op.cit. に収録されている。
29) Cf. Ficino, Opera omnia, p.933; D.P. Walker, Ancient Theology: Studies in Christian
Platonism from the Fifteenth to Eighteenth Century, Ithaca: Duckworth, 1972, pp.27-28[D・
P・ウォーカー『古代神学――十五-十八世紀のキリスト教プラトン主義研究』、榎本 武文訳、平凡社、1993 年].
30) Marsilio Ficino, De religione christiana, Prooemium, in Opera omnia, Basel, 1567 [Torino: Bottega d’Erasmo, 1959], p.1: ‘Quod inter sapientiam religionemque maxima cognatio est.’
31) Ibid.: ‘… philosophus intellectu maxime, sacerdos voluntate nitatur, et intellectus voluntatem illuminet, voluntas intellectum accendat.’
32) Ibid.: ‘Eadem in Graecia consuetudo fuit sub Lino, Orphaeo, Musaeo, Eumolpo, Melampo, Trophimo, Aglaophemo, atque Pytagora.”
33) ルネサンスにおける古代神学(古代神学者)については以下を参照。Charles B. Schmitt, “Perennial Philsophy: From Agostino Steuco to Leipniz,” Journal of the History of
Ideas, 27 (1966), pp.505-532; Idem, “Prisca Theologia e Philosophia perennis: Due temi del
Rinascimento italiano e la loro fortuna,” in Il pensiero del Rinascimento italiano e il tempo
nostro, Firenze: Olschki, 1970, pp.211-236; Giovanni di Napoli, “Il concetto di Philosophia perennis di Agostino Steuco nel quadro della tematica rinascimentale,” in Filosofia e cultura in Umbria tra Medioevo e Rinascimento, Gubbio: Centro di studi umbri presso la Casa di
Sant’Ubaldo in Gubbio, 1967, pp.459-489; Walker, Ancient Theology. フィチーノにおける 古代神学については以下を参照。Ilana Klutstein, Marsilio Ficino et theologie anciennne.
Oracles chaldaïque, Hymnes orphiques, Hymnes de Proclus, Firenze: Olschki, 1987; Paul
Oskar Kirsteller, Il pensiero filosofico di Marsilio Ficino, Firenze: Le Lettere, 1953, pp.11-20; James Hankins, Plato in the Italian Renaissance, Leiden: Brill, 1990; pp.460-464. 次の研究 も関係する議論を含んでいる。André Chastel, Masile Ficin et l’art, Genève: Droz,1954[ア ンドレ・シャステル『ルネサンス精神の深層――フィチーノと芸術』、桂芳樹訳、平凡 社、1989 年].
34) Ficino, op.cit., Cap.13, p.18: ‘…plenaque Dei imago est et exemplar mundi superplenum. Hanc Palladem applellavit Orpheus, solo Iovis capite natam, hunc Dei patris filium Plato in Epistola ad Hermiam nominavit, in Epinomide nuncupavit logon, id est, rationem ac verbum dicens: Logos ominium divinissimus mundum hunc visibilem exornavit. Mercurius Trismegistus de verbo, et filio Dei, ac etiam de spiritu saepe mentionem facit. Zoroaster quoque intellectualem Deo problem attribuit. Dixerunt isti quidem, quod potuerunt, et id quidem adiuvante Deo.’
35) Ibid., Cap.22, p.25.
mysteria, a Iudaeis usurpavisse; sed quae apud illos historia simplici continentur, ab his in Poeticas fabulas fuisse translata. ... Plato adeo Iudeaeos imitatus est, Numenius Pythagoricus dixerit, Platonem nihil aliud fuisse quam Moysen Attica lingua loquentem.’
37) Ibid., Cap.22, p.25: ‘Prisca Gentilium Theologia, in qua Zoroaster, Mercurius, Orpheus, Aglaophemus, Pythagoras consenserunt, tota in Platonis nostri volumibus continetur.’ 38) Marsilio Ficino, Theologia platonica de immortalitate animorum, 17, 1, in Marsile Ficin
Thélogie Platonicinne de l’immortalité des âmes, texte critique établi et traduit par Raymond
Marcel, tom.3, Paris: Les Belles Lettres, 1970, p.148 (Platonic Theology, Latin Text edited by James Hankins with William Bowen, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2001-2006, vol.6, p.6).
39) Ficino, opera omnia, p.1537. 40) 註9を参照。
41) H.D. Saffrey, “Notes platoniciennes de Marsile Ficin dans un manuscript de Proclus (Cod. Riccardianus 79),” Bibliotheque d’Humanisme et Renaissance, 21 (1959), p.168: ‘Proculus dicit quod quinque fuerunt pricipes theologie grecorum: primo Orpheus, a quo Aglaophemus, a quo Pythagoras, a quo Phylolaus, a quo Plato habuit. Hos quinque diversis verbis et modo diverso in unam penitus sententiam convenere.’ Cf. Marsile Ficino e il ritorno di Platone, a cura di S. Gentile, S. Niccoli e P. Viti, Firenze: Le Lettere, 1984, pp.35-37.
42) Cf. Klutstein, op.cit., pp.40-41.
43) Commentarium in Convivium Platonis, de amore, 2, 2, in Marsile Ficin, Commentaire sur
le Banquet de Platon, de l’amour, Texte établi, traduit, présenté et annoté par Pierre Laurens,
Paris: Les Belles Lettres, 2002, p.24 = Orphicorum fragmenta, ed. Kern, F24; In Convivum, 3, 2, p.57 = Hymni Orphei, 58, v.8, edidit Guilelmus Quandt, Berlin: Weidmann, 1955, p.42; In
Convivium, 3, 3, p.61 = Hymni, 68, v.8, p.42; In Convivium, 5, 2, p.91 = Hymni, 60, v.4, p.43; In Convivium, 5, 11, p.121 = Hymni, 3, v.11, p.4; 5, 11, p.121 = Hymni, 55, v.5 , p.39. 『プラト
ン「饗宴」註解』には次の邦訳がある。マルシーリオ・フィチーノ『恋の形而上学』、 左近司祥子訳、国文社、1985 年。
44) Theologia platonica, 2, 13, ed. Marcel, tom.1, p.121 (ed. Hankins, vol.1, p.201): ‘Neque eius decreto aliquid reluctatur, quia immenso intervallo superat ominia. Divine de divina natura ita cecinit Orpheus. ’Αενάῳ στροφάλιγγι θοὸν ῤύμα δινευοὺσα. id est, ‘Perpetuo cardine velocem impetum volutans’.’ Cf. Hymni, 10, v.22, p.11.
46) Ibid. pp.125-126 (p.208): ‘Quapropter apud Orpheum deus vocatur: ’Αίδιος ζωὴ, ἠδ’ ἀθανάτη τε πρόνοια. id est: ‘Sempiterna vita, immortalisque providentia’. Hanc providentiam Merucurius esse dicit generis humani tutricem, et Plato in quarto Legum libro inquit Deum continere principia, media finesque ominium, ambire cuncta ac recte disponere singula, mitibus religiosisque viris esse propitium, superbos impiosque punire.’ Cf. Hymni, 10, v.27, p.11;
Pimander, 1, 19; Asclepius, 19, 39-40; Plato, Leges, 4, 715E-716A.
47) Ficino, In Convivium, 1, 3, ed. Laurens, pp.9-11: ‘Orpheus in Argonautica cum de rerum principiis coram Chirone heroibusque cantaret, Mercurii Trismegisti theologiam secutus, chaos ante mundum posuit, et ante Saturnum, Iouem ceterosque deos amorem in ipsius chaos sinu locauit his uerbis: πρεσβύτατόν τε καὶ αὐτοτελῆ πολύμητιν ἔρωτα. Antiquissimum, seipso perfectum, consultissimumque amorem. Hesiodus in Theologia et in libro de Natura Parmenides pythagoraeus Acusileusque poeta cum Orpheo et Mercurio consenserunt. Plato in Timeo chaos describit similiter et in eo locat amorem. Atque idem in Conuiuio Phaedrus recensuit.’ Cf. Ibid., pp.256-258.
48) Les Argonautique orphiques, v.421-424, text établi et traduit par Fancis Vian, Paris: Les Belles Lettres, 1987, p.104 (= Orphica fragmenta, ed. Kern, F29, p.100): ‘πρπῶτα μὲν ἀρχαίου Χάεος μελανήφατον ὕμνον, ὡς ἐπάμειψε φύσεις, ... πρεσβύτατόν τε καὶ αὐτοτελῆ πολύμητιν Ἔρωτα.’
49) Ficino, In Convivium, 1, 3, ed. Laurens, p.13: ‘Cum mentis ille appetitus ante sui formationem sit, et in mente formata dii mundusque nascantur. Merito igitur antiquissimum hunc Orpheus nominauit. Preterea seipso perfectum, quisi dicat seipsum perficientem. Quoniam primus ille mentis instinctus suapte natura a deo perfectionem suam haurire uidetur, atque eam menti que inde formatur, et diis qui inde gignuntur, prebere. Consultissumum insuper nominauit. Nec inuria. Nam omnis sapientia cuius proprium est consilium, ideo menti data est, quia amore in deum conuersa ipsius fulgore refulxit.’
50) Landino, ‘In P. Vergili interpretationes prophemium incipit feliciter,’ in Scritti critici e
teorici, ed. Cardini, p.230: ‘Neque enim alius est magnus verusque poeta quam theologus,
quod non solum Aristotelis tanti philosophi auctoritas testimoniumque ostendit, sed ipsorum quoque scripta apertissime docent. Duplex enim theologia est: altera quam priscam vocant, cuius divinus ille vir Mercurius cognomine Trismegistus primus fontem aperuit, altera nostra est, quae non modo verior comprobatur, sed ita verissima, ut neque addi quicquam nec imminui inde possit. In prisca igitur nonne Orpheus ita versatur, ut multa de Deo, multa de angelis, multa de incoporeis mentibus, multa de humanis animis describat?’
51) Cf. Michael J.B. Allen, The Platonism of Marsilio Ficino. A Study of His Phaedrus
Commentary, Its Sources and Genesis, Berleley – Los Angeles – London: University of
52) Ficino, Lettere 1 (Epistolarum familiarum liber 1), a cura di Sebastiano Gentile, Firenze: Olschki, 1990, p.238: ‘Plato noster in dialogo qui Ion inscribitur carmina illa solum divina musica Musarumque furore infusa poetis existimat, que, quando musica humana cantantur, et cantorem ipsum et audientes quodammodo concitant in furorem. … Quamobrem non tam diligentiae tue, que tamen est non mediocris, quam Musarum aspirationi tuam hanc debes, Bracci, poesim.’ プラトン『イオン』(533c-536d)を参照。
53) プラトン『パイドロス』(224-245C, 265B-C)。藤沢令夫訳、「プラトン全集」5、 岩波書店、1974 年、173-177, 230 ページ。
54) Cf. Anne Sheppard, “The Influence of Hermias on Marsilio Ficino’s Doctrine of Inspiration,” Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, 43 (1980), pp.97-109; Ficino, In
Convivium, ed. Laurence, pp.311-312.
55) Ficino, Argumentum et commentaria in Phaedrum, in Commentaries on Plato, vol.1:
Phaedrus and Ion, edited and translated by Michael J.B. Allen, Cambridge, Mass.: Harvard
University Press, 2008, p.52: ‘In Convivio quidem et Ione furorum quatuor ordinem quantum pertinent ad reductionem animae disposuimus, hic autem quantum spectat ad ipsam furoris originem.’
56) Marsilio Ficino, Argumentum in Platonis Ionem de furore poetico, in Ibid., p.196: ‘Quare sicut per quatuor descendit gradus, per quatuor ascendat necesse est. Furor autem divinus est quid superna convertit, ut in eius definitione constitit. Quatuor ergo species divini furoris existent, primus quidem poeticus furor, alter mysterialis, tertius vaticinium, quartus amatorius affectus.’
57) Ibid, pp.196, 198: ‘Poetico ergo furore in primis opus est, qui per musicos tonos quae torpent suscitet, per harmonicam suavitatem quae turbantur mulceat, per diversorum denique consonantiam dissonantem pellat discordiam variasque partes animi temperet.’
58) Marsilio Ficino, In Convivium, 7, 14, ed. Laurens, p.241: ‘Ex quo partes eius superiores pene obdormiunt, inferiores aliis dominantur. Ille torpor, iste perturbatione afficiuntur. Totus autem animus discordia et inconcinnitate repletur. Poetico ergo furore primum opus est, qui per musicos tonos que torpent suscitet, per harmonicam suauitatem que turbantur mulceat, per diuersorum denique consonantiam dissonantem pellat discordiam et uarias partes animi temperet.’
59) Ibid, pp.243, 245: ‘Hec quatuor furorum opera sunt. De quibus generatim in Phedro disputat. Proprie uero de poetico in Ione, de amatorio in Conuiuio. Omnibus iis furoribus occupatum fuisse Orpheum libri eius testimonio esse possunt. Amatorio maxime Saphon, Anacreontem, et Socratem fuisse correptos accepimus.’
60) Ficino, ‘Epistulae de Rationibus musicae, ad Dominicum Benivienium,’ in Supplementum
Ficinianum: Marsilii Ficini fiorentini philosophi platonici Opuscula inedita et dispersa, ed.
acquisitam qua motus eiusdem motibus consonant. Huius autem imaginem eam esse musicam, quae voces et sonos ad mulcendas aures modulatur, Illi quidem musice Uraniam Musam huic vero Polimniam preesse quasi ducem existimat.’
61) Ibid., p.53: ‘Pythagorici ac Platonici perfectissimum omnium et gratissimum etiam unum ipsum existimant’.
62) Marsilio Ficino, Lettere 1, 92, p.161: ‘Queris, Canisiane, cur tam frequenter medicine simul et musice studia misceam: ≪Quidnam≫ — inquis — ≪commertii pharmacis est cum cithara?≫.
63) Ibid, p.162: ‘Neque mirum id quidem: nam cum cantus sonusque ex cogitatione mentis et impetu phantasie cordisque affectu proficiscatur atque una cum aere fracto et temperato aereum audientis spiritum pulset, qui anime corporisque nodus est, facile phantasiam movet afficitque cor et intima mentis penetralia penetrat, corporis quoque humores et membura sistit et movet.’ 64) Cf. Ficino, In Convivium, 6, 6, ed. Laurens, p.141: ‘Anima et corpus natura longe inter se diuersa spiritu medio copulantur, qui uapor quidam est tenussimus et perlucidus per cordis calorem ex subtilissima parte sanguinis genitus. Inde per omnia membura diffusus anime uires accipit, et transfundit in corpus. Accipit item per organa sensuum corporum externorum imagines.’ Cf. Ibid., pp.296-297. フィチーノにおけるスピリトゥスと音楽については以 下を参照。D. P. Walker, “Ficino’s Spiritus and Music,” Annales musicologiques, 1 (1953), pp. 131–50; Idem, “Le chant orphique de Marsile Ficin”; Idem, Spiritual and Demonic Magic from
Ficino to Campanella, London: The Warburg Institute, University of London, 1958 [With
“Introduction” of Brian P. Copenhaver, University Park, PA: The Pennsylvania State University Press, 2000]. [ウォーカー『ルネサンスの魔術思想――フィチーノからカンパネッラへ』、 田口清一訳、平凡社、1993 年]
65) Ficino, Commentaria in Timeum, 29, in Opera omnia, p.1453: ‘Musicam consonantiam in elemento fieri omnium medio, perque motum, et hunc quidem orbicularem ad aures provenire: ut non mirum sit eam animae convenire, tum mediae rerum, tum motionis principio in circuitu revolubili …… Concentus autem per aeream naturam in motu positam movet corpus: per purificatum aerem concitat spititum aereum animae corporisque notum: per affectum, afficit sensum simul et animum: per significationem, agit in mentem.’
ページ。同「マルシリオ・フィチーノの健康論」、『日本医史学雑誌』、第41 巻第1号 (1995 年)、29-39 ページ。
68) フィチーノにおける占星術については以下を参照。Walker, Spiritual and Demonic
Magic, pp.12-24; Francis A. Yates, Giordano Bruno and the Hermetic Tradition, Chicago:
Univeresity of Chicago Press, 1964, pp.62-83[フランセス・イエイツ『ジョルダーノ・ブ ルーノとヘルメス教の伝統』、前野佳彦訳、工作舎、2010 年];Paolo Zambelli, “Platone, Ficino, e la magia, “ in Studia humanitatis: Ernesto Grassi zum 70. Gubertstag, hrsg. von Egenhard Hora und Eckahrd Keßler, München: Fink, pp.121-142; Giancarlo Zanier, La
medicina astrologica e la sua teoria: Marsilio Ficino e i suoi critici contemporanei, Roma:
Edizioni dell’Ateneo & Bizzarri,1977; Eugenio Garin, Lo zodiaco della vita: la polemica
sull’astrologia dal Trecento al Cinquecento, Bari: Laterza, 1976; Carol V. Kaske, “Marsilio
Ficino and the Twelve Gods of the Zodiac,” Journal of the Warburg and Coutauld Institutes, 45 (1982), pp.195-202; Idem, “Ficino’s Shifting Attitude towards Astrology in the De vita coelitus
comparanda, the Letter to Poliziano, and the Apologia to the Cardinals,” in Marsilio Ficino e il ritorno di Platone, a cura di Giancarlo Garfagnini, 2 voll, Firenze: Olschki, 1986, pp.371-180;
Brian P. Copenhaver, “Scholastic Philosophy and Renaissance Magic in the Vita of Marsilio Ficino,” Renaissance Quarterly, 37 (1984), pp.523-554;
69) Ficino, De vita, 1, 2, in Three Books on Life. A Critical Edition and Translation with Introduction and Notes by Carl V. Kake and John R. Clark, Tempe, Arizona: Medieval & Renaissance Texts & Studies, 1989, p.110. Cf. 伊藤「マルシリオ・フィチーノの長命論」、 135 ページ。
70) Ibid., 3, 3, p.254: ‘Inter animam mundi et corpus eius manifestum est spiritus eius, in cuius virtute sunt quattuor elementa. Nos vero per spiritum nostrum hunc possumus haurire.’ 71) Ibid., 3, 21, p.356: ‘… si prius admonuerimus, ne putes nos impraesentia de stellis adorandis loqui, sed potius imitandis et imitatione captandis. Neque rursum de donis agree credas, quae stellae sint electione daturae, sed influxu potius naturali.’
72) Ibid., p.358: ‘Memento vero cantum esse imitatorem ómnium potentissimum. Hic enim intentiones affectionesque animi imitatur et verba, refert quoque gestus motusque et actus hominum atque mores ; tamque vehementer omnia imitatur et agit, ut ad eadem imitanda vel agenda tum cantantem, tum audientes subito provocet. Eadem quoque virtute quando coelestia imitatur, hinc quidem spiritum nostrum ad coelestem influxum, inde vero influxum ad spiritum mirifice provocat.’
73) Ibid., p.360: ‘Tu igitur horum quattuor unumquemque cantibus tibi suis conciliabis, praesertim si competentes cantibus sonos adhibeas ; adeo ut cum eorum more opportune canendo et sonando clamaveris, responsuri protinus videantur vel instar echo, vel sicut corda quaedam in cithara tremens, quotiens vibratur altera temperata similiter.’
canens harmoniaeque conformatus evadit Iovius vel Mercurialis vel Venereus, interea Phoebeus evadit, siquidem Phoebi ipsius, musicae ducis, virtus in omni consonantia viget. Atque vicissim ex cantu sonoque Phoebeo ipse Phoebeus evandens virtutem Iovis interim tibi vendicas et Veneris atque Mercurii. Rursusque ex spiritu sic intus affecto similiter afficis animam atque corpus.’
75) Walker, Spiritual and Demonic Magic, p.20.
76) Voss, “Marsilio Ficino, The Second Orpheus,” p.169: ‘I think we can safely assume that Ficino’s music was self-accompanied monodic semi-improvisation, set to either Orphic hymns or self-composed astrological or mythological texts.’
77) Walker, op.cit., p.22: ‘Although he does not mention it in the De vita coelitus compranda, I am convinced that his Orphic singing is the same as the astrological music there described.’ 78) Marsilio Ficino, In Plotinum … argumenta, in Opera omnia, p.1747: ‘Vegetalis vita nostra superius dictae admodum conformis, similiter spiritus noster radijs illius tam occultis, quam manifestis omnia penetranbibus. Evadit etiam longe cognatior quando ergo vitam illam vehementer afficimur, consentaneum illi beneficium exoptantes, atque ita spiritum nostrum in illius radios transferentes amore: praesertim si cantum et lumen adhibemus, odoremque numini consentaneum, quales Orpheus hymnos mundanis numinibus consecravit.’
79) Epistolae, lib. 6, ibid., p.823: ‘Equidem, mi Foresi, postquam tibi modo scripsi Vale, surrexi, properavi, sumpsi lyram. Incoepi longum ab Orphei carmine cantum. Tu quoque vicissim, postquam legens hic iterum Vare, (si sapis surge) protimus surge, libens sume lyram, laborum dulce lenimen.’
80) ピーコについての代表的な研究は以下である。 Eugenio Garin, Giovanni Pico della
Miandola. Vita e dottorina, Firenze: Le Monnier, 1937 [Roma: Edizioni di storia e letteratura /
Firenze: Istituto nazionale di studi di Rinascimento, 2011]; Giovanni di Napoli, Giovanni Pico
della Mirandola e la problematica dottorinale del suo tempo, Roma: Desclée, 1965; Henri du
Lubac, Pic de la Mirandole. Étude et discussions, Paris: Aubier Montaigne, 1974; Fernand Roulier, Jean Pic de la Mirandole (1463-1494), Humaniste, philosophe et théologien, Genève: Slatkine, 1989. また次を参照。伊藤博明「ピーコ・デッラ・ミランドラ」、『哲学の歴史 第4巻 ルネサンス』、伊藤博明編、中央公論社、2007 年に所収。
81) Giovanni Pico della Mirandola, Oratio de hominis dignitate, in De hominis dignitate,
Heptaplus, De ente et uno e scritti vari, a cura di Eugenio Garin, Firenze: Vallecchi, 1952,
p.142; Discorso sulla dignità dell’uomo, a cura di Francesco Bausi, Parma: Fondazione Pietro Bembo / Ugo Guanda Editore, 2003, p.92: ‘... quando omnis sapientia a barbaris ad Graecos, a Graecis ad nos manavit?’『人間の尊厳についての演説』は以下の邦訳がある。ピコ・デッ ラ・ミランドラ『人間の尊厳について』、大出哲・阿部包・伊藤博明、国文社、1985 年。
82) Eugenio Garin, “La prima redazione dell’《Oratio de hominis dignitate》,” in Idem, La
dignitate (redazione palatina), in Discorso, ed. Bausi, p.150: ‘sacras omnino Litteras et
mysteria secretiora ab Hebreis primum atque Chaldeis, tum a Grecis petere necessarium. Reliquas artes et omnifariam philosophiam cum Grecis Arabes partiuntur.’ 草稿の邦訳は以下 に含まれている。伊藤博明「ジョヴァンニ・ピコ・デッラ・ミランドラ『人間の尊厳 についての演説』の成立とその背景」、『埼玉大学紀要(総合篇)』第8巻(1990 年3月)、 11-72 ページ。
83) Oratio, ed. Garin, pp.160, 162; ed. Bausi, p.132: ‘…attulimus et nostrum de interpretandis Orphei Zoroastrisque carminibus sententiam. Orpheus apud Graecos ferme integer, Zoroaster apud eos mancus, apud Chaldeos absolutior legitur. Ambo priscae sapientiae crediti patres et auctores. Nam ut taceam de Zoroastre, cuius frequens apud Platonicos non sine summa semper veneratione est mentio, scribit Iamblicus Calcideus habuisse Pythagoram Orphycam theologiam tamquam exemplar ad quam ipse suam fingeret formaretque philsosophiam.’ 84) 註 9 を参照。
85) 最新の信頼しうる校訂版は以下である。Pic de la Mirandole, Les 900 conclusions, Édition critique, traduction française et note par Delphine Viellard, Deuxième tirage revu et corrigé, Paris: Les Belles Lettres, 2018. 以下の校訂版もきわめて有益である。Syncretism
in the West: Pico’s 900 Theses (1486). The Evolution of Traditional Religions and Philosophical Systemes, With Text, Translation, and Commentary by S. A. Faramer, Tempe,
Arizona: Medieval & Renaissance Texts & Studies, 1998. 他の校訂版と翻訳は以下のとお りである。Giovanni Pico della Mirandola, Conclusiones sive Theses DCCCC, Romae anno
1486, publice disputandae, sed non admisae, texte établi d'après le MS. d'Erlangen (E) et
l'editio princeps (P), collationné avec les manuscrits de Vienne (V et W) et de Munich (M) ; avec l'introduction et les annotations critiques par Bohdan Kieszkowski, Genève: Droz, 1973 ; Giovanni Pico della Mirandola, Conclusiones nongentae, le novecento tesi dell'anno 1486, a cura di Albano Biondi, Firenze: Olschki, 1994; Jean Pic de la Mirancole, Neuf cents
conclusions philosophiques, cabalistiques et théologiques, Édition établie, traduite du latin et
présentée par Bertrand Schefer, 2e éd., Paris: Editions Allia, 2002 ; Giovanni Pico della Mirandola, Neunhundert Thesen, Übersetzt, mit einer Einleitung und Anmerkungen herausgegeben von Nikolaus Egel, Hamburg: Felix Meiner Verlag, 2018.
86) ‘Conclusiones numero XXXI secundum propriam opinionem de modo intelligendi hymnos Orphei secundum magiam,’ 2, ed. Viellard, p.301: ‘Nihil efficacius hymnis Orphei in naturali magia, si debita musica, animi intentio, et cæteræ cirucumstantiæ, quas norunt sapientes, fuerint adhibitæ.’ Cf. ed. Farmar, p.504.
87) Ibid, 4, ed. Viellard, p.301: ‘Sicut hymni Dauid operi cabalæ mirabiliter deseruiunt, ita hymni Orphei operæ veræ licitæ et naturalis magiæ’. Cf. ed. Farmer, p.506.
super Psalmos inquirendo causam, cur Psalomorum ordo, non sit secundum Historiam, sed sape Psalmus, qui prius fuit compositus, posterior in ordine collocatrur.’
89) ‘Conclusiones … Orphei,’ 8, ed. Viellard, p.303: ‘Qui profunde et intellectualiter diuisionem unitatis Veneris in trinitatem Gratiarum, ete unitatis fatalis, in trinitatem Parcarum, et unitatis Saturni in trinitatem Iouis, Neptuni et Plutonis intellexerit, uidebit modum debite procedendi in Orphica theolgia.’ Cf. ed. Farmer, p.508.
90) ‘Conclusiones secundum Proculum numero LV,’ ed. Viellard, pp.158-163; ‘Conclusiones secundum mathematicam Pythagoræ numero XIIII,’ ed. Viellard, pp.176-179.
91) Cf. Pico della Mirandola, Commento sopra Canzona de amore, 2, 17-24, in Oratio de
hominis dignitate ..., ed. Garin, pp.508-517 ; Heptaplus, 1, 3, ed. Garin, p.214. 前者には以下
の邦訳がある。伊藤博明「ジョヴァンニ・ピコ・デッラ・ミランドラ『ジロラモ・ベ ニヴィエーニの「愛の歌」註解』、『埼玉大学紀要(人文科学篇)』、第41 巻(1992 年)、 1-21 ページ。
92) ‘Conclusiones … Orphei,’ 20, ed. Viellard, p.307 : ‘Per septenarium hymnorum paternæ menti attributorum, Protogoni, Palladis, Saturni, Veneris, Rheæ, Legis, Bacchi, potest intelligens et profundus contemplator de sæculi consumatione aliquid coniectare,’ Cf. ed. Farmer, p.512.
93) Ibid., 21, ed. Viellard, p.307: ‘Opus præcedentium hymnorum nullum est sine opere cabalæ cuius est proprium practicare omnem quantitatem formalem, continuam et discretam.’ Cf. ed. Farmar, p.512.
94) Cf. Chaim Wirszbuski, Pico della Mirandola’s Encounter with Jewish Mystecism, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1989, pp.234-235.
95) Cf. François Secret, “Pico della Mirandola e gli inizi della Cabbala cristiana,” Convivium, n.s. 25 (1957), pp. 31-47; Yates, op.cit., pp.84-116; Giovanni Pico e la cabbalà, a cura di Fabrizio Lelli, Firenze: Olschki, 2014; Brian P. Copenhaver, Magic and the Dignity of Man.
Pico della Mirandola and His Oration in Modern Memory, Cambridge, Mass.: Harvard
University Press, 2019.