RELATORIU AUDITORIA
SOSIAL
Programa Merenda Eskolár
In tr od u sa u n
1
Agradesimentu
TLCE – Timor Leste Coalition for Education, nudar organizasaun noun governamentais ho báse iha Munisipiu 12 inklui RAEOA, hakna’ar a’an deit iha servisu ba asuntu Edukasaun iha Timor Leste no iha Regiaun Sudeste Asia no Pasífiku liu hosi halo monitoriamentu, peskiza, kampanha no advokasia assuntu sira relevante ho Desenvolvimentu Edukasaun hodi kontribui ba atinjimentu meta edukasaun kualidade ba ema hotu iha objetivu edukasaun nasional timor Leste no objetivu desenvolvimentu sustentavel
TLCE halo auditoria social ba Programa Merenda Eskolar PME) iha Munisipiu Baucau hodi monitoriza lalaók merenda eskolar nian no sukat oinsa PME atinji nia objetivu sira liu hosi avalia indikador sira ne’ebe estabelese iha manual programa merenda eskolar
Hein katak ho relatoriu auditoria sosial bele hetan konsiderasan hosi Ministériu Edukasaun hodi bele ajuda diak liu tan implementasaun PME iha Munisipiu Baucau iha Futuru
TLCE hato’o agredese wain tebes ba Uniaun Europea ne’ebe finansia atividade ne’e liu hosi kooperasaun ho Konsorsiu Forum ONG Timor Leste – The Asia Foundation hodi bele realiza servisu auditoria sosial nomós fasilita ona TLCE hodi halo servisu ba desenvolvimentu edukasaun Timor Leste
Hato’o mós agredesimente la iha reserve ba Sua excelência Sr. Presidente Autoridade Municipiu Baucau no Sua Excelência Sr. Diretor Edukasaun Munisipiu Baucau nian inklui ba Diretor EBC. Publiku 17 iha Munisipiu Baucau ne’ebe hatudu ona sira nia vontade ba mundansa no desenvolvimentu ba edukasaun iha Munisipiu Baucau liu hosi kooperasaun no kolaborasaun ne’ebe adekuadu ba servisu auditoria sosial ne’e to’o hetan susesu.
La haluha mós hato’o ami agredisimentu wain ba Administrador Postu Administrativu Baucau Villa, Baguia, Laga, Quelicai, Vemase, no Venilale ne’ebe mak koopera diak tebes ho ekipa servisu TLCE nian durante halo’o auditoria sosial ba programa merenda eskolar iha munisipiu Baucau
In tr od u sa u n
2
Ikus liu hau parabens no konfiansa ba iha kapasidade organizasaun local Fundasaun Caicalo no SPTL-Sindikato dos Professores Timor Leste Munisipiu Baucau ne’ebe mos nudar Fundador no membru ba TLCE
Jose Monteiro
In tr od u sa u n
3
Konteúdu
1. Introdusaun ... 41.1. Situasaun labarik iha Timor Leste ... 6
1.2. Programa Merenda Eskolar (PME) iha Timor-Leste ... 6
1.3. Objetivu Programa Merenda Eskolar (PME) nian ... 7
1.4. Padraun Merenda Eskolar ... 8
2. Objetivu Auditoria Sosiál ... 10
3. Metodologia ... 11
3.1. Instrumentu Auditoria Sosial ne’ebe TLCE uja ... 11
3.2. Populasaun no Amostra ... 12
3.3. Métodu Koleksaun Dadus ... 15
3.4. Metodu Analisa dadus ... 15
4. Resultadu Monitoriamentu Nian ... 16
4.1. Nota kona ba Disponibilidade Dokumentu ... 16
4.2. Kona ba PME nia Hygiene ... 17
4.3. Kona ba Efisiensia Gestaun PME nian ... 20
4.4. Interasaun Komunidade ho KPME ... 22
4.5. Kualidade Nutrisaun ... 24
4.6. Impaktu PME ba Pedagozia ... 27
4.7. Impaktu ba Objetivu PME... 28
5. Konklusaun ... 29
6. Deskobrimentu no Rekomendasaun ... 30
6.1. Deskobrimentu ... 30
In tr od u sa u n
4
1. Introdusaun
Timor Leste Coalition for Education (TLCE) nudar rede ba edukasaun ne’ebe durante tinan ualu (8) resin ona akompaña desenvolvimentu iha seitor edukasaun, hanoin katak, tenke iha asaun alternativu ne’ebe sistematiku no adekuadu ba Programa Merenda Eskolar ne’ebe nia implementasaun kontinua hetan protesta maka’as no bei-beik hosi entidadade no grupu oin-oin hanesan Inan-Aman, Mestre sira, Estudante sira, Sosiedade sivil no Lideransa Nasional to’o Lideransa Lokal sira hotu ne’ebe sente ka observa direita no indireita ba polítika Programa Merenda Eskolár no nia implementasaun iha eskola sira.
Preokupasaun hosi komunidade edukativa hotu-hotu ne’ebe alerta kona ba kualidade
nutrisaun iha hahán eskola nian no la iha efisiensia iha jestaun programa merenda eskolar
(PME) nian liu-liu kona ba impaktu negativu iha atividade pedagójiku eskola sira nian.
Nune’e TLCE ho nia membru Sidikatu Professores Timor Leste (SPTL) no Fundasaun Cailalo ho vontade diak ho esperiensia ne’ebe iha hola inisiativa hodi buka tuir no hetan, tau hamutuk informasaun relevante sira hotu hosi fontes kredivel ho maneira sistematiku ne’ebe konfiavel ba erru tékniku ka polítika durante implementasaun Programa Merenda Eskolar, nune’e bele kontribui ba hadiak diak liu tan Programa Merenda Eskolar iha futuru
Konstituisaun RDTL Artigu 59 alinea 1 katak Estadu rekonese no garante sidadaun hotu nia direitu ba edukasaun no kultura nune’e mos hari’i sistema ensinu basiku universal obrigatoriu no wainhira bele, saugate tuir lei haruka1
Iha mos Artigu 26 Lei Organika Ministériu Edukasaun nian ne’ebe aprova ona iha 2013, estabelese responsabilidade Diresaun Nasional Asaun Sosial Eskolar (DNASE) hanesan servisu sentral ne’ebe responsavel na ezekusaun lalaók Asaun Sosial Eskolar nian ne’ebe promove ona iha MInisteriu Edukasaun ba sistema edukasaun pre-eskolar no ensinu báziku, espesial liu ba Progrma Merenda Eskolar (PME)
1
In tr od u sa u n
5
Tuir Lei orgánika Ministeriu Edukasaun nian, Inspesaun Jeral iha kna’ar importante tebes atu garante kualidade, efisiensia no transparensia hosi planu tinan lima Ministeriu Edukasaun nian, liu-liu ba implementasaun Programa Merenda Eskolar. Artigu 19 Lei orgánika Minesteriu Edukasaun nian hatete Inspesaun Jeral iha responsabilidade kona ba fiskalizasaun prosedimentu administrative, finanseiru ho patrimonial iha eskola hotu-hotu.
Ministeriu Edukasaun, liu hosi Diresaun Nasional Asaun Sosial Eskolar (DNASE), iha responsabilidade masimu ba implementasaun Programa Merenda Eskolar ho kolaborasaun Edukasaun Distrital sira, hodi fasilita partisipasaun komunidade nian iha program ida ne’e. aliende ne’e tuir Dekretu Lei no 7/2010 ne’ebe aprova rejime jurídiku administrasaun no jestaun sistema ensinu báziku nian ejize atu Programa merenda eskolar iha kada eskola tenke iha nia komisaun rasik ne’ebe hanaran Komisaun Programa Merenda Eskolar (KPME) ne’ebe sei forma hosi:
Diretor/Koordenador Eskola
APP (Asossiasaun Inan Aman no Professores) GAT (Gabineti Apoio Tekniku)
Servente Lokal
Membru KPME iha nia responsabilidade ketak-ketak ne’ebe define ona hosi DNASE iha Padraun Nasional Merenda Eskolar nian
Responsavel ba implemensaun Programa Merenda Eskolar mak: Eskola Bazika Sentral : Diretor EBC
Eskola Bazika Filial : Koordenador EBF, nomos tenke report aba Diretor EBC
Eskola Pré-Eskolar : Diretor EPE, nomos tenke halo relatorio ba director EBC ka Diretor
In tr od u sa u n
6
1.1. Situasaun labarik iha Timor Leste
Labarik sira nia totál konsiste porsentu 48 husi populasaun Timór-Leste, nu’udar Nasaun ida, Timór-Leste nia futuru depende tebe-tebes duni ba ninia labarik sira ne’e nia destinu. Husi labarik hamutuk na’in 515.000 iha Timór-Leste, maizamenus nai’in 258.0003 ho 30% husi Nasaun ne’e nia populasaun mak ho idade entre tinan 6-14, otas ida ne’ebé atu tama iha inskrisaun ba iha sistema ensinu báziku. Tuir dadus hosi Sensus Umakain tinan 2010, labarik sira ho otas menuzde tinan 5 sai nu’udar perfíl demográfiku ne’ebé boot liu hotu; tuir fali mai labarik sira ho otas entre tinan 5-9 no depois mak labarik sira ho otas tinan 10-144. Tuir Ministériu Edukasaun (ME), populasaun nasionál labarik sira ho otas ensinu báziku sei sa’e ba totál ema na’in 325.898 iha tinan 20155. Tanba ne’e, labarik sira ho otas pré-eskolár no ensinu báziku sai nu’udar perfíl demográfiku ida ne’ebé importante tebe-tebes ba dezenvolvimentu Timór-Leste nian. 2
1.2. Programa Merenda Eskolar (PME) iha Timor-Leste
Programa Mundiál ba Ai-han (WFP) mak hahú programa merenda eskolár iha Timór-Leste iha tinan 2005. WFP nia programa ne’e foka ba labarik sira husi 1 to’o 6 Anu iha munisípiu neen husi munisípiu sanulu resin tolu. Objetivu sira hosi WFP nian ba PME mak: hamenus hamlaha ne’ebé króniku no malnutrisaun; hasa’e no hadi’ak proporsaun inskrisaun (matríkula) no frekuénsia ba eskola primária; kapasita instituisaun lokál sira hodi kontinua programa ne’e; no buka hetan benefísiu ekonómiku boot ba komunidade lokál sira. Iha tinan-2008, Governu hahú ona nia programa merenda eskolár rasik iha munisípiu hitu ne’ebé antes la hetan kobre husi WFP nia programa. Iha fulan-Abril tinan-2009, Governu halo pedidu atu unifika programa rua ne’e. Nune’e, WFP/Governu nia programa konjuntu ne’e hetan planeia hodi kobre territóriu tomak. Maibé, tanba insufisiénsia finanseira, rasaun ne’e tenke hetan redusaun husi 30% ba 20% husi nesesidade ezijénsia sira loro-loron nian.
2
In tr od u sa u n
7
Iha tinan 2012, Governu Timór-Leste lansa tiha programa merenda eskolár (PME) hodi oferese refeisaun ida loron ida ba labarik hotu-hotu ne’ebé frekuenta eskola bázika (1-9 Anu). Governu nia programa ne’e haktuir programa sira uluk nian ne’ebé WFP hala’o husitinan 2005 to’o 2011.
Iha programa unifikada ne’e, WFP mak toma responsabilidade hodi tula/lori ai-han bá eskola sira no fornese treinamentu ba funsionáriu sira relevante, no ME mak toma responsabilidade hodi empeña te’in-na’in (koziñeiru) sira.
1.3. Objetivu Programa Merenda Eskolar (PME) nian
Haktuir ba manual programa merenda eskolar nian ne’ebe deskreve kona ba objetivu sira PME nian mak hanesan:
a) Hasa’e kondisaun nutrisaun ba labarik ho idade eskola nian no hamenus numeru abandona eskola
b) Motiva labarik sira hodi tuir ensinu-aprendizajem no aumenta interse labarik sira atu partisipa iha aula
c) Desenvolve ekonomia local
d) Promove partisipasaun administrador edukasaun, konsellu escolar, director eskola sira no APP iha planeamentu no implementasaun iha area edukasaun nian
e) Sensibiliza komunidade sira atu sente katak merenda Programa Merenda Eskolar ne’e sira ma hala’o duni, hodi envolve a’an iha programa ida ne’e laran
In tr od u sa u n
8
1.4. Padraun Merenda Eskolar
Sumariu Prosesu Merenda Eskolar
1. Diretor/Koordenador halo planu aprovisionamentu ba ninia eskola
2. APP hosi eskola ida-idak fo sai avisu hodi buka fornesidor lokal ne’ebe sei tein no fo hahan merenda escolar ba alunu sira no han hotu tiha sei hamos sasan dapur nian. Grupu sira tenke hatama proposta tuir formulariu iha semana ida nia laran
3. APP hili grupu fornesidor local basea ba ninia esperiensia no kualidade proposta 4. Diretor/Koordenador eskola, hamutuk ho APP halo akordu ho grupu fornesidor local 5. Diretor EBC/EPE simu osan merenda escolar hosi ninia director distrital
6. GAT sei lori osan ba eskola sira hotu ne’ebe tama iha ninia agrupamentu 7. Diresaun Asaun Sosial kolabora ho logistiku sei fahe fos ba eskola ida-idak 8. Director/koordenador eskola fo fos no osan ba fornesidor local sira
9. Loron-loron grupu foresidor lokal sira sei tein no fo hahan ba alunu sira, tuir orariu ne’ebe halo hamutuk ho director/koordenador eskola
10. Kojineira sira molok alunu sira hansei asegura katak sira fase liman, hafoin han hotu sei fase bikqan, kanuru no sasan dapur nian
11. Serventa occasional ida serve alunus 300 kada eskola
12. Fulan-fulan grupu fornesidor sira fo sai fatura, resivu no relatorio fulan nian ba director/koordenador eskola
13. Koordenador eskola sira fo relatorio no fatura ba GAT
14. GAT verifika no kompila fatura no relatoriu sira no fob a director EBC, hodi aprova 15. Diretor EBC/EPE fo relatorio ba director distrital merenda escolar nomos diresaun
nasional asaun escolar
16. Fulan-fulan GAT sei halo monitorizasaun ba eskola basiku no filial sira hodi asegura katak lala’ok finansa la’o ho diak. Sé bele halo mos ba eskola pre-eskolar ne’ebe besik sira
17. Diretor Merenda eskolar iha Distritu sempre halo monitorizasaun no pronto ajunda eskola sira ne’ebe presiza
In tr od u sa u n
9
Prosedimentu Merenda eskolar loron-loron
- Grupu fornesidor fase liman molok prepara hahán no molok fo han ba alunus sira - Grupu fornesidor prepara hahán no bikan sira ne’ebe atu uza
- Labarik sira han tuir nia klase. Servente sira prepara hahán ba estudante sira asegura katak labarik sira fase liman ho sabaun sé karik iha molok han
- Merenda escolar tenke fó durante rekreu dader, no molok tama eskola ka durante rekreiu eskola lokraik. Tempu simu no han merenda escolar la bele liu ½ ora, atu la interrompa oras aula nian3
3
O b je ti vu A u d itor ia S os iál
10
2. Objetivu Auditoria Sosiál
1. Buka hetan erru lolós hosi prosesu implementasaun Programa Merenda Eskolar (PME) no rekomenda ba Ministeriu Edukasaun hodi hadiak lalais
2. Tulun Inan Aman no Estudante sira atu ejize Atendimentu diak no Kualidade hosi Merenda Eskolar ne’ebe diak liu
Resultadu Auditoria sosial ida ne’e, sei deskreve kompletamente ho lolós erru, frakeza, obstaklu no desafiu Programa Merenda Eskolar nian inklui elabora satisfasaun no insatisfasaun Estudante no Inan Aman sira nian ba prosesu implementasaun Programa Merenda Eskolar ho dadus ne’ebe konfiavel no kredivel nune’e fasil ba Ministeriu Edukasaun atu konsidera no bele halo intervensaun ba hadiak lalais liu
Resultadu auditoria ne’e sei kobre problema Merenda Eskolar sira hanesan nivel satisfasaun estudante no inan aman inklui mos interasaun ba malu entre inan aman sira ho agente sira Ministeriu Edukasaun nian, liu-liu Komisaun Programa Merenda Eskolar (KPME) nomos diresaun nasional asaun social escolar (DNASE)
M etod ol ogi a
11
3. Metodologia
3.1. Instrumentu Auditoria Sosial ne’ebe TLCE uja
Iha Auditoria Sosial ba Merenda Eskolar nian, TLCE uja instrumentu FAK (Ficha Avaliasaun
Komunidade) ne’eba konesidu liu ho Naran CRC (Citizen Report Card)
“atu inan aman sira hatene sira nia oan nia desenvolvimentu no nivel susesu iha eskola nun’e mosu Kaderneta ne’ebe regularmente no kontinua fo hosi mestre sira iha kada trimester. Atu ita nudar komunidade hatene nivel susesu no progresu Governu nian nune’e mosu Fisha Avaliasaun Komunidade – FAK”
FAK nudar survey kona oinsa komunidade observa no avalia satisfasaun ba servisu publiku iha nia hela fatin. Asuntu ne’ebe avalia hosi konsumidor sira mak kualidade, efisiensia no problema atu halo komparasaun ba srvisu publiku oi-oin ne’ebe sira hasoru no simu wainhira halo interasaun ho fornesidor servisu publiku
FAK utiliza aproximasaun survey atu hatene diskrisaun kona ba hanoin publiku. Presiza atu konhese katak FAK sientifikamente bele hatúr hanesan ho peskiza social no elemina opiniaun subjektivu. Ho FAK bele avalia realidade ne’ebe komunidade infrenta durante simu ka sai benifisiariu ba servisu publiku. Tamba basea objektividade, nune’e satisfasaun no preokupasaun komunidade nian presisa atu hare’e wainhira halo elaborasaun no implementasaun desizaun publiku. Desizaun diak liu mak desizaun sira ne’ebe partense ba lian povu nian
FAK infoma feedback no fatores ne’ebe indika nivel satisfasaun no insatisfasaun ho simples deit inklui deskreve aspeitu espesifiku interasaun agente servisu publiku (fornesidor) no komunidade, identifika fatores importante sira ne’ebe relevente. Hosi fator ne’ebe simples FAK tetu katak insatisfasun iha nia kausa rasik ne’ebe bele iha relasaun ho kualidade
M etod ol ogi a
12
Aspeitu importante seluk hosi FAK mak kredibilidade. Konklusaun hosi FAK bele responsabiliza sientifikamente. Metodologia sampling inklui sub parte sistemeatiku. Hahú hosi hili amostra, desenvolve kestionariu, treinamentu ba intervistador no interpretasaun resultadu peskiza. Resulta FAK bele oferese konfiabilidade komentariu komunidade sira nudar utilizador/benifisiariu ne’ebe komprensivu
Peskiza hosi sukat kualidade servisu publiku (programa/projetu) ne’ebe oferse hosi governu hala’ao tamba defisil atu apresenta resposta koletivu no interese atu hadia situasaun iha servisu publiku
FAK desenvole no prepara atu governu sensitivu liu nesesidade povu nian. FAK nudar ficha ne’ebe konsiste hosi observasaun no avaliasaun komunidade (Konsumedor) ba kualidade no desempenhu instituisaun governu nian. Ficha ida ne’e desenvolve ho intensaun atu bele utiliza nudar base hodi hadia kondisaun servisu publiku atu sai diak liu
Benifisiu sira hosi FAK mak hanesan;
1. Metodologia FAK bele trensfere (Bele utiliza tuir kondisaun, individual, area nsst)
2. FAK bele uza nudar komparador (benchmark) tamba FAK bele sukat ho sistemetiku basea satisfasaun komunidade, nune’e resultadu ne’e bele uza hodi avalia desenpenhu hosi tempu ba tempu
3. FAK iha variedade ne’ebe luan (medida no ambitu projetu)
4. FAK bele poupa tempu no kustu liu hosi koleksaun komentariu oin-oin iha instituisaun ruma iha intervista dala ida deit
3.2. Populasaun no Amostra
Municipiu Baucau kompostu hosi Postu Administrativu 6 no eskola básika 172 ho estatutu la hanesan (Eskola publiku, Privadu, Catolika no Filial) nune’e ho metodu Cluster sampling ho tekniku “Systematic Random Sampling” ho kriteria Eskola ne’ebe mak ho estatuta EBC Publiku
M etod ol ogi a
13
(Ensinu Basika Publiku) deit mak sei hili nudar membru amostra. Ikus mai iha deit eskola 17 mak priense kritériu
Diskrisaun tekniku hili arbiru simples (simple random sampling) ho formula Slovin hodi hili amostra estudante no inan aman ho toleransia erru (0.05)
Sampel sei distribui hanesan ba total eskola 17, kada eskola existe respondente 24. Atu hili respondente 24 ne’e uza tekniku Simple Random Sampling basea ba lista matrikulasaun eskola nian.
Naran Eskola
Amostra Estudante Amostra Inan
Aman Definisaun Amostra ho Formula Slovin (Error Tolerance 0.05) “400” 17
EBC 1.2 Osso-Huna Baguia 12 12
EBC 1.2 Gari - Uai Baucau 12 12
EBC 3 Afaca/Quelicai 12 12
EBC 3 Bercoli Venilale 12 12 Distribuisaun
Kada Eskola “24”
(24x17=408)
EBC 3 Buaua/ Lavateri Baguia 12 12
EBC 3 Laisorulai Quelicai 12 12
EBC 3 Borodua Atelari Laga 12 12 Kuantidade
Amostra Minimu/Maximu
“408”
EBC 3 Uailili Baucau 12 12
M etod ol ogi a
14
EBC 3 Letemumo Quelicai 12 12 408+68=476
EBC 1.2 Soba Laga 12 12
EBC 3 Baguia Villa 12 12
EBC 3 VILA NOVA Baucau 12 12
EBC 3 TIRILOLO Baucau 12 12
EBC 3 Seical Baucau 12 12
EBC 3 Uaibua Venilale 12 12
EBC 1.2 BINAGARI Vemasse 12 12
Seluk sira tuir mai ne’e hili ho quota no hili hotu. Total director da eskola, GAT, APP, Grupu Fornesidor Lokal (GFL) no mestre sira la iha balansu (ki’ik liu kompara ho total estudante no inan aman) tamba ne’e grupu strata (sub populasaun) ida ne’e hili hotu nudar amostra
Asosiasaun Inan Aman no Professores (APP) 17
GAT 17
Grupu Fornesidor Lokal (GFL) 17
Diretor da Eskola 17
68
Nune’e total Populasaun (populasi) ba survey ne’e hamutuk 11,632 Pessoas. Hosi populasaun ne’e hili Amostra ho total 476 Pessoas hodi sai respondent
M etod ol ogi a
15
3.3. Métodu Koleksaun Dadus
Peskiza ba Programa Merenda Eskolar, hala’o ho méotdu koleksaun dadus hanesan: 1. FGD
2. Intervista direita no 3. Dokumentasaun
3.4. Metodu Analisa dadus
Dadus ne’ebe kolekta iha survey sei analiza ho SPSS ho metodu Statistika Deskriptivu hodi apresenta brevemente informasaun hotu ne’ebe rekolha liu hosi analisa statistika deskriptivu
R es u ltad u M on itor iame n tu N ian
16
4. Resultadu Monitoriamentu Nian
TLCE ho nia membru Fundasaun Cailalo no Sindikato Professores Timor Leste (SPTL), hala’o monitoriamentu ho metodu survey iha Munisipiu Baucau ba Programa Merenda Eskolár iha Eskola Básiku Sentral Públiku 17 durante Periodu tinan eskolar 2017-2018. Peskiza ida halo parte hosi prosesu Auditória Sosial ne’ebe halo análise ba indikador xave sira hanesan:
1. PME nian Hygiene 2. Efisiensia Gestaun PME 3. Kualidade Merenda Eskolar 4. Interasaun iha PME
5. Kualidade Nutrisaun PME nian 6. PME nia Impakti ba Pedagozia
4.1. Nota kona ba Disponibilidade Dokumentu
Durante koleksaun dadus, ekipa monitoriamentu TLCE nian la konsege hetan hotu informasaun sira liu-liu kona númeru estudante matrikuladu kada tinan no númeru estudante tranferensia tama ka transferensia sai inklui númeru estudante husik eskola kada tinan tamba informasaun hirak ne’e ladún disponivel iha kada eskola, nune’e defisil atu hatene tuir katak iha duni impaktu real hosi implemensaun PME ba iha hamenus numeru estudante husik eskola
R es u ltad u M on itor iame n tu N ian
17
4.2. Kona ba PME nia Hygiene
Peskizador halo avaliasaun ba PME nia Hygiene liu hosi buka informasaun kona ba kondisaun infraestrutura básika sira hanesan Bee Mós Eskola, Kondisaun Dapur ekipamentu tein no han Eskola nian
EBC. Afaca, EBC Seical la iha dapur eskola nian. Durante preparasaun hahan merenda eskolar eskola rua tein deit iha edifisiu eskola ne’ebe destroy iha tempu okupasaun Indonesia nian.
Kondisaun dapur hosi Eskola Básika Sentral Públiku 17 iha Munisipiu Baucau hotu-hotu ho kondisaun la diak katak la priense kritéria hygiene tamba la mós no la kondisaun duni atu halo mós liu, seluk mak ekipamentu sira ne’ebe uja ba prepara hahán merenda
R es u ltad u M on itor iame n tu N ian
18
eskolar nian la rai iha fatin ne’ebe mós no fasil liu atu foer fali deit tamba rai rahun no ahi suar kontamina direita
Aliende dapur, Bee mós ne’ebe ladun disponivel iha eskola sira, hosi monitoriamentu ne’e nota katak iha eskola 6 mak bee mós sufisiente ona maibe iha eskola 5 mak bee mós la iha no eskola 6 seluk iha duni bee mós maibe ladun sufisiente tamba razaun oi-oin, iha eskola balun hanesan EBC. 1.2 Binagari Vemase dalaruma la sufusiente tamba bee mós sira asesu utiliza hamutuk ho komunidade nune’e dala ruma komunidade la
oferese be ba eskola iha tempu bailoron naruk no eskola sira esplika katak wainhira bee mós ne’ebe dada ba eskola maran alternative bai-bain ne’ebe eskola aplika ba kondisaun ne’e mak husu estudante sira kontribui bee mós 5 litrus kada loron ba eskola hodi ajuda GFL sira prepara hahan ba merenda
Ministériu Edukasaun sosa ona ekipamentu dapur nian hanesan bikan, kanuru, kopu, sana tein no tasu. Mesmu nune’e ekipamentu hirak komesa a’at no seidauk troka fila fali nune’e iha eskola balun hanesan EBC Baguia Villa ekipamentu dapur nian la sufisiente atu prepara hahan ba estudante sira loron-loron. Maioria eskola presiza atu iha fila
R es u ltad u M on itor iame n tu N ian
19
Aprovisionamentu foun ba ekipamentu dapur hirak. Ho kondisaun falta ekipamentu hirak halo estudante sira tenke lori rasik bikan, kanuru no kopu hosi uma ni iha eskola balun estudante sira tenke han troka malu iha bikan hanesan ne’ebe lolós MInistériu Saude Bandu ona
R es u ltad u M on itor iame n tu N ian
20
4.3. Kona ba Efisiensia Gestaun PME nian
Maioria inan aman ne’ebe partisipa iha survey ne’e nota katak sira ladún partisipa ka envolve iha prosesu sira importante iha implementasaun programa merenda eskolar, razaun 2 diferente ne’ebe sai causa ba partisipasaun mínimu hosi inan aman nian PME nia implementasaun:
Razaun Dahuluk (1): inan aman sira okupadu ho atividade loron-loron nian ka la iha interese
atu hatene lala’ok PME nian tamba sira hanoin katak la importante ba sira atu akompanha no hatene tuir.
Razaun Daruak (2): la iha espasu natón ka la iha liu espasu ne’ebe eskola kria hodi fó biban ba
R es u ltad u M on itor iame n tu N ian
21
Hosi parte sira seluk respondente sira hanesan Diretor da Eskola, Gabinete Apoiu Tekniku (GAT) Grupu Fornesidor Lokal (GFL) no inan aman balun fó deklarasaun katak prosesu hili Grupu Fornesidor Lokal (GFL) liu hosi prosesu aprovisionamentu ne’ebe envolve Komisaun Programa Merenda Eskolar (KPME) nian, mesmu maioria halo tuir ona prosesu aprovisionamentu hanesan esplika iha Manual Foun Programa Merenda Eskolar nian maibe presiza nafatin atu fó atensaun sériu ba eskola sira ne’ebe la halo aprovisionamentu ho razaun oi-oin
Iha prosesu preparasaun relatoriu implementsaun Programa Merenda Eskolar nian respondente sira deklara katak Komisaun Programa Merenda Eskolar (KPME) mak prepara nune’e konsidera akontese tranparensia ne’ebe natón iha elaborasaun relatoriu programa merenda eskolar, maibe presiza kontinua tau iha kesaun konflitu deklarasaun/resposta sira ne’ebe mós ho rasaun oi-oin heteten katak Diretor da Eskola no GAT deit mak prepara relatoriu PME ka la envolve ekipa tomak KPME nian
R es u ltad u M on itor iame n tu N ian
22
4.4. Interasaun Komunidade ho KPME
Hanesan iha análise ba indikador sira página oin katak partisipasaun komunidade (Inan Aman) nian iha implementasaun PME menus tebes nune’e konsidera katak ladún iha interasaun efetivu entre komunidade ho KPME durante implementasaun PME iha eskola targetu hanesan hatudu iha gráfika tuir mai
Hosi inan aman nain 204 ne’ebe partisipa iha intervista nain 162 mak deklara katak sira la akompanha lala’ok PME nian, nain 40 deit mak deklara akompanha maibe nafatin la ho informasaun kompleitu tamba dala ruma akompanha no dala ruma la akompanha. Situasaun ne’e akontese tamba seidauk iha instrument adekuadu ne’ebe permite inan aman iha parte ida no sai obrigasaun ba KPME iha parte seluk atu esklarese ba komunidade wainhira osan no fós PME nian haruka ona ba eskola, durante implementasaun no wainhira prepara relatoriu
R es u ltad u M on itor iame n tu N ian
23
Iha parte seluk parte seluk partisipasaun/interese ne’ebe menus hosi komunidade halo sira mós ladún iha vontade atu hato’o ba parte kompetente ka halo advokasia ruma wainhira sira observa ka nota mosu irreguralidade ruma durante implementasaun PME nian iha eskola
Ita bo’ot hato’o preukupasaun ne’e ba
parte eskola ka Ministeriu Edukasaun? Total
Lae Nonok deit Sim
P
ro
fi
sa
un
APP 3 8 6 17 Inan aman 24 149 31 204 Kujineiru 1 11 5 17 Mestri/a 1 5 28 34 Total 29 173 70 272R es u ltad u M on itor iame n tu N ian
24
4.5. Kualidade Nutrisaun
Hatuir ba manual foun PME nian enfase mós katak kada fulan tolu-tolu representante hosi Ministeriu Saude sei tetu estudante sira, maibe maioria respondente hosi grupu
oi-oin deklara katak nunka iha representante hosi Ministériu Saude mak tetu estudante iha kada eskola.
Wainhira iha avaliasaun dadus ne’e, representante Ministériu Saude Munisipiu Baucau esplika katak la iha orden de trabalho ne’ebe haruka doutor/parteira sira halo servisu tetu labarik iha eskola tamba tuir pólitika Saude nian katak sira akompanha deit labarik ne’ebe ho idade 0-5 ba kestaun nutrisaun
Durante ekipa monitoriamentu TLCE nian hala’o visita no intervista iha eskola sira, program merenda eskolar la la’o ona tamba la iha osan (Afeita hosi Situasaun Pólitika Estadu nian) nune’e ekipa la konsege halo observasaun direita ba preparasaun hahán merenda nian maibe konforme resultadu hosi intervista ho respondente sira ne’ebe mai hosi grupu oi-oin esplika katak durante preparasaun ai hán ba estudante sira GFT halo tuir ona standar nutrisaun ne’ebe Minist’eriu Saude rekomenda
R es u ltad u M on itor iame n tu N ian
25
Resultadu análise seluk ne’ebe halo baseia ba diskusaun grupu no intervista nota katak KPME ladún iha konsementu natón ba asuntu nutrisaun diak, resultadu análise ne’e mosu wainhira respondent sira deklara katak menu hahán merenda nian troka
loron-loron ho esplikasaun katak loron-loron ida han modo tahan no loron-loron tuir mai han na’an, signifika menu la nakonu ne’ebe kontamina proteina, karbohidradu no vitamin. Akontese mak estudante konsumu merenda troka malu loron ida karbohidradu ho vitamin loron tuir mai konsumu menu ho karbohidradu no proteina.
Lolós menu ideal ne’ebe estudante tenke consume kada loron tuir rekomendasaun Ministériu Saude nian mak Proteina+Vitamina+karbohidradu
Ho koñesementu professores, GFL, APP, estudante no inan aman sira nian kona ba nutrisaun diak mak wainhira enumerador sir husu pergunta kona ba kualidade hafoin sira esplika uluk menu ne’ebe sira oferese no consume loron-loron, sira deklara katak menu ne’e iha ona kualidade ne’ebe diak
R es u ltad u M on itor iame n tu N ian
26
Hare’e ba grafika kualidade nutrisaun existe konflitu ka pro kontra kona ba hahán deklarasaun respondent nian ba kualidade merenda eskolar nian hanesan iha Eskola Básika 1.2. Binagari Vemase, Venilale no Laga. Grafika ne’e hakarak apresenta katak realmente existe intrepretasaun oi-oin hosi entidade diferente ba kualidade nutrisaun konforme sira nia konesementu, nune’e bele kontribui resposta ida katak polemika kona ba kualidade nutrisaun PME nian durante ne’e la’os deit tamba menu ne’ebe prepara ladun desezavel maibe mós tamba konesemntu ne’ebe menus kona ba nutrisaun diak
R es u ltad u M on itor iame n tu N ian
27
4.6. Impaktu PME ba Pedagozia
Manual foun PME nian ladún autoriza mestri/a sira atu involve direita iha implementasaun PME nian tamba bele fo impaktu negativu ba prosesu aprendijizem nune’e estabelese ona komisaun programa merenda eskolar (KPME) ne’ebe sei servisu
ba prosesu tomak tomak PME nian, hahú kedas hosi planu aprovisionamentu, implementasaun no monitoriamentu loron-loron to’o iha elaborasaun no apresentasaun relatoriu ba Ministériu Edukasaun
Maioria eskola targetu hahú rekreu iha tuku 10:00 no tenke tama fila fali iha tuku 10:30. Karik estudante merenda liu minute 30 mak sei rekopera fila fali iha oras sai eskola nian nune’e eskola sai 12:30 ka 13:00. Maneira ida efetivu duni ba eskola sira ne’ebe iha deit aula dader maibe sai la efetivu eskola ne’ebe ho estudante barak maibe sala ba aula oituan deit ne’ebe eskola tenke iha aula dader no aula loraik
GFL sira defisil atu prepara merenda ba estudante sira iha minute 30 deit tamba GFL ne’e rasik eziste ema ida deit la’os grupu ida no Ministeriu Edukasaun halo deit
R es u ltad u M on itor iame n tu N ian
28
pagamentu ba ema ida deit. Aliened ne’e GFL tenke atende estudante 300 pessoas kada loron nune’e 30 minutus la sufisiente atu sira serve estudante sira. Situasaun ne’e mak dala barak obriga mestre sira tenke involve nafatin iha prosesu implementasaun PME nian
4.7. Impaktu ba Objetivu PME
PME nia kontribuisaun real ba taxa matrikulasaun no numeru estudante husik esksola nian. Hosi dadus matrikulasaun estudante iha eskola 17 ne’ebe TLCE asesu no base aba resultadu foku grupu diskusaun ne’ebe diretor da eskola sira mak envolove hatudu katak la korelasaun signifikante entre programa merenda eskolar (PME) ho taxa matrikulasaun estudante
Hosi parte seluk dadus no lista ka dokumentu ne’ebe atu grava ka esplika kona ba númeru estudante ne’ebe husik eskola iha kada tinan no númeru estudante ne’ebe tranferensia sai ba eskola seluk no transferensia tama la disponivel nune’e defisil atu detekta no sukat impaktu hosi implementasaun PME nian ba hamenus númeru estudante husik eskola ka kontibui ba numeru estudante frekuenta aula bei-beik
K on k lu sau n
29
5. Konklusaun
Sumáriu ba resultadu Auditória Sosiál ne’ebe TLCE halo ba Programa Merenda Eskolár iha Munisípiu Baucau hatudu katak partisipasaun inan-aman ka komunidade iha jeral menus tebes iha prosesu implementasaun Programa Merenda Eskolar.
Infraestrutura básiku sira hanesan be’e mós, dapur, haris fatin, armagem inklui mós ekipamentu dapur no hán nian menus ka la sufisiente iha eskola targetu sira hotu. insufisiensia hirak ne’e mak la ajuda tebes atu implementasaun PME la’o tuir Manual Programa Merenda Eskolar ne’ebe ezije utilizasaun maximu funsionamentu infraestrutura basiku no ekipamentu dapur no hán nian atu atinji objetivu merenda eskolar. Resultadu balun hosi an’análise ne’e mós hatudu katak maioria hosi eskola targetu sira mak haruka sira nia estudante lori be’e mós 5 litros kada loron hosi uma mai eskola ho razaun tamba bee mós la sufisiente iha eskola no tamba iha ona konkordansia entre inan aman ho parte eskola
Ho konesementu basiku ne’ebe KPME iha kona ba nutrisaun diak maioria respondente ne’ebe partisipa iha survey ne’e deklara katak refeisoens ne’ebe prepara durante ne’e konsidera ona menu ne’ebe kontamina nutrisaun adekuadu no halo tuir rekomnedasaun Ministerio Saude nian, mesmu survey nota katak preparasaun menu ne’ebe troka kada loron ho kontaminasaun nutritivu diferente seidauk bele asegura nutrisaun natón ba estudante ida iha kada loron.
Representante hosi ministeriu saude nian la tetu estudante sira kada fulan tolu ho razaun tamba ministeiru saude kontrola deit nutrisaun ba estudante ka labarik sira ho idade entre tinan 0-5 deit
Jeralmente Manual Foun Programa Merenda Eskolar nian labele implementa ho lolós tamba realidade sosiol culturais no infraestrutura básiku inklui kooperasaun interministerial labele ajuda ka fo kondisoens naton ne’ebe bele asegura implementasaun komlpetamente manual foun programa merenda eskolar mesmu manual ne’e iha visaun ne’ebe adekuadu
D es k ob ri me n tu n o R ek ome n d as au n
30
6. Deskobrimentu no Rekomendasaun
6.1. Deskobrimentu
1. Manual Foun Programa Merenda eskolar 2013 la desenvolve ho base dadus ne’ebe akuradu no krédivel ka pelomenus integra análise situasaun sosio cultural no realidade infraestrutura básiku eskola sira nian
2. Partisipasaun komunidade iha implementasaun programa PME minimu tebes
3. Mais ou menus 75% efisiente ba gestaun PME iha eskola targetu no halo tuir ona standar minimu akuntabilidade nian tamba maioria eskola targetu sira funsionaliza komisaun programa merenda eskolar (KPME)
4. Defesil atu hatene tuir nutrisaun estudante nian tamba akompanhamentu regular hosi Ministeriu Saude hanesan tenke tetu labarik nia todan kada fulan 3 la la’o
5. Servisu hamutuk interministerial (Ministeriu sira nebe’e involve iha PME) la funsiona tamba la asume sira nia responsabilidade ho diak
6. Infraestrutura basiku eskola sira hanesan Bee mos, dapur no nia ekipamentu sira la adekuadu atu fasilita implementasaun PME ho diak tuir Manual PME
7. Iha tendensia bo’ot tebes atu GFL halo gestaun ladiak ba osan PME nian ($.025 Sentimus/Aluno) ne’ebe sei afeta ba kualidade hahan merenda nian
8. Implementasaun PME aumenta servisu ba mestri/a sira ne’ebe bele fo impaktu pedagojika ne’ebe negativu
9. Manual PME prefere GFL mak oferese hahan ba estudante sira maibe realidade, Individu fornesidor lokal mak fornese hahan ba estudante sira, nune’e PME konsumu oras balun hosi oras normal eskola nian tamba sei la konsege ba estudante sira remata sira nia merenda iha 30 minutus nia laran durante oras rekreu nian haktuir ba manual PME tamba individu fornesidor lokal atende 300 estudante
D es k ob ri me n tu n o R ek ome n d as au n
31
6.2. Rekomendasaun
1. Rekomenda ba Ministériu Edukasaun Nasional atu halo revisaun lalais ba Manual programa merenda eskolar nian ne’ebe konsidera realidade infraestrura eskola nian inklui disponibildade bee mós, dapur, armagem inklui ekipamentu dapur no hahán nian
2. Rekomenda atu Ministériu edukasaun Nasional no Munisipal liu hosi DNASE atu enfase maka’as ba iha importansia hosi prosesu aprovisionamentu liu-liu ba rekrutamentu GFL sira
3. Presiza iha infraestrutura basiku sufisiente hanesan;
o Dapur o Refitoriu
o Bee mós no saniamentu o Meja no kadeira
4. Presiza aumenta insentivu ba GFL sira, pelomenus halo tuir standar salariu minimu trabalhador nian tamba GFL halo servisu maka’as
5. DNASE presiza atu halo fila fali inventoriu ba ekipamentu dapur nian no hán nian ba eskola básiku Sentral Públiku 17 iha Baucau
6. Presiza iha formasaun ba KPME kona ba nutrisaun
7. Presiza kria relasaun interministerial ne’ebe klaru entre Ministeriu Edukasaun, Ministeriu Saude, MCI no MAP